Adhyaya 35
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 3565 Verses

उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)

अध्याय 35 में देवगण संकट से घबराकर वैकुण्ठ जाकर हरि (विष्णु) को समाचार देते हैं। विचार करके विष्णु मन्दर पर्वत पर महेश्वर के पास जाते हैं और निवेदन करते हैं कि दूध की चाह में ब्राह्मण बालक उपमन्यु अपने तपोबल से सब कुछ जला रहा है, इसे रोका जाए। महेश्वर आश्वासन देते हैं कि वे स्वयं उसके तप को संयमित करेंगे और विष्णु को अपने धाम लौटने को कहते हैं—इससे तप और उसके विश्वव्यापी परिणामों के नियमन में शिव का अधिकार प्रकट होता है। फिर शिव शक्र (इन्द्र) का वेश धारण कर श्वेत हाथी पर, देव-उपदेवों सहित तपोवन की ओर जाते हैं; छत्र-चामर आदि से इन्द्रवत् शोभित, मन्दर पर चन्द्रमा-सा तेजस्वी वर्णित हैं। यह अध्याय नियंत्रित दिव्य हस्तक्षेप की भूमिका है—छद्म रूप से जाकर तपशक्ति को सत्य, तत्त्व और उचित भक्ति की ओर मोड़ना।

Shlokas

Verse 1

वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः

वायु ने कहा—तब वे सब देवश्रेष्ठ, दिव्य तेज से देदीप्यमान शरीर वाले, शीघ्र वैकुण्ठ को गए। प्रणाम करके उन्होंने हरि (विष्णु) से समस्त वृत्तान्त निवेदित किया।

Verse 2

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः

उनके वचन उस समय सुनकर भगवान् पुरुषोत्तम ने मन में विचार किया—“यह क्या है?” और फिर उसने इसके पीछे का कारण जान लिया।

Verse 3

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः

महेश्वर के दर्शन की अभिलाषा से वह शीघ्र मन्दर पर्वत पर गया। देव को देखकर उसने प्रणाम किया और फिर कृताञ्जलि होकर बोला।

Verse 4

विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

विष्णु बोले—हे भगवन्! उपमन्यु नामक एक ब्राह्मण के विषय में सुना गया है कि उसने दूध की इच्छा से तप के प्रभाव से सब कुछ जला दिया है। कृपा करके उसे (उस तपाग्नि को) रोकिए।

Verse 5

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

वायु बोले—विष्णु के वचन सुनकर देव महेश्वर ने कहा—“मैं उस शिशु को रोक दूँगा; हे तत्त्वज्ञ, तुम अब अपने आश्रम को जाओ।”

Verse 6

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

शंभु के वचन सुनकर देवों के प्रिय विष्णु ने उन सब अमरों आदि को आश्वस्त किया और फिर अपने लोक को चले गए।

Verse 7

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

इसी बीच पिनाकधारी परमेश्वर ने शक्र (इन्द्र) का रूप धारण किया और फिर जाने का निश्चय किया।

Verse 8

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

तब सदाशिव श्वेत श्रेष्ठ गजराज पर आरूढ़ होकर मुनि के तपोवन को गए। देव, असुर, सिद्ध और महोरगों के साथ वे स्वयं अमरराज (इन्द्र) का तेजस्वी रूप धारण किए हुए थे।

Verse 9

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

तब उस मनोहर ऐरावत ने दिव्य चँवर से सर्वव्यापी प्रभु को धीरे-धीरे झलते हुए, शची सहित देवों के राजा इन्द्र के ऊपर अपने बाएँ हाथ से श्वेत छत्र धारण किया।

Verse 10

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

शक्ररूप में प्रकट हुए सदाशिव—वे भगवान् सोम—दीप्तिमान हो उठे। उस राजछत्र से वे वैसे ही शोभित थे जैसे मन्दर पर्वत चन्द्रबिम्ब से चमकता है।

Verse 11

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

इस प्रकार शक्र का ही स्वरूप धारण करके परमेश्वर उपमन्यु के उस आश्रम की ओर गए, ताकि उन पर अपनी कृपा करें।

Verse 12

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

शक्र (इन्द्र) का रूप धारण किए हुए परमेशान शिव को देखकर, महामुनिवर ने सिर झुकाकर प्रणाम किया और स्वयं बोल उठे।

Verse 13

उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

उपमन्यु बोले— हे देवेश्वर, मेरा यह आश्रम पावन हो गया, क्योंकि आप स्वयं यहाँ पधारे हैं। हे जगन्नाथ, हे भगवान, देवों में श्रेष्ठ!

Verse 14

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

वायु बोले—ऐसा कहकर, हाथ जोड़कर खड़े उस द्विज को देखकर, शक्र (इन्द्र) का रूप धारण किए हुए हर ने गंभीर वाणी से उससे कहा।

Verse 15

शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

शक्र बोले—मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। हे सुव्रत, इस तप के फलस्वरूप जो वर चाहो, कहो। हे महामुने, धौम्य के अग्रज, मैं तुम्हारी सभी इच्छित वस्तुएँ प्रदान करूँगा।

Verse 16

वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

वायु बोले—तब शक्र द्वारा ऐसा कहे जाने पर, मुनियों में श्रेष्ठ ने हाथ जोड़कर कहा—“मैं (अन्य वरों को) रोकता हूँ; मेरी भक्ति तो शिव में ही स्थित है।”

Verse 17

तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

यह सुनकर हरि बोले—“हे लेखक! क्या तुम मुझे नहीं पहचानते? मैं त्रैलोक्याधिपति शक्र हूँ, जिसे समस्त देव नमस्कार करते हैं।”

Verse 18

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

“हे श्रेष्ठ ब्रह्मर्षे! मेरे भक्त बनो, सदा केवल मेरी ही पूजा करो। मैं तुम्हें समस्त कल्याण दूँगा; निर्गुण रुद्र की धारणा को त्याग दो।”

Verse 19

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

निर्गुण रुद्र की उपासना से भी तुम्हारा क्या प्रयोजन होगा, जब तुम देवसमूह से बहिष्कृत होकर पिशाचत्व को प्राप्त हो गए हो?

Verse 20

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

वायु बोले—यह सुनकर वह मुनि पंचाक्षर मंत्र का जप करते हुए बोला। उसे धर्म में विघ्न करने आया मानकर मुनि ने उससे कहा।

Verse 21

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

उपमन्यु बोले—“हे भवानी-स्तुति-परायण! तुमने इस प्रकार सब कुछ कहा। और प्रसंगवश तुमने उस महात्मा देव के निर्गुणत्व का भी वर्णन किया।”

Verse 22

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

हे रुद्र! मैं आपको यथार्थ रूप से नहीं जानता—आप समस्त देवों के भी ईश्वर-ईश्वर हैं; ब्रह्मा, विष्णु और महेश के जनक, तथा प्रकृति से परे परात्पर हैं।

Verse 23

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

ब्रह्म के ज्ञाता जिन्हें सत्-असत् से परे, व्यक्त-अव्यक्त रूप, नित्य, एक और अनेक कहते हैं—उसी परम को मैं श्रेष्ठ वर के रूप में चुनता हूँ।

Verse 24

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

जो तर्क-विवाद के आग्रह से मुक्त हैं और सांख्य तथा योग का यथार्थ फल देने वाले हैं—जिनकी तत्त्वज्ञ उपासना करते हैं, उसी परमेश्वर को मैं वर रूप में चुनता हूँ।

Verse 25

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

सर्व कारणों के कारण, सर्वशक्तिमान शम्भु से बढ़कर कोई तत्त्व नहीं है। वही गुणातीत विभु हैं, जिनसे ब्रह्मा, विष्णु आदि देवों की उत्पत्ति होती है।

Verse 26

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

यहाँ बहुत कहने से क्या? मैंने यह महान सत्य समझ लिया है—यदि किसी ने भव (शिव) की निन्दा सुनी भी हो, तो वह पूर्वजन्म में किए पाप का संकेत है।

Verse 27

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

भव (भगवान् शिव) की निन्दा सुनते ही उसी क्षण उस स्थान का त्याग कर देना चाहिए। और यदि उस स्थिति में वह अपना देह भी त्याग दे, तो शीघ्र ही शिवलोक को प्राप्त होता है।

Verse 28

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

हे देवों में अधम! अभी के लिए दूध की मेरी इच्छा रहने दे। शिवास्त्र से तुझे मारकर मैं इस शरीर का त्याग कर दूँगा।

Verse 29

वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

वायु बोले—ऐसा कहकर उपमन्यु स्वयं मरने का निश्चय कर बैठा। दूध की इच्छा भी त्यागकर वह शक्र (इन्द्र) को मारने के लिए उद्यत हुआ।

Verse 30

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

तब मुनि ने पवित्र भस्म लेकर उसे घोर ‘अघोरास्त्र’ मन्त्र से अभिमंत्रित किया। फिर शक्र (इन्द्र) की ओर उसे फेंककर उसी क्षण गर्जना की।

Verse 31

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

शम्भु के चरण-युगल का स्मरण करके उपमन्यु अपने ही देह से दूध दुहने को उद्यत हुआ। वह आग्नेयी धारण में स्थित, स्थिर और समाधिस्थ रहा।

Verse 32

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

हे विप्र! ऐसा निश्चय हो जाने पर, भगवान्—भग-नेत्रहारी शिव—ने उस योगी की धारणा को सौम्य भाव से रोक दिया।

Verse 33

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः

नंदीश्वर की आज्ञा से छोड़ा गया वह अघोरास्त्र, जो बीच से फेंका गया था, शंकर-प्रिय नंदी ने उसे वहीं पकड़ लिया।

Verse 34

स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्

तब परमेश्वर भगवान् ने अपना ही दिव्य स्वरूप धारण करके शिप्रा को दर्शन दिए—मस्तक पर कोमल बालचन्द्र का मुकुट धारण किए हुए।

Verse 35

क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च

चाहे दूध के हजारों समुद्र हों, या अमृत का ही समुद्र; दही आदि के भी समुद्र हों, और घी का विशाल समुद्र भी हो।

Verse 36

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः

उस प्रभु ने बालक को प्रसन्न करने हेतु फलों का समुद्र, भक्ष्य-भोज्य पदार्थों का समुद्र, और अपूपों (मिठाइयों) का एक पर्वत भी दिखाया।

Verse 37

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

इस प्रकार उसने देवाधिदेव को देवी सहित वृषभ पर विराजमान देखा, और त्रिशूल आदि दिव्य आयुध धारण किए गणेश्वरों से वे घिरे हुए थे।

Verse 38

दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

आकाश में दिव्य दुंदुभियाँ गूँज उठीं और पुष्प-वृष्टि होने लगी। विष्णु, ब्रह्मा और इन्द्र आदि देवों से दसों दिशाएँ भरकर ढँक गईं।

Verse 39

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

तब आनन्द-सागर की तरंगों से आवृत उपमन्यु, भक्तिभाव से नम्र चित्त होकर दण्डवत् पृथ्वी पर गिर पड़ा।

Verse 40

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

उसी समय वहाँ भगवान् भव (शिव) मंद मुस्कान सहित बोले—“आओ, आओ।” उसे पास बुलाकर स्नेह से उसके मस्तक का घ्राण कर वर प्रदान किए।

Verse 41

शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम

शिव बोले—अपने बान्धवों सहित इच्छानुसार सदा भक्ष्य-भोज्य का भोग करो। सदा सुखी रहो, दुःख से मुक्त रहो और मेरे भक्त बने रहो।

Verse 42

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः

हे महाभाग उपमन्यु, यह पार्वती निश्चय ही तुम्हारी माता है; आज मैंने उसे पुत्री रूप में स्वीकार किया है और उसे क्षीरसागर प्रदान किया है।

Verse 43

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च

मधु का भी एक सागर है, दही-भात का भी सागर है, घी-भात का भी सागर है, और इसी प्रकार फलों आदि का भी सागर है।

Verse 44

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने

मिठाइयों के पर्वत और भक्ष्य-भोज्य के समुद्र—ये सब मैंने तुम्हें दिए हैं; हे महामुने, इन्हें स्वीकार करो।

Verse 45

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्

महादेव तुम्हारे पिता हैं और जगदम्बिका ही तुम्हारी माता। मैंने तुम्हें अमरत्व और शाश्वत गाणपत्य-ऐश्वर्य प्रदान किया है।

Verse 46

वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा

प्रेमपूर्वक अपने मनोवांछित परम वरों का वरण करो। मैं प्रसन्न हूँ; मैं उन्हें दूँगा—इसमें विचार की आवश्यकता नहीं।

Verse 47

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

वायु बोले—ऐसा कहकर महादेव ने उसे दोनों हाथों से उठा लिया, स्नेह से उसके मस्तक का घ्राण किया और देवी से कहा—“यह तुम्हारा पुत्र है।”

Verse 48

देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्

और देवी ने गुह (स्कन्द) के समान स्नेह से अपना कमल-हस्त उसके मस्तक पर रखकर उसे ‘कुमार’ का अविनाशी पद प्रदान किया।

Verse 49

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्

तब क्षीरसागर भी साकार होकर, हाथ में मधुर दूध लिए आगे आया और पिण्ड-रूप में परिणत, अविनाशी दूध अर्पित किया।

Verse 50

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः

तब प्रसन्नचित्त होकर उसने उसे योग-ऐश्वर्य, नित्य तुष्टि, अविनाशी ब्रह्मविद्या और परम समृद्धि प्रदान की।

Verse 51

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे

फिर शम्भु ने प्रसन्न होकर उस मुनि के तप की महिमा देखकर, उपमन्यु ऋषि को पुनः एक दिव्य वरदान दिया।

Verse 52

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्

उन्होंने उसे पाशुपत-व्रत, मोक्षदायक ज्ञान और तत्त्वतः व्रत-योग प्रदान किया; तथा उसे उपदेश और व्याख्या में दीर्घकाल तक रहने वाली परम प्रवीणता भी दी।

Verse 53

सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्

वह भी दिव्य वरों को—सदा रहने वाली कुमारावस्था को भी—पाकर, उस शिव और उस शिवा (देवी) की कृपा से हर्षित हो उठा।

Verse 54

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्

तब प्रसन्नचित्त होकर उस ब्राह्मण ने भली-भाँति प्रणाम किया और हाथ जोड़कर देवों के देव महेश्वर से एक वर माँगा।

Verse 55

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्

उपमन्यु ने कहा: हे देवदेवेश, प्रसन्न हों; हे परमेश्वर, प्रसन्न हों। मुझे अपनी ही भक्ति प्रदान करें—परम, दिव्य और अविचल।

Verse 56

श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा

हे महादेव! आपके सम्बन्धियों—आपके भक्तों और पावन संग—में मेरी श्रद्धा सदा अचल रहे, ऐसा वर दीजिए। मुझे आपका दास्य-भाव, परम प्रेम और हर समय आपका नित्य सान्निध्य प्रदान कीजिए।

Verse 57

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

ऐसा कहकर, उपमन्यु—द्विजों में श्रेष्ठ—मन से प्रसन्न होकर, हर्ष से गद्गद वाणी द्वारा महादेव की स्तुति करने लगा।

Verse 58

उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा

उपमन्यु बोला—हे देवों के देव, हे महादेव! शरणागतवत्सल! प्रसन्न होइए। हे करुणासिंधु, हे साम्ब शंकर! सदा कृपा कीजिए।

Verse 59

वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्

वायु ने कहा—इस प्रकार संबोधित किए गए, सबको वर देने वाले महादेव ने प्रसन्न हृदय से मुनिश्रेष्ठ उपमन्यु को उत्तर दिया।

Verse 60

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि

शिव ने कहा—वत्स उपमन्यु! मैं तुझसे प्रसन्न हूँ; मैंने तुझे सब कुछ दे दिया है। हे विप्रर्षे! तू दृढ़ भक्त है, और तू मेरे द्वारा भलीभाँति परखा गया है।

Verse 61

अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

तुम अजर और अमर रहो, दुःख से सर्वथा रहित रहो। यशस्वी बनो, आध्यात्मिक तेज से युक्त और दिव्य ज्ञान से संपन्न रहो।

Verse 62

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

हे द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे बान्धव, कुल और गोत्र सदा अक्षय रहेंगे; और मुझमें तुम्हारी भक्ति भी शाश्वत होगी।

Verse 63

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि

हे द्विजोत्तम! मैं इस आश्रम में नित्य अपना सान्निध्य बनाए रखूँगा; और तुम मेरे निकट रहकर यहाँ आनंदपूर्वक विचरोगे।

Verse 64

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः

ऐसा कहकर सूर्य-कोटि के समान प्रभामय भगवान् ईशान-स्वरूप हर ने वरदान देकर वहीं अंतर्धान हो गए।

Verse 65

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः

उपमन्यु प्रसन्नचित्त होकर उनसे श्रेष्ठ वर पाकर अपनी माता के स्थान को गया; और उसने पहले से भी अधिक सुख प्राप्त किया।

Frequently Asked Questions

The gods report a crisis to Viṣṇu; Viṣṇu petitions Śiva at Mandara to stop the brahmin child Upamanyu whose tapas is burning the world; Śiva then goes to the tapovana disguised as Indra.

The narrative encodes the doctrine that tapas without proper tattva and devotional orientation can become cosmically disruptive; Śiva, as the inner governor (niyantṛ), redirects power into liberative knowledge and right devotion.

Śiva is highlighted as Pinākī/Sadāśiva while intentionally assuming Śakra’s form—an explicit case of divine līlā where form is used to instruct, test, and restore dharma.