Adhyaya 24
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 2472 Verses

पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels

इस अध्याय में उपमन्यु शिव-पूजा के लिए पूजास्थान और पात्रों की शुद्धि का क्रम बताते हैं। मूल-मंत्र से जल छिड़ककर स्थान पवित्र किया जाता है और चन्दन-गन्धयुक्त जल से भीगे पुष्प रखे जाते हैं। अस्त्र-मंत्र से विघ्नों का नाश, फिर अवगुण्ठन और वर्म-बंधन करके दिशाओं में अस्त्र-विन्यास से पूजा-क्षेत्र की रक्षा की जाती है। इसके बाद दर्भ बिछाकर प्रोक्षण आदि से शौच, सभी पात्रों का शोधन और द्रव्य-शुद्धि कही गई है। प्रोक्षणी, अर्घ्य, पाद्य और आचमनीय—इन चार पात्रों को धोकर, छिड़ककर ‘शिव-जल’ से संस्कारित करने का विधान है। पात्रों में धातु-रत्न, सुगन्ध, पुष्प, अन्न, पत्र और दर्भ जैसे शुभ द्रव्य डालने तथा कार्यानुसार मिश्रण बताये हैं—स्नान/पान के जल में शीतल सुगन्ध, पाद्य में उशीरा-चन्दन, एला-कर्पूर आदि चूर्ण; और अर्घ्य में कुशाग्र, अक्षत, जौ/गेहूँ/तिल, घृत, सरसों, पुष्प तथा भस्म। इस प्रकार स्थान→रक्षा→पात्र→जल→उपहार की क्रमबद्ध पवित्रता से पूजा की सिद्धि सुनिश्चित होती है।

Shlokas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये । गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्

उपमन्यु बोले—पूजास्थान की शुद्धि हेतु मूलमन्त्र का जप करते हुए जल से प्रोक्षण करे। फिर गन्ध और चन्दन से सुवासित जल द्वारा वहाँ पुष्प अर्पित करे।

Verse 2

अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा । अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्

अस्त्र-मंत्र से विघ्नों को दूर कर, वर्म-मंत्र से आच्छादन करके, फिर दिशाओं में अस्त्र का विन्यास करे और पूजन-भूमि की रचना करे।

Verse 3

तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः । संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्

वहाँ दर्भ बिछाकर, प्रोक्षण आदि से शुद्धि करे। सभी पात्रों को भलीभाँति शुद्ध करके, पूजन-द्रव्यों की शुद्धि विधिपूर्वक करे।

Verse 4

प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम् । तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्

प्रोक्षणी, अर्घ्य-पात्र, फिर पाद्य-पात्र तथा वैसे ही आचमनीय का पात्र—इन चारों पात्रों का एक चतुष्टय वह सजाए।

Verse 5

प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम् । पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्

उन्हें धोकर, फिर छिड़ककर और श्रद्धापूर्वक देखकर, उन पात्रों में शिव-समर्पित शुभ जल डाले। तत्पश्चात् यथाशक्ति उपलब्ध समस्त पुण्य द्रव्य उनमें रखे।

Verse 6

रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः । फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा

रत्न, रजत और हेम; गंध, पुष्प, अक्षत आदि; फल, पल्लव और दर्भ-तृण—ये अनेक प्रकार के पुण्य द्रव्य (पूजन-योग्य) कहे गए हैं।

Verse 7

स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः । शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्

स्नान के जल में तथा विशेषकर पीने के जल में सुगन्धित द्रव्य और शीतल, मनोहर पुष्प आदि डालने चाहिए।

Verse 8

उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्

पाद्य (पैर धोने के अर्घ्य) के लिए उशीर और चन्दन मिलाकर तैयार करे; साथ ही जाति (चमेली), कंकोल, कपूर, अनेक सुगन्धित मूल और तमालक-पत्र भी मिलाए।

Verse 9

क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः । एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा

उन्हें विशेष रूप से भली-भाँति पीसकर आचमनीय पात्र में डालना चाहिए; और सभी पूजन-पात्रों में भी इलायची, कपूर तथा चन्दन रखना चाहिए।

Verse 10

कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके

अर्घ्य-पात्र में कुश के अग्रभाग, अक्षत, जौ, धान/चावल और तिल; साथ ही घी, सफेद सरसों, पुष्प तथा भस्म भी डालनी चाहिए।

Verse 11

कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान् । प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्

फिर प्रोक्षणी-पात्र में क्रम के अनुसार कुश-पुष्प, जौ, व्रीहि/चावल, बहुमूल (पवित्र तृण) और तमालक; तथा भस्म भी मिलानी चाहिए।

Verse 12

सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः । पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्

सब दिशाओं में मंत्र का विन्यास करके, बाहर से वर्म (रक्षाकवच) द्वारा अपने को आवेष्टित करे। फिर अस्त्र-मंत्र से रक्षा करके धेनु-मुद्रा प्रदर्शित करे।

Verse 13

पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा । सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः

फिर प्रोक्षणी-पात्र के जल से समस्त पूजाद्रव्यों का छिड़काव करके, मूल-मंत्र का जप करते हुए विधिपूर्वक उन्हें शुद्ध करे।

Verse 14

पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु । साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः

यदि किसी भी कर्म में पात्रों के लिए पृथक् प्रोक्षणी उपलब्ध न हो, तो उत्तम साधक सामान्य विधि से केवल जल द्वारा अर्घ्य-समर्पण करे।

Verse 15

ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात् । पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे

इसके बाद भक्ष्य-भोज्य आदि अर्पित करते हुए क्रम से देव विनायक की विधिपूर्वक पूजा करे; और पूजन के पश्चात् उन्हें द्वार के दाहिने पार्श्व में स्थापित करे।

Verse 16

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

शिव के अन्तःपुर के साक्षात् अधिपति नन्दी का सम्यक् अर्चन करे—जो सुवर्ण-पर्वत के समान दीप्तिमान और समस्त आभूषणों से भूषित हैं।

Verse 17

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्

उसने सौम्य-शुभ प्रभु के दर्शन किए—जिनके मस्तक पर बालचन्द्र का मुकुट था, जो त्रिनेत्र और चतुर्भुज थे; जो दीप्त त्रिशूल, मृग-चिह्न और तीक्ष्ण तेजस्वी दण्ड धारण करने वाले स्वामी थे।

Verse 18

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्

द्वार के उत्तरी पार्श्व में मरुतों की सुता रूपिणी पत्नी का चित्रण/चिन्तन करना चाहिए; उसका मुख चन्द्र-बिम्ब के समान, अथवा हरि (विष्णु) के मुख के समान हो।

Verse 19

सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम् । पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः

सुयशस्विनी, सुव्रता, पाद-सेवा में तत्पर अम्बा की पूजा करके वह परमेष्ठिन् (ब्रह्मा) के अन्तर्भवन में प्रविष्ट हुआ।

Verse 20

संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत् । प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये

उन द्रव्यों से शिवलिङ्ग की विधिपूर्वक पूजा करके, प्रयुक्त पुष्पादि निर्माल्य को हटा दे। उसे धोकर, उसकी शुद्धि हेतु वह पुष्प अपने मस्तक पर धारण करे।

Verse 21

पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये । ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्

हाथ में पुष्प लेकर, मन्त्र की शुद्धि के लिए वह पूर्ण शक्ति से मन्त्र-जप करे। फिर ईशान (उत्तर-पूर्व) दिशा में चण्ड का सम्यक् आराधन करके, उस पूजा का निर्माल्य उसे अर्पित करे।

Verse 22

कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम् । आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि

तदनन्तर मन में आसन की रचना करे और फिर आधार आदि का क्रमशः चिन्तन करे। नीचे पृथ्वी पर कल्याणी, श्यामा, आधार-शक्ति—मूलाधार-रूपिणी—का ध्यान करे।

Verse 23

तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम् । धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्

उसके सामने उत्कण्ठ (उन्नत ग्रीवा) वाला अनन्त (शेष) प्रकट हुआ—कुण्डलाकार, धवल, पाँच फणों वाला, मानो अपनी जिह्वाओं से आकाश को चाट रहा हो।

Verse 24

तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम् । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै

उसके ऊपर शुभ आसन है, सिंहासन के समान चार पायों वाला। उसके आधार धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य—ये ही हैं।

Verse 25

आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः । अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्

आग्नेय दिशा से आरम्भ करके उनके रंग क्रमशः श्वेत, रक्त, पीत और श्याम हैं। इसी प्रकार पूर्व में अधर्म से लेकर उत्तर की सीमा तक वे क्रम से समझे जाएँ।

Verse 26

राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत् । अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्

राजावर्त मणि के समान दीप्त अंगों को मन में स्थापित कर उनका ध्यान करे। उसके ऊपर का आवरण निर्मल, श्वेत, निष्कलंक पद्मासन है।

Verse 27

अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम् । केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः

वे कहते हैं कि उसके आठ दल अणिमा आदि आठ गुण हैं। और उसके केसर वामा आदि हैं—रुद्रा, वामा आदि शक्तियों के द्वारा जिनसे प्रभु का भक्तिभाव से ध्यान किया जाता है।

Verse 28

बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः । कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्

वे ही शक्तियाँ बीज-रूप में अत्यन्त सूक्ष्म होकर भीतर अन्तर्मन की उन्मनी अवस्था में स्थित रहती हैं। कमल की कर्णिका परम वैराग्य है और नाल शिव-स्वरूप ज्ञान है।

Verse 29

कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले । त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्

मूल में कन्द है, जो शिव-धर्मस्वरूप है; कर्णिका के अन्त में त्रिमण्डल स्थित है। उन तीन मण्डलों के ऊपर आत्मा आदि तत्त्वों की त्रयी से बना आसन प्रतिष्ठित है।

Verse 30

सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम् । आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्

सब आसनों के ऊपर, विचित्र आस्तरण से आच्छादित, सुखद दिव्य आसन की रचना करे—जो शुद्ध विद्या से दीप्त हो।

Verse 31

आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् । नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्

मुद्राओं को पृथक्-पृथक् बाँधकर आवाहन, स्थापना, सन्निरोध, निरीक्षण तथा फिर नमस्कार—ये सब करे।

Verse 32

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम् । धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ

पाद्य, आचमन और अर्घ्य अर्पित करके, फिर गंध और पुष्प चढ़ाए; उसके बाद धूप, दीप और तांबूल देकर अंत में शिव-शिवा को शयन कराए।

Verse 33

अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च । सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा

अथवा इसी प्रकार आसन और मूर्ति की विधिवत व्यवस्था करके, मूल-मंत्र से तथा ब्रह्म-मंत्रों और अन्य सहायक मंत्रों से उसे सकलीकृत (पूर्ण प्रकट) करे।

Verse 34

आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्

तब देवी परम कारण शिव का आवाहन करे—उन्हें शुद्ध स्फटिक-सम तेजस्वी, निश्चल और अक्षय देव के रूप में ध्याए।

Verse 35

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु महत्तरम् २

वह समस्त लोकों का परम कारण है और समस्त लोकों में व्याप्त परात्पर तत्त्व है। भीतर और बाहर स्थित होकर वह सबको व्याप्त करता है—अणु से भी सूक्ष्म और महत्तम से भी महान।

Verse 36

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्

अपने भक्तों को वह अव्यय ईश्वर बिना विशेष प्रयास के भी दर्शन देता है; पर ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, रुद्र आदि देवों के लिए भी वह अगोचर रहता है।

Verse 37

देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्

विद्वानों ने उसे देवताओं का सार, इन्द्रियों-मन से अगोचर, ऐसा सुना है। जो आदि, मध्य और अंत से रहित है—वही संसार-रोगियों के लिए परम औषधि है।

Verse 38

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम् । पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्

जो ‘शिवतत्त्व’ के नाम से प्रसिद्ध है, वही जगत् में शिव का स्थिर अर्थ और प्रयोजन है। अतः पंचोपचारयुक्त भक्ति से उत्तम शिवलिंग की पूजा करनी चाहिए।

Verse 39

लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्

महेश, परमात्मा शिव की लिंगमूर्ति के स्नान-काल में ‘जय’ शब्द से आरम्भ कर मंगलाचरण और शुभ कर्म करने चाहिए।

Verse 40

पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः । मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः

पंचगव्य, घृत, दूध, दही, मधु आदि से; तथा कन्द-मूलों, फलों के रस/सार, और तिल, सरसों, सत्तू आदि से (विधिपूर्वक अभिषेक किया जाता है)।

Verse 41

बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः । संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः

जौ आदि शुभ बीजों से, और उड़द आदि से बने उत्तम चूर्णों से (लिंग को) स्नान कराकर; फिर लेप/पिष्ट आदि लगाकर, अंत में गरम जल से स्नान कराए।

Verse 42

घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये । पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः

लेप के गंध को दूर करने हेतु बिल्वपत्र आदि से धीरे-धीरे घर्षण करे; फिर जल से पुनः स्नान कराकर चक्रवर्ती-सम उपाचार-विधि से सेवा करे।

Verse 43

सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम् । ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा

क्रमानुसार सुगंधित आँवला और फिर हल्दी अर्पित करे; तत्पश्चात जल से शुद्ध करके शिवलिंग अथवा बेर (मूर्ति) को भी स्वच्छ करे।

Verse 44

स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च । हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्

गंधयुक्त जल से तथा कुश और पुष्प से संस्कारित जल से स्नान कराए; फिर क्रमशः मंत्रसिद्ध, स्वर्ण-रत्न-संयुक्त जल से भी शिवलिंग का अभिषेक करे।

Verse 45

असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः । केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्

यदि द्रव्य उपलब्ध न हों, तो यथासंभव जो मिले उनसे, अथवा केवल मंत्रसिद्ध जल से ही, श्रद्धापूर्वक भगवान शिव को स्नान कराए।

Verse 46

कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा । सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्

फिर कलश, शंख, तथा हाथ में धारण की वर्धनी से—कुश और पुष्प सहित—मंत्रोच्चार पूर्वक (शिवलिंग का) स्नान कराए।

Verse 47

पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च । लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च

पवमान-रुद्र, नील तथा त्वरित स्तोत्रों से, और लिङ्गसूक्त आदि वैदिक सूक्तों से, तथा अथर्वशिर उपनिषद् से भी रुद्र की उपासना करनी चाहिए।

Verse 48

ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः । स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च

ऋग् और साम के मंत्रों से, शैव स्तोत्रों से, तथा पाँच ब्रह्म-मंत्रों से, और ‘शिव’ तथा पवित्र प्रणव ‘ॐ’ का जप करते हुए देवों के देव, देवेश शिव का अभिषेक करना चाहिए।

Verse 49

यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा । न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः

जैसे भगवान के लिए स्नान आदि कर्म किए जाते हैं, वैसे ही देवी के लिए भी करने चाहिए। इस उपासना में उनका कोई भेद नहीं है, क्योंकि वे दोनों तत्त्वतः समान हैं।

Verse 50

प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः । देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्

पहले भगवान शिव को लक्ष्य करके स्नान आदि क्रियाएँ करनी चाहिए; उसके बाद देवों के देव के आदेशानुसार देवी (शक्ति) की पूजा करनी चाहिए।

Verse 51

अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते । तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्

पूज्य अर्धनारीश्वर की उपासना में पहले‑बाद का कोई कठोर नियम नहीं है। उपचार कहीं भी अर्पित किए जा सकते हैं—कभी लिंग पर, और कभी अन्यत्र भी।

Verse 52

कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना । संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्

शुद्ध और सुगंधित द्रव्यों से शिवलिङ्ग का अभिषेक करके, उसे स्वच्छ वस्त्र से पोंछे; फिर प्रभु की सेवा में वस्त्र और उपवीत अर्पित करे।

Verse 53

पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम् । धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्

पाद्य, आचमन, अर्घ्य; गंध, पुष्प और भूषण; धूप, दीप, नैवेद्य; तथा पीने का जल और मुखशोधन का जल—ये सब क्रम से भगवान् शिव को अर्पित करे।

Verse 54

पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम् । मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्

फिर पुनः आचमनीय जल और उसके बाद मुखवस्त्र अर्पित करे। तत्पश्चात् समस्त रत्नों से अलंकृत, शुभ और भद्र मुकुट अर्पित करे।

Verse 55

भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च । व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्

पवित्र भूषण, विविध मालाएँ, पंखा और चामर, छत्र, तालवृंत तथा दर्पण—ये सब शुभ पूजन-सामग्री के रूप में अर्पित/व्यवस्थित करे।

Verse 56

दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः । गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः

नीराजन (आरती) अर्पित करके फिर सब मंगलमय ध्वनियों के बीच—गीत, नृत्य आदि सहित—‘जय-जय’ के घोष के साथ (सगुण) शिव की भक्तिपूर्वक आराधना करे।

Verse 57

हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे । पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः

स्वर्ण, रजत, ताम्र अथवा शुभ मृण्मय पात्र में—कमल से शोभित पुष्पों सहित—बीज, दधि, अक्षत आदि पवित्र द्रव्यों से अर्पण करना चाहिए।

Verse 58

त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः । श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः

वे पवित्र गोबर से बने शुभ चिह्नों से अंकित हैं—त्रिशूल, शंख, युग्म, कमल, नन्द्यावर्त, श्रीवत्स, स्वस्तिक, दर्पण, वज्र तथा वह्नि आदि—जो शिवोपासना के पावन लक्षण हैं।

Verse 59

अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे । तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः

चारों ओर आठ दीपक रखकर और बीच में एक दीपक स्थापित करके, वहाँ वामा आदि नौ शक्तियों का ध्यान करे और उन्हें दिव्य शक्तिरूप मानकर पूजन करे।

Verse 60

कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः । धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्

कवच-मन्त्र से उसे आच्छादित करके और अस्त्र-मन्त्र से चारों ओर रक्षा करके, फिर धेनु-मुद्रा दिखाकर, दोनों हाथों से पात्र को उठाए।

Verse 61

अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम् । विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा

अथवा पात्र में क्रम से पाँच दीपक स्थापित करे—उपदिशाओं में और मध्य में भी; या इच्छा हो तो केवल एक ही दीपक भी रख सकता है।

Verse 62

ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात् । त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया

तदनन्तर उस पात्र को उठाकर लिङ्ग आदि के ऊपर क्रम से घुमाए। प्रदक्षिणा-भाव से संयुक्त होकर मूल-मन्त्र का जप करते हुए उसे तीन बार परिभ्रमित करे।

Verse 63

दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम् । कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्

तत्पश्चात अर्घ्य अर्पित करे। फिर मस्तक पर सुगन्धित भस्म धारण करे। इसके बाद पुष्पांजलि अर्पित करके, आगे उपहार-नैवेद्य आदि निवेदन करे।

Verse 64

पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः । पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्

फिर पान करने हेतु जल अर्पित करे; और पुनः आचमन के लिए जल देकर, पाँच सुगन्धियों से युक्त ताम्बूल भी निवेदित करे।

Verse 65

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत् । लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्

जो-जो प्रोक्षणीय हो, उसे पवित्र जल से प्रोक्षित करे और गान-नाट्य आदि का आयोजन कराए। फिर लिङ्ग आदि में शक्ति सहित शिव का ध्यान करके, अपनी सामर्थ्य के अनुसार शिव-मन्त्र का जप करे।

Verse 66

प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम् । विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्

विनयपूर्वक प्रदक्षिणा और प्रणाम करे, स्तुति अर्पित करे, अपना आत्म-समर्पण भगवान् शिव को करे; फिर अपने कर्तव्यों और आवश्यकताओं का निवेदन करे।

Verse 67

अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि । पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्

अर्घ्य और पुष्पांजलि अर्पित करके तथा विधिपूर्वक मुद्रा बाँधकर, फिर भगवान से क्षमा याचना करे; तत्पश्चात देवता का उद्वासन करके उन्हें अपने आत्मा में चिंतन करे।

Verse 68

पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे । पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्

पाद्य से लेकर मुखवास तक, तथा अर्घ्य आदि—अत्यन्त संकट में इन सबके स्थान पर केवल पुष्प-विक्षेप भी कर सकता है, यदि वह अग्रभाग में भाव-भक्ति रखकर किया जाए।

Verse 69

तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत् । असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्

यही परम धर्म है कि अंतःकरण में शुभ भावना और पुण्यकर्म का संस्कार बढ़ाया जाए। जब तक देह में प्राण चल रहे हों, शिव की पूजा किए बिना भोजन न करे।

Verse 70

यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः । प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः

यदि पापी जान-बूझकर (अशुद्ध/निषिद्ध) खाए, तो उसके लिए प्रायश्चित्त नहीं है। पर यदि प्रमाद से खा ले, तो प्रयत्नपूर्वक तुरंत उसे उगल दे।

Verse 71

स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च । शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्

स्नान करके दुगुनी भक्ति से देव और देवी की आराधना करे तथा उपवास रखे। फिर ब्रह्मचर्य को प्रधान व्रत मानकर शिव-मंत्र का दस हज़ार बार अभ्यास (जप) करे।

Verse 72

परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च । शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्

अगले दिन अपनी शक्ति के अनुसार सुवर्ण आदि शिव को अर्पित करके, अथवा शिवभक्त को देकर, फिर महापूजा करने से मनुष्य शुद्ध हो जाता है।

Frequently Asked Questions

A stepwise pūjā-preparation protocol: purifying the worship-site with mūla-mantra sprinkling, removing obstacles with astra-mantra and protective sealing, then cleansing and consecrating vessels and waters with appropriate auspicious additives.

They function as a ritual boundary-making technology: astra removes/repels impediments, varma ‘armors’ the rite, and placing the astra in the directions stabilizes the sacred field so the worship becomes protected, coherent, and efficacious.

Key substances include sandalwood, uśīra, camphor, cardamom, flowers, grains (barley/wheat/sesame), kuśa tips, ghee, mustard, and bhasma—assigned according to vessel-function (snāna, pānīya, pādya, ācamanīya, arghya).