Mantra 41
Rishi: Traditionally affiliated with the Agnicayana mantra-stream (Yājñavalkya lineage in Śukla transmission; specific ṛṣi as per Anukramaṇī not supplied in input)
Devata: Āditya / Agni as the garbha within the altar-body
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and pāda-length typical of this Agnicayana set)
Samhita Patha (Devanagari)
आ॒दि॒त्यं गर्भं॒ पय॑सा॒ सम॑ङ्धि स॒हस्र॑स्य प्रति॒मां वि॒श्वरू॑पम् । परि॑ वृङ्धि॒ हर॑सा॒ माऽभि म॑ᳪस्थाः श॒तायु॑षं कृणुहि ची॒यमा॑नः
Transliteration
ā́dityaṃ gárbhaṃ páyasā sámaṅdhi sahásrasya pratímāṃ viśvárūpam | pári vṛṅdhi hárasā mā́’bhi maṃsthāḥ śatā́yuṣaṃ kṛṇuhi cīyámānaḥ
Translation
आदित्य-गर्भ को दूध से अभिषिक्त कर; सहस्र की विश्वरूप प्रतिमा को। उसे तेजस्वी उष्मा/प्रखरता से चारों ओर से बढ़ा-घेर; मुझ पर दबाव मत डाल। तू जब चुनकर बनाया जा रहा है, तब इसे शतायु (सौ वर्ष की आयु) वाला बना।
Padapatha (Word Analysis)
आदित्यम् । गर्भम् । पयसा । सम्-अङ्धि । सहस्रस्य । प्रतिमाम् । विश्व-रूपम् । परि । वृङ्धि । हरसा । मा । अभि । मंस्थाः । शत-आयुषम् । कृणुहि । चीयमानः
Word by Word
आदित्यम्Āditya (the Sun-god)
आदित्यम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
गर्भम्embryo; womb; germ
गर्भम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
पयसाwith milk; with nourishing fluid
पयसा:
करण
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक)
समङ्धिanoint/bedew thoroughly
समङ्धि:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + अङ्ध् (धातु; अङ्ध् = लेपन/अभ्यञ्जन/स्नेहनार्थ)
सहस्रस्यof a thousand
सहस्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
प्रतिमाम्likeness; measure; image
प्रतिमाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्रतिमा (प्रातिपदिक)
विश्व-रूपम्all-formed; of universal form
विश्व-रूपम्:
कर्म (विशेषण-भावेन)
TypeAdjective
Rootविश्वरूप (प्रातिपदिक; विश्व + रूप)
परिaround; all about
परि:
(क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
वृङ्धिincrease; make grow
वृङ्धि:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootवृध् (धातु; वृद्धौ)
हरसाwith vigor/energy; with ardor
हरसा:
करण
TypeNoun
Rootहरस् (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
(निषेध-प्रयोगः)
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
अभिtowards; upon
अभि:
(क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
मंस्थाःdo not stand/press upon me; do not come upon me
मंस्थाः:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootमन् + स्था? (धातु-समासः; मन्त्रपाठे ‘मंस्थाः’ = मा + अभि + मंस्थाः; सामान्यतः √स्था/√स्थग्/√मन्थ्-सम्बद्धः, अर्थतः ‘स्थास्/तिष्ठास्’ इव निषेधाज्ञा)
शत-आयुषम्having a hundred-year lifespan
शत-आयुषम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootशतायुष् (प्रातिपदिक; शत + आयुस्)
कृणुहिmake; do
कृणुहि:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु; करणॆ)
चीयमानःbeing heaped up; increasing; accumulating
चीयमानः:
कर्तृ (कृणुहि इत्यस्य कर्तृ-सम्बोधन/विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootचि (धातु; चयने) → चीयमान (वर्तमान-कालिक कर्मणि-प्रयोगः)
Entities Mentioned
Ā
Āditya (Sūrya)A
Agni (as Garbha of the altar)V
Viśvarūpa (All-formed)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes