Adhyaya 12 Mantra 61 - Shukla Yajurveda | Hindi | Vedapath

Various Rishis

←Previous MantraNext Mantra→

Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 61

Rishi: Yājñavalkya-tradition

Devata: Pṛthivī, Agni; Prajāpati/Viśvakarman (principal theological agent)

Chandas: Yajus-formula with ṛc-like cadence (not strictly metrical)

Samhita Patha (Devanagari)

मा॒तेव॑ पु॒त्रं पृ॑थि॒वी पु॑री॒ष्य॒म॒ग्निᳪ स्वे योना॑वभारु॒खा । तां विश्वै॑र्दे॒वैरृ॒तुभि॑: संविदा॒नः प्र॒जाप॑तिर्वि॒श्वक॑र्मा॒ वि मु॑ञ्चतु

Transliteration

mā́teva putráṃ pṛthivī́ purīṣyám agníṃ své yónāv abhā́rukhā | tā́ṃ víśvair deváir ṛtúbhiḥ saṃvidānáḥ prajā́patir víśvakarmā́ ví muñcatu

Translation

जैसे माता अपने पुत्र को (गोद में) उठाती है, वैसे ही पृथ्वी—पुरीष्य (उर्वरक/गोबर-युक्त) —ने अग्नि को अपने ही योनि (आश्रय/स्थान) में धारण किया। सब देवों और ऋतुओं के साथ सम्विदान (समन्वित) होकर प्रजापति, विश्वकर्मा, उसे मुक्त करे—बंधन-रहित करे।

Padapatha (Word Analysis)

माता-इव । पुत्रम् । पृथिवी । पुरीष्यम् । अग्निम् । स्वे । योनौ । अभि-आरु॒खा । ताम् । विश्वैः । देवैः । ऋतुभिः । संविदानः । प्रजापतिः । विश्वकर्मा । वि । मुञ्चतु ।

Word by Word

माताmother

इवlike, as

पुत्रम्son

पृथिवीthe Earth

पुरीष्यम्rich in manure/soil; fertile

अग्निम्Agni (fire)

स्वेin his own

योनौin the womb/abode

अभारुखाhas mounted/has ascended (entered upon)

ताम्her (that)

विश्वैःwith all

देवैःby/with the gods

ऋतुभिःwith the seasons

संविदानःbeing in concord/being united (agreeing)

प्रजापतिःPrajāpati

विश्वकर्माViśvakarman (all-maker)

विapart, asunder (intensifier)

मुञ्चतुmay he release/loosen

Entities Mentioned

Pṛthivī (Earth)

Agni

Prajāpati

Viśvakarman

Viśve Devāḥ (All the Gods)

Ṛ

Ṛtavaḥ (Seasons)

Ritual Context

Viniyoga (Ritual Application)

Commentary Summary

Philosophical Concepts

Vedic Cosmology

Academic Analysis

Cross References

Yogic Application

Chanting Notes