Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 53
Rishi: Ritual formula tradition (Yājñavalkya-associated transmission in Vājasaneyin schools)
Devata: Mitra (with Jātavedas/Agni as embedded epithet)
Chandas: Mixed/prose-yajus with triṣṭubh-like members; treated as Yajus-formula in śrauta recitation
Samhita Patha (Devanagari)
मि॒त्रः स॒ᳪसृज्य॑ पृथि॒वीं भूमिं॑ च॒ ज्योति॑षा स॒ह । सुजा॑तं जा॒तवे॑दसमय॒क्ष्माय॑ त्वा॒ सᳪ सृ॑जामि प्र॒जाभ्य॑:
Transliteration
mitráḥ saṃsṛ́jya pṛthivī́ṃ bhū́miṃ ca jyótiṣā sahá | sujā́taṃ jātávedasam ayakṣmā́ya tvā saṃ sṛjāmi prajā́bhyaḥ ||
Translation
मित्र ने ज्योति के साथ पृथ्वी और भूमि को एकत्र (संयोजित) किया। सुजात जातवेदस्—क्षय-रोग/क्षीणता (यक्ष्मा) से मुक्ति के लिए, तथा प्रजाओं के लिए, मैं तुम्हें संयुक्त करता हूँ।
Padapatha (Word Analysis)
मित्रः । संसृज्य । पृथिवीम् । भूमिम् । च । ज्योतिषा । सह । सुजातम् । जातवेदसम् । अयक्ष्माय । त्वा । सम्-सृजामि । प्रजाभ्यः ।
Word by Word
मित्रःMitra (the deity)
मित्रः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
संसृज्यhaving joined/combined
संसृज्य:
(क्रियाविशेषणम्)
TypeVerb
Rootसम् + सृज् (धातु)
पृथिवीम्the earth (Pṛthivī)
पृथिवीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
भूमिम्the ground/earth
भूमिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
चand
च:
(समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच
ज्योतिषाwith light/splendour
ज्योतिषा:
करण
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
सहtogether/along with
सह:
(सहकारक-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootसह
सुजातम्well-born, auspiciously produced
सुजातम्:
कर्म (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootसु + जात (कृदन्त-प्रातिपदिक; √जन्)
जातवेदसम्Jātavedas (Agni)
जातवेदसम्:
कर्म
TypeNoun
Rootजातवेदस् (प्रातिपदिक)
अयक्ष्मायfor freedom from disease (for non-illness)
अयक्ष्माय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअयक्ष्म (प्रातिपदिक)
त्वाyou (thee)
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
संसृजामिI join/compose/bring together
संसृजामि:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम् + सृज् (धातु)
प्रजाभ्यःfor the offspring/creatures
प्रजाभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
M
MitraJ
Jātavedas (Agni)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes