Adhyaya 12
Vayaviya SamhitaUttara BhagaAdhyaya 1238 Verses

पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra

अध्याय 12 में श्रीकृष्ण उपमन्यु से पञ्चाक्षर मन्त्र की महिमा का तत्त्वतः वर्णन पूछते हैं। उपमन्यु कहते हैं कि उसका विस्तार दीर्घ काल में भी अपरिमेय है, इसलिए वे संक्षेप में उपदेश देते हैं। यह मन्त्र वेद और शिवागम—दोनों में प्रमाणित है, शिवभक्तों के लिए पूर्ण साधन है और सभी पुरुषार्थों को सिद्ध करता है। अक्षरों में छोटा होकर भी अर्थ में महान—वेदसार, मोक्षप्रद, निश्चयात्मक और स्वयं शिवस्वरूप बताया गया है। यह दिव्य, सिद्धिदायक, प्राणियों के मन को आकर्षित करने वाला, गूढ़ और निर्विवाद है। मन्त्र-रूप ‘नमः शिवाय’ को आद्य सूत्र कहा गया है। ‘ॐ’ एकाक्षर को शिव की सर्वव्यापक सत्ता से जोड़ा गया है तथा ईशान आदि पञ्चब्रह्म-तत्त्वों से संबद्ध सूक्ष्म एकाक्षर-तत्त्व मन्त्र-क्रम में प्रतिष्ठित बताए गए हैं। इस प्रकार वाच्य-वाचक भाव से सूक्ष्म षडक्षर में पञ्चब्रह्मतनु शिव ही मन्त्र भी हैं और अर्थ भी।

Shlokas

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

श्रीकृष्ण बोले— हे महर्षिश्रेष्ठ, सर्वज्ञ, सर्वज्ञान के महासागर! मैं पञ्चाक्षर मंत्र का माहात्म्य तत्त्वतः सुनना चाहता हूँ।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

उपमन्यु बोले— पञ्चाक्षर का माहात्म्य करोड़ों-करोड़ वर्षों में भी विस्तार से कहना असंभव है; इसलिए इसे संक्षेप में सुनो।

Verse 3

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

वेदों और शिवागमों—दोनों में यह षडाक्षर मंत्र उपदिष्ट है। यह समस्त शिवभक्तों के लिए सभी प्रयोजनों को सिद्ध करने वाला है।

Verse 4

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

वह वचन अल्पाक्षर होकर भी अर्थ से परिपूर्ण है; वह वेदों का सार और मुक्ति देने वाला है। वह आज्ञा से सिद्ध, संदेह-रहित—यह वाक्य स्वयं शिव-स्वरूप है।

Verse 5

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

वह पारमेश्वर वचन दिव्य था, नाना सिद्धियों से युक्त, और लोकों के चित्त को आनंदित करने वाला। उसका अर्थ सुनिश्चित और उसका भाव अत्यंत गंभीर था।

Verse 6

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

समस्त अर्थों की सिद्धि के लिए उन्होंने सहज उच्चारणीय मंत्र कहा—“ॐ नमः शिवाय।” यह सर्वदेहियों के अंतरात्मा, सर्वज्ञ प्रभु का वचन है।

Verse 7

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

वही समस्त विद्याओं का बीज है—छः अक्षरों वाला आद्य मंत्र। वह अत्यन्त सूक्ष्म होकर भी महार्थयुक्त है; उसे वटवृक्ष के बीज की भाँति समझना चाहिए।

Verse 8

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

देव त्रिगुणातीत हैं, सर्वज्ञ और सर्वकार्य के कारण-प्रभु हैं। एकाक्षर “ॐ” मंत्र में स्थित शिव सर्वत्र व्याप्त हैं।

Verse 9

मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः

सूक्ष्म षडाक्षर मंत्र में पंचब्रह्म-तनु भगवान शिव अपने स्वभाव से साक्षात् विराजमान हैं—वाच्य (अर्थ) और वाचक (शब्द) दोनों रूपों में।

Verse 10

वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः

वाच्य रूप में शिव अप्रमेय हैं, इसलिए मंत्र को उनका वाचक कहा गया है। इन दोनों का वाच्य-वाचक संबंध अनादि काल से स्थापित है।

Verse 11

यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः

जैसे यह घोर संसार-सागर अनादि काल से प्रवाहित है, वैसे ही शिव भी अनादि काल से संसार से मोक्ष देने वाले उद्धारक रूप में स्थित हैं।

Verse 12

व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः

जैसे औषधि स्वभाव से ही रोगों की प्रतिपक्षी होती है, वैसे ही संसार-दोषों के प्रतिपक्षी शिव माने गए हैं।

Verse 13

असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च

यदि जगन्नाथ असत्य होते, तो यह समस्त जगत् अन्धकार में डूब जाता; क्योंकि प्रकृति जड़ है और पुरुष भी अपने-आप में ज्ञानरहित है।

Verse 14

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

प्रधान से लेकर परमाणु आदि जितना भी जड़ है, वह बुद्धिमान कारण के बिना स्वयं अपना कर्ता कभी नहीं देखा जाता।

Verse 15

धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति

धर्म-अधर्म का उपदेश और बंधन-मोक्ष का विवेक सर्वज्ञ प्रभु के बिना मनुष्यों में स्थापित नहीं होता; आदिसृष्टि का यथार्थ ज्ञान भी उसके बिना प्रसिद्ध नहीं होता।

Verse 16

वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः

जैसे वैद्य के बिना रोगी निरानन्द होकर कष्ट पाते हैं, वैसे ही उसके बिना प्राणी क्लेशित होते हैं; इसलिए सदाशिव अनादि, सर्वज्ञ और परिपूर्ण हैं।

Verse 17

अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः

एक नाथ—परित्राता—अस्ति, जो प्राणियों को संसार-सागर से पार उतारता है; वह प्रभु आदि, मध्य और अन्त से रहित, स्वभाव से निर्मल है।

Verse 18

सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः

शिवागमों में शिव को सर्वज्ञ और परिपूर्ण जानना चाहिए। यह उनका ‘अभिधान-मन्त्र’ है, और वे स्वयं इसके ‘अभिधेय’ (अर्थ) रूप में स्मरण किए गए हैं।

Verse 19

अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्

अभिधान और अभिधेय के अविच्छिन्न संबंध से मन्त्र स्वयं सिद्ध परशिव ही है। इतना ही शिव-ज्ञान है; इतना ही परम पद (उच्चतम अवस्था) है।

Verse 20

यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्

‘ॐ नमः शिवाय’ यह शिव का अपना षडक्षरी वचन है। यह शैव विधि-वाक्य है, केवल स्तुति नहीं; यह शिवस्वरूप ही है।

Verse 21

यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्

जो सर्वज्ञ, पूर्ण और स्वभाव से निर्मल शिव हैं, तथा लोकों पर अनुग्रह करने वाले हैं—वे भला मिथ्या आशय से कैसे बोल सकते हैं, या असत्य कैसे कह सकते हैं?

Verse 22

यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्

वस्तु को जैसा वह स्थित है, उसके स्वभावानुसार गुण-दोष सहित, और उसके फल की पूर्णता तक—उसी प्रकार वर्णित करना चाहिए, जैसा सर्वज्ञ जन कहे।

Verse 23

रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा

राग और अज्ञान आदि दोषों से ग्रस्त होकर मनुष्य असत्य बोल सकता है; परन्तु ईश्वर (शिव) में ऐसे दोष नहीं हैं—तो वह सत्य के अतिरिक्त कैसे बोलेगा?

Verse 24

अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

जो वचन सर्वज्ञेय-ज्ञाता, समस्त दोषों से अछूते शिव द्वारा निर्मित और निर्मल है—वही प्रमाण है; इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 25

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः

इसलिए विवेकी जनों को ईश्वर-वचनों में श्रद्धा रखनी चाहिए, क्योंकि वे पुण्य और पाप के विषय में यथार्थ सत्य कहते हैं; पर जो श्रद्धाहीन है, वह अधोगति को प्राप्त होता है।

Verse 26

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्

स्वर्ग की प्राप्ति और उससे परे मोक्ष-सिद्धि के लिए शांत और श्रेष्ठ मुनियों द्वारा जो सुंदर उपदेश कहा गया है, उसे ‘सुभाषित’ अर्थात् उत्तम वचन जानना चाहिए।

Verse 27

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते

जो वचन राग-द्वेष, असत्य, क्रोध, काम और तृष्णा के पीछे चलता है—और नरक-गति का कारण बनता है—वह ‘दुर्भाषित’ अर्थात् दुष्ट वाणी कहलाता है।

Verse 28

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना

ऐसी वाणी का क्या प्रयोजन—चाहे वह संस्कृत, मृदु और ललित ही क्यों न हो—जो अविद्या और राग से प्रेरित होकर संसार-क्लेश का कारण बनती है?

Verse 29

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्

जिस उपदेश को सुनकर कल्याण उत्पन्न हो और राग आदि विषयों में संशय होकर आसक्ति ढीली पड़े—वह वचन, भले ही शब्दों में असुंदर लगे, सत्य और जानने योग्य मानना चाहिए; यही शुभ कसौटी है।

Verse 30

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्

मंत्रों की संख्या चाहे कितनी ही हो, सर्वज्ञ भगवान शिव द्वारा प्रणीत जो निर्मल मंत्र है—उसके समान कहीं भी कोई नहीं है।

Verse 31

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्

वेद अपने अंगों सहित और समस्त शास्त्रीय उपदेश—सब षडक्षर मंत्र में प्रतिष्ठित हैं; इसलिए उसके समान कोई दूसरा मंत्र कहीं भी नहीं है।

Verse 32

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा

सात करोड़ महा-मंत्रों और अनेक उपमंत्रों द्वारा नाना प्रकार से व्यक्त होने पर भी षडक्षर मंत्र स्वरूप से एक ही है—जैसे एक ही सूत उपयोग-भेद से अनेक रूपों में दिखाई देता है।

Verse 33

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः

शिव-सम्बन्धी जितने भी ज्ञान हैं और जितने भी विद्यास्थान व विद्याविधाएँ हैं—वे सब, संक्षेप में, षडक्षर-मन्त्र के सूत्र का भाष्य हैं।

Verse 34

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः

उसके लिए बहुत से मन्त्रों की, या विस्तृत शास्त्रों की क्या आवश्यकता, जिसके हृदय में यह मन्त्र—“ॐ नमः शिवाय”—दृढ़ रूप से स्थित है?

Verse 35

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः

उसने समस्त अध्ययन पूर्ण किया, जो सुनना था वह सब सुना, और सभी कर्तव्य विधिपूर्वक सम्पन्न किए—उसी के द्वारा ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्र का दृढ़ अभ्यास स्थिर हुआ।

Verse 36

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्

जिसके जिह्वाग्र पर नमस्कार-युक्त ‘शि-वा-य’ ये तीन अक्षर निरन्तर विराजते हैं, उसका जीवन धन्य और सफल है।

Verse 37

अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्

चाहे कोई अन्त्यज हो या अधम माना जाए, मूर्ख हो या पण्डित—जो पंचाक्षर-जप में निष्ठावान है, वह पापों के पिंजरे से मुक्त हो जाता है।

Verse 38

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः

देवी के पूछने पर त्रिशूलधारी परमेश्वर शिव ने यह कहा—यह वचन समस्त मर्त्यों के कल्याण हेतु है, और विशेषतः द्विजों के लिए।

Frequently Asked Questions

Rather than a narrative episode, the chapter is structured as a doctrinal dialogue: Kṛṣṇa questions and the sage Upamanyu expounds the mantra’s greatness and metaphysical grounding.

The teaching frames ‘namaḥ śivāya’ as the core formula while also integrating the ekākṣara ‘oṃ’ as a subtle, all-pervasive presence of Śiva—yielding a ṣaḍakṣara reading alongside the pañcākṣara focus.

Śiva is presented as guṇa-transcendent and omnipresent, while the pañcabrahma structure (with Īśāna and related subtle principles) is mapped into the mantra, affirming deity–mantra identity.