Shukla Yajur Veda — Adhyaya 15, Mantra 20
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Agni
Chandas: Yajus (non-ṛc, compact formula)
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒ग्निर्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑: पृथि॒व्या अ॒यम् । अ॒पाᳪ रेता॑ᳪसि जिन्वति
Transliteration
agnír mū̱rdhā́ diváḥ kakút-pátiḥ pṛthivyā́ ayám | apā́ṃ rétāṃsi jinvati
Translation
अग्नि स्वर्ग का मस्तक है, पृथ्वी के शिखर का स्वामी—यही (अग्नि) है जो जलों के जनन-बीजों को प्रबल/प्रेरित करता है।
Padapatha (Word Analysis)
अ॒ग्निः । मू॒र्धा । दि॒वः । क॒कुत् । पति॑ः । पृ॒थि॒व्याः । अ॒यम् । अ॒पाम् । रेता॑ᳪसि । जि॒न्व॒ति॒
Word by Word
अग्निःAgni (the fire-god)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
मूर्धाthe head, the summit
मूर्धा:
कर्तृ (अग्निः इत्यस्य विशेषण-समासार्थः/विधेय-नाम)
TypeNoun
Rootमूर्धन्- (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven/sky
दिवः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक: द्यौष्)
ककुत्the peak, the highest point
ककुत्:
कर्तृ (अग्निः इत्यस्य विशेषण-समासार्थः/विधेय-नाम)
TypeNoun
Rootककुत्- (प्रातिपदिक)
पतिःlord
पतिः:
कर्तृ (अग्निः इत्यस्य विशेषण-समासार्थः/विधेय-नाम)
TypeNoun
Rootपति- (प्रातिपदिक)
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपृथिवी- (प्रातिपदिक)
अयम्this (one)
अयम्:
कर्तृ (अग्निः इत्यस्य निर्देशः)
TypePronoun
Rootइदम्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअप्- (प्रातिपदिक)
रेतांसिseeds, seminal powers
रेतांसि:
कर्म (जिन्वति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootरेतस्- (प्रातिपदिक)
जिन्वतिquickens, invigorates
जिन्वति:
क्रिया
TypeVerb
Rootजिव्/जिन्व् (धातु; ‘जिन्वति’ = causative/denominative sense ‘to quicken, set in motion, invigorate’)
Entities Mentioned
A
AgniĀ
Āpas (Waters)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes