Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 29
Rishi: Vājasaneyin ritual tradition (not explicit here).
Devata: Waters/Agni (functional overlap: waters as Agni’s womb)
Chandas: Triṣṭubh-like
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒पां पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः स॑मु॒द्रम॒भित॒: पिन्व॑मानम् । वर्ध॑मानो म॒हाँ२ आ च॒ पुष्क॑रे दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थस्व
Transliteration
apā́ṃ pṛṣṭhám asi yónir agnéḥ samudrám abhítaḥ pinvámānam | várdhamāno mahā́n ā́ ca púṣkare divó mā́trayā varímṇā prathasva ||
Translation
तू जलों की पृष्ठ-भूमि है; अग्नि की योनि है; चारों ओर से उमड़ता हुआ समुद्र है। महान् होकर, तू पुष्कर (सर/कुण्ड) में भी फैल जा—दिव्य माप के अनुसार, विस्तार की व्यापकता से।
Padapatha (Word Analysis)
अपाम् । पृष्ठम् । असि । योनिः । अग्नेः । समुद्रम् । अभितः । पिन्वमानम् । वर्धमानः । महान् । आ । च । पुष्करे । दिवः । मात्रया । वरिम्णा । प्रथस्व ।
Word by Word
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
पृष्ठम्the back/surface
पृष्ठम्:
कर्तृ/विशेष्य (predicate nominative)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
असिyou are
असि:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
योनिःwomb; source; abode
योनिः:
कर्तृ/विशेष्य (predicate nominative)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
समुद्रम्the ocean
समुद्रम्:
कर्म (object, with अभितः)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
अभितःaround; on all sides
अभितः:
उपपद-सम्बन्ध (governs accusative)
TypeIndeclinable
Rootअभितः (अव्यय)
पिन्वमानम्being made to swell; swelling
पिन्वमानम्:
कर्म-विशेषण (qualifier of समुद्रम्)
TypeParticiple/Adjective
Rootपिन्व् (धातु) → पिन्वमान (शतृ/शानच्-प्रत्यय, वर्तमानकाले)
वर्धमानःgrowing; increasing
वर्धमानः:
कर्तृ (subject/agent)
TypeParticiple/Adjective
Rootवृध् (धातु) → वर्धमान (शानच्, वर्तमानकाले)
महान्great
महान्:
कर्तृ-विशेषण (qualifier of वर्धमानः)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
आtowards; forth
आ:
क्रियाविशेषण (directional prefix to प्रथस्व)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
पुष्करेin the lotus; in the lake
पुष्करे:
अधिकरण (locus)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
दिवःof heaven; of the sky
दिवः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
मात्रयाby measure; with the measure
मात्रया:
करण (means/measure)
TypeNoun
Rootमात्रा (प्रातिपदिक)
वरिम्णाby breadth; by vastness
वरिम्णा:
करण (means/extent)
TypeNoun
Rootवरिमन् (प्रातिपदिक)
प्रथस्वspread out; expand
प्रथस्व:
क्रिया
TypeVerb
Rootप्रथ् (धातु) + उपसर्ग प्र-
Entities Mentioned
Ā
Āpas (Waters)A
AgniD
Dyauḥ / Div (Heaven, cosmic measure)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes