Adhyaya 4
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 424 Verses

सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)

इस अध्याय में सूत बताते हैं कि अनेक श्रेष्ठ ऋषि महादेव की आराधना करते हुए दीर्घकालीन यज्ञ-सत्र का आरम्भ करते हैं। यह सत्र अद्भुत है और सृष्टिकर्ताओं की आद्य सृजन-प्रेरणा के समान कहा गया है। बहुत-सी दक्षिणा देकर सत्र की समाप्ति होने पर पितामह ब्रह्मा की आज्ञा से वायु देव वहाँ आते हैं। वायु का तात्त्विक स्वरूप बताया गया है—वे साक्षात् जानने वाले, आज्ञा से शासन करने वाले, मरुतों से सम्बद्ध; प्राण आदि के द्वारा देह के अंगों को चलाने वाले और देहधारियों का पोषण-धारण करने वाले हैं। अणिमा आदि शक्तियाँ, जगत्-धारण का कार्य, तथा शब्द-स्पर्श, आकाश-योनि और तेज से सम्बन्ध जैसी सूक्ष्म तत्त्व-भाषा भी आती है। वायु के आश्रम में प्रवेश करते ही ऋषि ब्रह्मा के वचन स्मरण कर प्रसन्न होते हैं, उठकर प्रणाम करते हैं और उनके लिए सम्मानित आसन तैयार करते हैं—आगे के उपदेश का आधार बनता है।

Shlokas

Verse 1

तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्

तब वह सत्र-यज्ञ आरम्भ हुआ—जो महर्षियों के लिए सर्वथा आश्चर्य का कारण बना।

Verse 2

विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव

आदि में, जब विश्व-निर्माता सृष्टि करने को उद्यत हुए, तब समस्त जगत् वैसे ही प्रकट हुआ—जैसे विश्व को रचने वालों के लिए होता है।

Verse 3

अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्

फिर समय बीत जाने पर, बहुत-सी दक्षिणाओं से युक्त वह सत्र समाप्त हुआ; तब पितामह (ब्रह्मा) की आज्ञा से वायु स्वयं वहाँ आए।

Verse 4

शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः

वह स्वयम्भू देव (ब्रह्मा) के शिष्य हैं, दिव्य हैं और प्रत्यक्ष सब कुछ देखने वालों को भी वश में करने वाले हैं; जिनकी आज्ञा में मरुत सात-सात के सात गणों में स्थित हैं।

Verse 5

प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्

जो प्राण आदि अपनी स्वाभाविक वृत्तियों से निरंतर अंगों को प्रेरित करता है और समस्त प्राणियों के शरीरों को धारण करता है—वही भीतर का धारक है।

Verse 6

अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः

जो अणिमा आदि आठ सिद्धियों से तथा दिव्य ऐश्वर्यों से युक्त है, और तिर्यक्-काल आदि पवित्र तत्त्वों के द्वारा समस्त भुवनों को धारण और पोषण करता है।

Verse 7

आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः

आकाश-योनि होने से यह द्विगुण—शब्द और स्पर्श—से युक्त कहा गया है। तत्त्वचिन्तक इसे तेजस् (अग्नि) की प्रकृति बताते हैं।

Verse 8

तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः

उसे आश्रम में आया हुआ देखकर दीर्घ-सत्र करने वाले मुनियों ने पितामह ब्रह्मा के वचन स्मरण किए और अतुल हर्ष से भर उठे।

Verse 9

अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्

तब वे सब उठ खड़े हुए, आकाश-सम्भव को प्रणाम किया और उनके लिए सुवर्णमय श्रेष्ठ आसन (विष्टर) की व्यवस्था की।

Verse 10

सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः

वे भी वहाँ आसन पर विराजमान हुए और मुनियों द्वारा विधिवत् पूजित हुए। फिर सबको प्रत्यभिवादन करके उनके कुशल-क्षेम पूछे।

Verse 11

वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः

वायु बोले—हे विप्रों! यहाँ तुम सब कुशल तो हो? क्या महाक्रतु (महायज्ञ) विधिपूर्वक चल रहा है? और यज्ञ-विध्वंसक, देवद्वेषी दैत्य कहीं बाधा तो नहीं डाल रहे?

Verse 12

प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः

क्या कोई प्रायश्चित्त या दुरिष्ट-निवारण का उपाय तो उत्पन्न नहीं हुआ? (लोगों ने) स्तोत्रों और शास्त्रोक्त विधानों से, देवालयों के निर्माण से, तथा पितृ-सम्बन्धी कर्मों द्वारा (शान्ति चाही)।

Verse 13

कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्

क्या तुम लोगों ने विधिपूर्वक अर्चना करके नियत विधि का सम्यक् अनुष्ठान किया? और महा-सत्र के समाप्त हो जाने पर अब आगे तुम क्या करना चाहते हो?

Verse 14

इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः

शिव-भक्ति से परिपूर्ण वायु के ऐसा कहने पर, सभी मुनि हर्षित-चित्त और पवित्र होकर, विनय तथा आदर सहित उत्तर देने लगे।

Verse 15

मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः

मुनियों ने कहा—आज हमारा सब कुशल है; आज हमारा तप सचमुच सफल हुआ, क्योंकि हमारे परम कल्याण की वृद्धि के लिए आप यहाँ पधारे हैं।

Verse 16

शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः

यह प्राचीन वृत्तान्त सुनो। जब हमारे मन अज्ञानरूपी तम से आक्रान्त थे, तब हमने सच्चे आध्यात्मिक ज्ञान के लिए पूर्वकाल में प्रजापति (ब्रह्मा) की उपासना की थी।

Verse 17

सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्

तब शरणागतों के शरणदाता उन्होंने हम पर अनुग्रह करके कहा—“हे विप्रों! रुद्र सब से श्रेष्ठ हैं; वही परम कारण हैं।”

Verse 18

तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः

उसके अतर्क्य यथार्थ स्वरूप को केवल भक्तिमान ही यथावत् देख पाता है। और वह भक्ति भी उसकी कृपा से उत्पन्न होती है; उसी कृपा से परम शान्ति और मोक्ष प्राप्त होते हैं।

Verse 19

तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्

अतः उसकी कृपा प्राप्त करने के लिए नैमिष में सत्र-योग का विधिपूर्वक अनुष्ठान करके, दीर्घ सत्र द्वारा परम कारण रुद्र की आराधना करो।

Verse 20

तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति

उसकी कृपा से सत्र के अंत में वायु वहाँ आएँगे। उनके मुख से तुम्हें आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त होगा और उसी में तुम्हारा परम कल्याण सिद्ध होगा।

Verse 21

इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः

परमेष्ठी (ब्रह्मा) द्वारा इस प्रकार आदेशित होकर हम सब भेजे गए हैं। हे महाभाग, इस देश में हम तुम्हारे आगमन की अभिलाषा से प्रतीक्षारत हैं।

Verse 22

दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन

हम हजार दिव्य वर्षों तक दीर्घ-सत्र में बैठे रहे हैं। अब तुम्हारे आगमन के अतिरिक्त हमें और कुछ भी माँगना नहीं है।

Verse 23

इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः

दीर्घ-सत्र करने वाले उन ऋषियों का यह प्राचीन वृत्तान्त सुनकर वायु प्रसन्नचित्त हो गया और मुनियों से घिरा हुआ वहीं बैठ गया।

Verse 24

ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः

तब उन मुनियों ने, उनकी भक्ति-भावना की वृद्धि के लिए, उनसे प्रश्न किया। तब सर्वव्यापी प्रभु ने सृष्टि आदि से सम्बन्धित शार्व (शिव) ऐश्वर्य का संक्षेप में वर्णन आरम्भ किया।

Frequently Asked Questions

After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.

Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).

The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.