Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 45
Rishi: Vājasaneyin ritual tradition
Devata: Agni (Aṅgiras)
Chandas: Tr̥ṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
शि॒वो भ॑व प्र॒जाभ्यो॒ मानु॑षीभ्य॒स्त्वम॑ङ्गिरः । मा द्यावा॑पृथि॒वी अ॒भि शो॑ची॒र्माऽन्तरि॑क्षं॒ मा वन॒स्पती॑न् ॥
Transliteration
śivó bhava prajā́bhyo mā́nuṣībhyás tvám aṅgiraḥ | mā́ dyā́vā-pṛthivī́ abhí śocīr mā́ntárikṣaṃ mā́ vanaspátīn ||
Translation
हे अङ्गिरस्, तू मनुष्यों की प्रजाओं के लिए शिव (कल्याणकारी) हो। द्यावा-पृथिवी को न जला; अन्तरिक्ष को न जला; वनस्पतियों (वन के स्वामियों) को न जला।
Padapatha (Word Analysis)
शिवः । भव । प्रजाभ्यः । मानुषीभ्यः । त्वम् । अङ्गिरः । मा । द्यावा-पृथिवी । अभि । शोचीः । मा । अन्तरिक्षम् । मा । वनस्पतीन् ।
Word by Word
शिवःauspicious, gracious
शिवः:
कर्तृ (विधिलिङ्ग-क्रियायाः विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootशिव (प्रातिपदिक)
भवbe (become)
भव:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
प्रजाभ्यःfor the creatures/offspring
प्रजाभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
मानुषीभ्यःfor the human (folk)
मानुषीभ्यः:
सम्प्रदान (प्रजाभ्यः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective (used substantively)
Rootमानुषी (प्रातिपदिक)
त्वम्you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अङ्गिरःO Aṅgiras
अङ्गिरः:
सम्बोधन
TypeNoun (proper/name)
Rootअङ्गिरस् (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
सम्बन्ध (निषेध-प्रयोगः)
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
द्यावापृथिवीheaven-and-earth
द्यावापृथिवी:
कर्तृ (निषेधित-क्रियायाः कर्तृ)
TypeNoun (dual compound)
Rootद्यावापृथिवी (द्वन्द्व-प्रातिपदिक; द्यौ/दिव् + पृथिवी)
अभिtowards, against
अभि:
क्रियाविशेषण (दिशा/अभिमुख्य)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
शोचीःflames, burning heats
शोचीः:
कर्म
TypeNoun
Rootशोचि (प्रातिपदिक; ‘flame/heat’)
माdo not
मा:
सम्बन्ध (निषेध-प्रयोगः)
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
अन्तरिक्षम्the mid-region, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
सम्बन्ध (निषेध-प्रयोगः)
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
वनस्पतीन्lords of the forest; trees/plants
वनस्पतीन्:
कर्म
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Agni (Aṅgiras)D
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)A
Antarikṣa (Mid-air)V
Vanaspati (Lords of the forest/trees)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary