Adhyaya 25
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 2565 Verses

आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship

इस अध्याय में उपमन्यु पूर्वोक्त पूजाविधि का एक तकनीकी पूरक बताते हैं—हविस्-आहुति, दीपदान और नीराजन के संदर्भ में आवरण-अर्चना कब और कैसे करनी है। शिव–शिवा को केंद्र में रखकर वलयाकार (आवरण) पूजा का क्रम दिया गया है, जिसमें प्रथम आवरण में मंत्रजप से आरम्भ होकर दिशाओं में क्रमशः विस्तार होता है। ऐशान्य, पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम, आग्नेय आदि दिशाक्रम का वर्णन है तथा ‘गर्भ-आवरण’ को मंत्रसमूह रूप में अंतःस्थ आवरण कहा गया है। बाह्य आवरण में इन्द्र(शक्र), यम, वरुण, कुबेर(धनद), अग्नि(अनल), नैऋति, वायु/मारुत आदि लोकपालों और शक्तियों की स्थापना-पूजा बताई गई है। अंजलिबद्ध होकर सुखासन में बैठकर ‘नमः’ मंत्रों से प्रत्येक देवता का आवाहन कर पूजन करने की विधि दी गई है। यह अध्याय शिव-शक्ति के चारों ओर ब्रह्माण्डीय व्यवस्था को क्रमबद्ध पूजा-मानचित्र में रूपान्तरित करता है।

Shlokas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्

उपमन्यु बोले—यहाँ पूजा में कमल-समर्पण आदि कुछ बातें अभी कही नहीं गईं; इसलिए जो शेष रह गया है, उसे मैं संक्षेप में कहूँगा, विस्तार से नहीं।

Verse 2

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा

नैवेद्य अर्पण से पहले और दीप-दान के तुरंत बाद, आवरण-देवताओं की अर्चना करनी चाहिए; अथवा नीराजन का समय आने पर भी कर सकता है।

Verse 3

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्

वहाँ प्रथम आवरण में ईशान से लेकर सद्योजात तक जप करे; और उसी प्रकार रुद्र से लेकर अस्त्र तक भी—यह जप शिव के लिए या शिवा (देवी) के लिए हो।

Verse 4

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा

ईशान कोण में, पूर्व भाग में, तथा दक्षिण और उत्तर में; पश्चिम में भी, और आग्नेय में, फिर ईशान में तथा नैऋत्य में—इन सब दिशाओं में (विन्यास/स्थापन) समझना चाहिए।

Verse 5

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा

वायव्य में और फिर ईशान्य में, तथा आगे चारों दिशाओं में ‘गर्भावरण’ कहा गया है—अर्थात् मंत्रों का वही पवित्र संघात और विन्यास।

Verse 6

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्

हृदय से लेकर अस्त्र तक (मंत्रदेवताओं) का विधिपूर्वक पूजन करे—या उसी पूर्ण क्रम से। उसके बाहर, पूर्व में शक्र (इन्द्र) और दक्षिण में यम का पूजन करे।

Verse 7

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्

पश्चिम भाग में वरुण का और उत्तर में धनद (कुबेर) का पूजन करे। ईशान्य में ईश (शिव) का, अपनी दिशा में अनल (अग्नि) का, और नैऋत्य में निरृति का पूजन करे।

Verse 8

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि

वायुदिशा (वायव्य) में मारुत (वायु) का, नैऋत्य में विष्णु का, और ऐश्वर्ययुक्त (ईशान्य) में विधि (ब्रह्मा) का पूजन करे। तथा बाह्य पद्म में वज्र आदि और अन्य कमलोत्पन्न आयुधों का भी पूजन करे।

Verse 9

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः

दिशाओं में लोकपालों के प्रसिद्ध रूपों का क्रमशः पूजन करे। और देव-देवी (शिव-शक्ति) का ध्यान रखते हुए, उनके समस्त आवरण-देवताओं का भी पूजन करे।

Verse 10

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः

सुखपूर्वक आसन लगाकर, अंजलि बाँधकर ध्यान करे। (पूजा-मण्डल के) समस्त आवरण-देवताओं को उनके-अपने नामों सहित ‘नमः’ कहकर प्रणाम करे।

Verse 11

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा

क्रमानुसार सबको नमस्कार करके, पुष्पों से पूर्ण पूजन करे। गर्भगृह तथा उसके आवरण-चक्रों की भी पूजा करे—उनके-उनके आवरण (परिवार) सहित अथवा अपने विधानानुसार।

Verse 12

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च

योग, ध्यान, जप या होम में—चाहे बाह्य पूजा हो या आन्तरिक—षड्विध हवि का अर्पण करना चाहिए; और शुद्ध अन्न, विशेषतः निर्मल मूँग-भात भी निवेदित करना चाहिए।

Verse 13

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्

पायस, दधि-मिश्रित अन्न, तथा गुड़ से बने और मधु से आप्लावित मधुर पदार्थ—इनमें से एक या अनेक, नाना व्यंजनों सहित, अर्पित किए जा सकते हैं।

Verse 14

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च

गुड़ और शक्कर से मिला हुआ मथा हुआ दही तथा उत्तम दही अर्पित करे। साथ ही भक्ष्य—विशेषतः मीठे अपूप (मालपुए आदि)—और मधुर, मनोहर फल भी निवेदित करे।

Verse 15

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च

फूलों और रक्तचन्दन से सुशोभित अत्यन्त शीतल पेयजल अर्पित करे; तथा कोमल, इलायची-सुगन्धित मिश्री और सुपारी-फल के टुकड़े भी निवेदित करे।

Verse 16

शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्

केवल स्वच्छ, श्वेत शैल-चूर्ण ले—जो न अधिक रूखा हो, न दूषित। उसके साथ कर्पूर, कंकोल तथा नवीन, शुभ जाती (चमेली) आदि सुगन्ध-द्रव्य भी ग्रहण करे।

Verse 17

आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः

शिव-पूजा में आलेपन के लिए चन्दन ही विहित है—उसकी जड़ और हृदय-काष्ठ के चूर्ण से लेप बनाया जाए। कस्तूरी और केसर भी प्रयोज्य हैं; और सुगन्धि-रस को मृगमद-स्वरूप कहा गया है।

Verse 18

पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च

फूल सुगन्धित, पवित्र और शुभ हो सकते हैं; और वे निर्गन्ध, तीखी दुर्गन्ध वाले, दूषित या बासी भी हो सकते हैं—पूजा के प्रसंग में इन भेदों का उल्लेख किया गया है।

Verse 19

स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च

शिव-पूजन में जो वस्त्र स्वयं फटे या जीर्ण हो गए हों, उन्हें अर्पित नहीं करना चाहिए। केवल कोमल, उत्तम वस्त्र तथा शुद्ध सुवर्ण से बने अर्पण ही देने चाहिए।

Verse 20

विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः

विशेष रूप से आभूषण बिजली के वलयों के समान गढ़े गए थे; और वे सब कपूर, सुगंधित निर्यास, अगुरु तथा चन्दन से सुवासित थे।

Verse 21

आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः

वे चारों ओर पुष्प-समूहों से धूपित और सुवासित किए गए थे; तथा चन्दन, अगुरु, कपूर-काष्ठ और गुग्गुलु के चूर्ण से भी महकाए गए थे।

Verse 22

घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना

घी और मधु से सिद्ध किया हुआ धूप अत्यन्त प्रशंसनीय कहा गया है—विशेषकर कपिला गौ से प्राप्त अति-सुगन्धित घी से बनाया हुआ।

Verse 23

नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा

दीपक नित्य जलाए रखने चाहिए—कपूर से सुवासित, अत्यन्त उत्तम। साथ ही मधुर पञ्चगव्य तथा दूध, दही और घी भी अर्पित करना चाहिए।

Verse 24

कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च

भगवान् शम्भु के लिए स्नान और आचमन में कपिला-गौ से उत्पन्न पदार्थ प्रिय माने गए हैं। साथ ही शुभ आसन भी अर्पित किए जाएँ, चाहे वे गजदन्त से बने हों।

Verse 25

सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च

स्वर्ण और रत्नों से युक्त, चित्र-विचित्र बिछौने और आवरण थे; वे कोमल थे, तकियों से सुसज्जित, और सूक्ष्म कपास से बने थे।

Verse 26

उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्

ऊँचे-नीचे, विविध और रमणीय शय्या तथा सुखद पलंग थे; और समुद्रगामिनी नदी से घटों में जल भरकर लाया गया।

Verse 27

शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्

स्नान और पान के लिए विशेष रूप से उपयुक्त, वस्त्र से छना शीतल जल अर्पित करे; और चन्द्रमा-सा उज्ज्वल, मोतियों की माला से सुशोभित सुंदर छत्र भी दे।

Verse 28

नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते

वे नवरत्नों से जड़ा हुआ दिव्य चामर लाए, जो स्वर्ण-दण्ड से अत्यन्त मनोहर था; तथा दो श्वेत, सूक्ष्म चामर भी, जो सोने से अलंकृत थे।

Verse 29

राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्

वहाँ एक दिव्य दर्पण था, जिसका दण्ड रत्नजटित था और जो राजहंसों के युगल के आकार से शोभित था। वह अत्यन्त चिकना, दीप्तिमान था और उस पर दिव्य सुगन्धित लेप किया गया था।

Verse 30

समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः

वह शंख चारों ओर रत्नों से आच्छादित था और हारों से भी अलंकृत था। उसकी ध्वनि गम्भीर थी और वह हंस, कुन्द-पुष्प तथा चन्द्रमा के समान श्वेत दीप्तिमान था।

Verse 31

आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च

वाहनों की पीठ आदि स्थानों पर रत्न और सुवर्ण जड़े हुए आभूषण थे। और मनोहर काहल (नगाड़े/तुरही) तथा नाना प्रकार के नाद करने वाले अन्य वाद्य भी थे।

Verse 32

सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः

सोने से बने और मोतियों से अलंकृत वाद्य भी थे—भेरी, मृदंग, मुरज, तिमि-च्छ, पटह आदि।

Verse 33

समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः

प्रयत्नपूर्वक समुद्र-गर्जना के समान गूँजते नादों की व्यवस्था करनी चाहिए; तथा रमणीय पात्र और समस्त आवश्यक पत्ते भी पूर्णतः तैयार करने चाहिए।

Verse 34

तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः

उसके सभी आधार पूर्णतः सुवर्ण के ही बनवाए जाएँ; और महेश—परमात्मा शिव—का आलय (गर्भगृह) भी तैयार किया जाए।

Verse 35

राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्

यह राज-आवास के समान निर्मित हो, शिल्पशास्त्र में कहे गए लक्षणों से युक्त; ऊँचे प्राकारों से घिरा हुआ, और पर्वताकार गोपुर से युक्त हो।

Verse 36

अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्

वह अनेक रत्नों से आच्छादित हो; उसके द्वार-कपाट स्वर्ण के हों; तप्त जाम्बूनद-स्वर्ण से निर्मित, और रत्नजटित सैकड़ों स्तम्भों से घिरा हो।

Verse 37

मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः

वह मोतियों की मालाओं के वितानों से समृद्ध था और उसके द्वार-तोरण प्रवाल के बने थे। उस पर दिव्य स्वर्णमय मुकुट-सदृश कलश-लक्षणयुक्त शिखर-कलश भी सुशोभित थे।

Verse 38

अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः

उसका अग्रभाग सुन्दर रूप से अलंकृत था और उस पर दो अस्त्र अंकित थे, जो अज (बकरे) के चिह्न से चिह्नित थे। वह राजन्य-योग्य निवासों तथा राजमार्गों और अन्य भव्य वीथियों से भी सुशोभित था।

Verse 39

प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च

चारों ओर ऊँचे-ऊँचे शिखरों वाले प्रासाद शोभा पा रहे थे; और प्रत्येक दिशा तथा विदिशा में उत्तम सभामण्डप और श्रेष्ठ आस्थान-स्थान स्थित थे।

Verse 40

अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः

उसके प्रांगण अत्यन्त अलंकृत प्रतीत होते थे, मानो भीतर-भीतर आवरणों से घिरे हों; और नृत्य-गान में निपुण सहस्रों कुलीन स्त्रियों से वह परिपूर्ण था।

Verse 41

वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः

वह वेणु और वीणा-वादन में निपुण अनेक पुरुषों से युक्त था; और गज, वाजि तथा रथों से सुसज्जित वीर रक्षकों द्वारा सुरक्षित था।

Verse 42

अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्

वह अनेक पुष्प-वाटिकाओं, अनेक सरोवरों और अनेक दीर्घिकाओं से अलंकृत होकर, दिशाओं और विदिशाओं में सर्वत्र विराजमान था।

Verse 43

वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः

वह उन भक्तों से युक्त था जो वेद-वेदान्त के तत्त्व को जानने वाले, शिव-शास्त्र में परायण, शैव-आश्रम-धर्म में रत, और शिव-शास्त्र में कथित लक्षणों से युक्त थे।

Verse 44

शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः

वह स्थान शांत, स्मितमुख, समृद्ध और सदाचार-परायण भक्तों से; शैवों और माहेश्वरों से; तथा श्रीमानों द्वारा सेवित, पूजित द्विजों (ब्राह्मणों) से सुशोभित था।

Verse 45

एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये

इस प्रकार भीतर या बाहर, अपनी शक्ति के अनुसार रची हुई विधि से पूजन करना चाहिए। उपयुक्त स्थान में—पत्थर, दाँत (हाथीदाँत) या लकड़ी से बने (लिङ्ग) को—अपने अभिप्रेत भाव और भक्ति-लक्ष्य के अनुसार स्थापित करके अर्चना करे।

Verse 46

केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे

चाहे केवल साधारण मिट्टी के (प्रतिमा/वेदी) से ही हो, या पुण्य वन में, अथवा पर्वत पर; नदी-तट पर, देवालय में, या किसी अन्य देश-स्थान में—यहाँ तक कि शुभ गृह में भी—शिव-पूजन करना चाहिए।

Verse 47

आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

धनी हो या निर्धन, अपनी सामर्थ्य को न छिपाते हुए, केवल न्याय से अर्जित द्रव्य से ही भक्तिपूर्वक देव का पूजन करे।

Verse 48

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

यदि कोई अन्याय से अर्जित द्रव्य से भी भक्तिभाव से शिव की अर्चना करे, तो उस पूजन से उसे विनाशकारी प्रत्यवाय नहीं होता; क्योंकि प्रभु भाव के वशी हैं।

Verse 49

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

यदि कोई न्याय से अर्जित धन से भी, भक्ति के बिना (शिव की) पूजा करे, तो वह उसका फल नहीं पाता; क्योंकि यहाँ कारण केवल भक्ति ही है।

Verse 50

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

भक्ति से, अपनी सामर्थ्य के अनुसार, शिव को उद्देशित जो कुछ किया जाता है—वह अल्प हो या महान—धनी और निर्धन दोनों को समान फल देता है।

Verse 51

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

भक्ति से प्रेरित होकर अल्प धन वाला मनुष्य भी शिव-पूजन आदि करे; पर महान वैभव से युक्त होकर भी जो भक्ति-रहित हो, उसे यह कर्म नहीं करना चाहिए।

Verse 52

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

जो भक्ति से रहित होकर शिव को अपना सर्वस्व भी दे दे, वह उसके सत्य फल का भागी नहीं होता; यहाँ कारण केवल भक्ति ही है।

Verse 53

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

अत्यन्त उग्र तपों से भी, और समस्त महायज्ञों से भी, दिव्य शिवपुर नहीं पहुँचा जा सकता—यदि शिव-स्वरूप भक्ति को छोड़ दिया जाए।

Verse 54

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

हे कृष्ण! गुह्य से भी अधिक गुह्य यह है—सर्वत्र व्याप्त परमेश्वर शिव में अचल भक्ति। इसमें संदेह नहीं; उसी भक्ति से भक्त मुक्त हो जाता है।

Verse 55

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

शिव-मन्त्र का जप, ध्यान, होम, यज्ञ, तप, श्रुति-अध्ययन, दान और शास्त्र-पाठ—ये सब, निस्संदेह, शिव-भाव में ही अपने सत्य अर्थ को प्राप्त होते हैं।

Verse 56

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

भावहीन मनुष्य सब कुछ कर लेने पर भी मुक्त नहीं होता; परन्तु भावयुक्त जन सब कुछ न करके भी मुक्त हो जाता है।

Verse 57

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

हज़ार चान्द्रायण व्रतों से, सौ प्राजापत्य प्रायश्चित्तों से, तथा अन्य मासोपवासों से भी—शिवभक्त की महिमा का तो क्या ही कहना!

Verse 58

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

इस लोक में पर्वतों और गुफाओं में भी अभक्त मनुष्य अल्प भोग के लिए तप करते हैं; पर शिव में भाव-भक्ति रखने वाला भक्त मुक्त हो जाता है।

Verse 59

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

सत्त्व में स्थित योगी सात्त्विक कर्म करते हैं, जो मुक्ति देने वाला है। पर रजोगुण से आवृत केवल कर्मी राजस कर्म करते हैं, जो सिद्धि और लौकिक उपलब्धि देता है।

Verse 60

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

तमोगुण से युक्त असुर और राक्षस ऐहिक प्रयोजन के लिए ईश का पूजन करते हैं; और उसी स्वभाव वाले अन्य मनुष्य भी उसी हेतु से उनकी आराधना करते हैं।

Verse 61

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

चाहे भाव तामस हो, राजस हो या सात्त्विक—जो भक्तिभाव का आश्रय लेकर पूजन आदि करता है, वह कल्याण को प्राप्त होता है।

Verse 62

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

क्योंकि पाप-समुद्र से तारने हेतु भक्ति नाव के समान रची गई है। इसलिए जो भक्ति से युक्त है, उस पर रज और तम का क्या प्रभाव हो सकता है?

Verse 63

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

हे कृष्ण! चाहे कोई अन्त्यज हो, या अधम, या मूर्ख, या पतित भी हो—यदि उसने शिव की शरण ली है, तो वह समस्त देवों और असुरों द्वारा भी पूज्य हो जाता है।

Verse 64

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः

इसलिए समस्त प्रयत्न से केवल भक्ति द्वारा ही भगवान् शिव का पूजन करना चाहिए; क्योंकि जो भक्ति‑पूजा में प्रवृत्त नहीं होते, उन्हें कहीं भी कोई फल नहीं मिलता।

Verse 65

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्

मैं तुम्हें परम रहस्य बताता हूँ—हे कृष्ण, मेरे वचन सुनो। यह वेदों और शास्त्रों द्वारा, वेदवेत्ताओं के विचार से, भलीभाँति परखा जाकर दृढ़ रूप से निश्चित किया गया है।

Frequently Asked Questions

It teaches āvaraṇa-arcana (enclosure worship) as part of Śiva pūjā—when to perform it (around havis, dīpa, and nīrājana) and how to invoke enclosure deities in a directional, concentric order.

The garbhāvaraṇa represents the innermost sanctum-layer as a mantra-aggregate: ritual interiority is expressed as mantra-density, implying that proximity to Śiva–Śakti is measured by increasingly subtle recitation and focus.

Śiva and Śivā are central; the chapter prominently integrates dikpālas/lokeśas (Indra, Yama, Varuṇa, Kubera, Agni, Nirṛti, Vāyu) and weapon/power motifs (vajra and other āyudhas) as outer protective and cosmological enclosures.