Adhyaya 26
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 2635 Verses

पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra

अध्याय 26 में उपमन्यु उपदेश देते हैं कि अन्य तप या यज्ञ-मार्गों से बढ़कर शिव-मंत्र-भक्ति है। आरम्भ में ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी, गुरु-शय्या का अपराध, माता-पिता वध, वीर या भ्रूण-हत्या जैसे घोर पाप गिनाए गए हैं। फिर कहा गया है कि परमकारण शिव की पञ्चाक्षरी मंत्र से आराधना करने पर इन पापों का क्रमशः क्षय होता है और बारह वर्षों की चरणबद्ध शुद्धि से मुक्ति का मार्ग खुलता है। एकान्त शिव-भक्ति, इन्द्रिय-निग्रह और भिक्षा आदि से संयमित जीवन—यह ‘पतित’ माने गए व्यक्ति के लिए भी पर्याप्त है। केवल जल-व्रत, वायु-आहार आदि कठोर तप अपने आप शिवलोक नहीं दिलाते; पर पञ्चाक्षरी-भक्ति से किया गया एक बार का पूजन भी मंत्र-गौरव से शिवधाम पहुँचा देता है। तप और यज्ञ, चाहे समस्त धन दक्षिणा में दे दिया जाए, शिव-मूर्ति-पूजा के समान नहीं; पञ्चाक्षर से पूजने वाला भक्त बंधन में हो या बाद में छूटे, निःसंदेह मुक्त होता है। रुद्र/अरुद्र स्तोत्र, षडक्षर, सूक्त-मंत्र आदि रूपों का उल्लेख है, पर निर्णायक तत्व शिव-भक्ति ही है।

Shlokas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा

उपमन्यु बोले—चाहे कोई ब्राह्मण-हन्ता हो, सुरापान करने वाला हो, चोर हो या गुरु-पत्नी/गुरु-शय्या का अपमान करने वाला हो; चाहे वह माता-हन्ता, पिता-हन्ता, वीर-हन्ता या भ्रूण-हन्ता ही क्यों न हो।

Verse 2

संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्

विधिपूर्वक मन्त्र सहित परम कारण भगवान् शिव की भक्ति से सम्यक् पूजा करने पर, मनुष्य उन-उन पापों से बारह वर्षों में क्रमशः मुक्त हो जाता है।

Verse 3

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः

इसलिए समस्त प्रयत्न से पतित भी शिव की पूजा करे; यदि वह भक्त हो, और उसके लिए शिव के सिवा कोई अन्य आश्रय न हो, भिक्षा पर जीवन यापन करता हो तथा इन्द्रियों को जीत चुका हो।

Verse 4

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते

अत्यन्त महान पाप कर लेने पर भी, जो भक्तिभाव से पञ्चाक्षर मन्त्र द्वारा देवेश्वर का पूजन करता है, वह उस पाप से मुक्त हो जाता है।

Verse 5

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः

जो केवल जलाहार करते हैं, जो केवल वायुआहार करते हैं, और अन्य जो कठोर व्रतों से कृश हो गए हैं—केवल ऐसे व्रतों से शिवलोक का संगम नहीं होता।

Verse 6

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्

जो भक्तिभाव से पञ्चाक्षर मन्त्र द्वारा एक बार भी शिव का अर्चन करता है, वह भी शिव-मन्त्र के गौरव से शिवधाम को प्राप्त होता है।

Verse 7

तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः

इसलिए समस्त तप और समस्त यज्ञ—यहाँ तक कि जिनमें दक्षिणा रूप में अपना सर्वस्व दे दिया जाए—भी शिव-मूर्ति के अर्चन के कोट्यंश के बराबर भी नहीं हैं।

Verse 8

बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा

चाहे कोई बंधन में हो या मुक्त ही क्यों न हो, यदि बाद में पंचाक्षरी मंत्र से शिव की पूजा करे, तो वह भक्त मुक्त हो जाता है; इसमें विचार करने की आवश्यकता नहीं।

Verse 9

अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः

चाहे कोई रुद्र-व्रत से रहित हो या रुद्र-शक्ति से युक्त, उसे इस सूक्त से शिव का अर्चन करना चाहिए; क्योंकि जो मनुष्य एक बार गिरा हो या मोहग्रस्त हो, वह भी मुक्त हो जाता है।

Verse 10

षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च

छः अक्षरों वाले मंत्र से या सूक्त-मंत्र से भगवान की पूजा करे। शिवभक्त—क्रोध को जीतकर—चाहे उसे कुछ न मिला हो या बहुत मिला हो, समान भाव में स्थित रहता है।

Verse 11

अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते

यहाँ जो पहले अप्राप्त को प्राप्त कर लेता है वही श्रेष्ठ साधक है—इसमें संदेह नहीं। उस सिद्धि से वह ब्रह्म-स्वरूप में लीन होकर या हंस (अन्तरात्मा) सहित मुक्त हो जाता है।

Verse 12

तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा

अतः भक्तिभाव से सुक्त-स्तुति और मन्त्रों द्वारा नित्य भगवान् शिव की पूजा करनी चाहिए। यह पूजन एक बार, दो बार, तीन बार, या निरन्तर—नित्य-धर्म रूप से—किया जा सकता है।

Verse 13

ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः

जो महादेव की अर्चना करते हैं वे ‘महेश्वर’ जानने योग्य हैं। परन्तु केवल आत्म-आश्रित, स्वकेन्द्रित ज्ञान से—भक्ति और आचरण से रहित—भगवान् शिव की सच्ची पूजा नहीं होती।

Verse 14

स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्

वह इस दुःख-सागर रूपी संसार में बहुत काल तक भटकता रहता है; और दुर्लभ मनुष्य-देह पाकर भी मूढ़ जन भगवान शिव की पूजा नहीं करता।

Verse 15

निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्

उसका वह जन्म निष्फल है, क्योंकि वह मोक्ष का कारण नहीं बनता—जब दुर्लभ मनुष्य-भाव पाकर भी कोई पिनाकी (भगवान शिव) की आराधना नहीं करता।

Verse 16

तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः

निश्चय ही उनका जन्म सफल है; वे नरश्रेष्ठ कृतार्थ हैं—जो भव (भगवान शिव) के भक्त हैं और जिनका चित्त भव के प्रति नतमस्तक रहता है।

Verse 17

भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः

जो भव (शिव) के स्मरण में उद्यत रहते हैं, वे दुःख के भागी नहीं होते; उनके लिए घर भी मनोहर हो जाते हैं, और स्त्रियाँ—सौम्य लावण्य से युक्त—जीवन के शुभ आभूषण-सी प्रतीत होती हैं।

Verse 18

धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये

शिव-पूजा-विधि का फल अतृप्ति के अंत तक, अर्थात् अभाव-नाशक प्रचुर धन है; और जो महाभोग चाहते हैं, वे त्रिदशों के आलय (स्वर्ग) में राज्य भी पाते हैं।

Verse 19

ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता

वे सदा हर (शिव) के चरण-कमलों की अभिलाषा करते हैं। उस भक्ति से सौभाग्य, कांतिमय सुंदर रूप, शुद्ध सत्त्व, और त्याग-भाव से द्रवित हृदय उत्पन्न होता है।

Verse 20

शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः

जो शिव का अर्चन करता है, उसे जगत में शौर्य और यश प्राप्त होता है। इसलिए सब कुछ त्यागकर मन को केवल शिव में ही स्थिर रखे।

Verse 21

शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्

यदि कोई अपने आत्मस्वरूप के लिए—पति-परमेश्वर शिव की कृपा—चाहे, तो शिव-पूजा की विधि का आचरण करे। क्योंकि जीवन शीघ्र चला जाता है और यौवन भी शीघ्र ढल जाता है।

Verse 22

त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा

रोग शीघ्र ही आ घेरता है; इसलिए पिनाकधारी शिव की पूजा करनी चाहिए—जब तक मृत्यु न आए और जब तक जरा आक्रमण न करे।

Verse 23

यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये

जब तक इन्द्रियों में विकलता न आए, तब तक शंकर की पूजा करो। तीनों लोकों में शिव-अर्चन के समान कोई अन्य धर्म नहीं है।

Verse 24

इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्

इस प्रकार जानकर यत्नपूर्वक सदाशिव की पूजा करनी चाहिए—द्वार-याग, जवनिका (गर्भगृह-परदा) की व्यवस्था, तथा परिवार-देवताओं के लिए विधिपूर्वक बलि-क्रिया करते हुए।

Verse 25

नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा

यदि कोई भक्तिभाव से पूजा करे और प्रसाद को श्रद्धापूर्वक ग्रहण करे, तो उसे नित्य-उत्सव भी करना चाहिए। हवि का निवेदन करने के बाद, स्वयं उपासक—या उसका अनुचर भी—विधिपूर्वक सेवा को आगे बढ़ाए।

Verse 26

प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः

प्रसाद-परिवार (सेवक-गण) को यथाक्रम बलि अर्पित करे। फिर वाद्यों के साथ बाहर निकलकर, नियत दिशा की ओर मुख करके स्थित हो।

Verse 27

पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः

फूल, धूप और दीप अर्पित करे, तथा जल सहित अन्न भी दे। फिर महापीठ पर खड़े होकर उत्तरमुख होकर बलि अर्पित करे।

Verse 28

ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्

फिर जो अन्न आदि पहले देव को निवेदित किया गया हो—वह सब या जो शेष रह गया हो—उसे चण्ड को पुनः निवेदित करे।

Verse 29

हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः

विधिपूर्वक आहुति देकर, तत्पश्चात् पूजा के शेष कर्मों को यथावत् पूर्ण करे। फिर विधिवत् प्रयोग करके, आज्ञाप्रमाणे मंत्र-जप करे।

Verse 30

नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते

शिव-शासन में जैसा कहा गया है, वैसा ही नित्य-उत्सव (दैनिक पूजन) करना चाहिए। बड़े, तेजस्वी पात्र में, लाल कमलों से सुशोभित करके, अर्पण-सामग्री सजाए।

Verse 31

अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च

वहाँ दिव्य पाशुपत अस्त्र का आवाहन करके श्रद्धापूर्वक उसका पूजन करे। फिर उस पात्र को ‘शिव-सम्बन्धी’ मानकर, अलंकृत (सम्मानित) ब्राह्मण को भी अर्पित करे।

Verse 32

न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः

तदनन्तर, अस्त्रधारी देह वाले उस पुरुष तथा तेजस्वी दण्डधारी के साथ, प्रासाद के परिजन मंगल-ध्वनियों के साथ बाहर की ओर प्रस्थित हुए।

Verse 33

नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्

नृत्य-गान आदि तथा दीप, ध्वज आदि शुभ-सामग्रियों के साथ, तीन प्रदक्षिणाएँ करे—न तो शीघ्रता से, न ही अनावश्यक विलम्ब से।

Verse 34

आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्

सामग्री को लेकर भीतर लाकर, फिर अस्त्र-देवता (आवाहित शक्ति) का उद्वासन करे। तत्पश्चात प्रदक्षिणा आदि समापन-कर्म करके, पूर्वोक्त क्रम के अनुसार आगे बढ़े।

Verse 35

आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्

आठ पुष्प लेकर भक्तिभाव से शिव को अर्पित करे और विधिपूर्वक पूजा का समापन करे।

Frequently Asked Questions

Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.

The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.

Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.