Adhyaya 26
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 2629 Verses

कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara

इस अध्याय में वायु के कथन-क्रम में कौशिकी-गौरी देवी ब्रह्मा से उस शार्दूल (बाघ) के विषय में कहती हैं जो उनके निकट शरणागत है। देवी उसकी एकनिष्ठ भक्ति की प्रशंसा कर उसे संरक्षण देना अपना प्रिय कर्तव्य बताती हैं और संकेत करती हैं कि शंकर उसे गणेश्वर-पद देंगे तथा वह उनके गणों के साथ चले। ब्रह्मा हँसकर सावधान करते हुए उसका पूर्वकर्म बताते हैं—वह बाघ-रूप में भी दुष्ट निशाचर, कामरूपी, गो-ब्राह्मणों का हिंसक रहा है, इसलिए पापफल भोगना निश्चित है। प्रसंग करुणा में विवेक और शिव की इच्छा से सम्भव रूपान्तरण—दोनों को उजागर करता है।

Shlokas

Verse 1

वायुरुवाच । उत्पाद्य कौशिकीं गौरी ब्रह्मणे प्रतिपाद्य ताम् । तस्य प्रत्युपकाराय पितामहमथाब्रवीत्

वायु बोले—कौशिकी रूपिणी गौरी को उत्पन्न करके और उसे ब्रह्मा को समर्पित कर, उसके प्रत्युपकार के लिए पितामह ब्रह्मा ने तब कहा।

Verse 2

देव्युवाच । दृष्टः किमेष भवता शार्दूलो मदुपाश्रयः । अनेन दुष्टसत्त्वेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम्

देवी बोलीं—क्या तुमने इस व्याघ्र को देखा है, जो मेरे आश्रय में आया है? इसी ने दुष्ट प्राणियों से मेरे तपोवन की रक्षा की है।

Verse 3

मय्यर्पितमना एष भजते मामनन्यधीः । अस्य संरक्षणादन्यत्प्रियं मम न विद्यते

मुझमें मन अर्पित कर यह अनन्य बुद्धि से मेरा भजन करता है। इसकी रक्षा करने से बढ़कर मुझे कुछ भी प्रिय नहीं है।

Verse 4

भवितव्यमनेनातो ममान्तःपुरचारिणा । गणेश्वरपदं चास्मै प्रीत्या दास्यति शंकरः

अतः मेरे अन्तःपुर में रहने वाले इस परिचारक के लिए ऐसा ही होना नियत है; और प्रसन्न होकर शंकर उसे प्रेमपूर्वक गणेश्वर का पद प्रदान करेंगे।

Verse 5

एनमग्रेसरं कृत्वा सखीभिर्गन्तुमुत्सहे । प्रदीयतामनुज्ञा मे प्रजानां पतिना १ त्वया

इसे आगे अग्रणी बनाकर मैं सखियों सहित जाने को उद्यत हूँ। अतः हे प्रजापति, आप मुझे आज्ञा प्रदान करें।

Verse 6

इत्युक्तः प्रहसन्ब्रह्मा देवीम्मुग्धामिव स्मयन् । तस्य तीव्रैः पुरावृत्तैर्दौरात्म्यं समवर्णयत्१

ऐसा कहे जाने पर ब्रह्मा हँस पड़े और मानो भोली कन्या पर मुस्कराते हुए, कठोर पूर्ववृत्तों द्वारा उस व्यक्ति का दुष्ट स्वभाव देवी से वर्णित करने लगे।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । पशौ देवि मृगाः क्रूराः क्व च ते ऽनुग्रहः शुभः । आशीविषमुखे साक्षादमृतं किं निषिच्यते

ब्रह्मा बोले—हे देवि, पशु और मृग स्वभाव से क्रूर हैं; फिर उन पर तुम्हारी शुभ करुणा कहाँ? क्या विषधर सर्प के मुख में साक्षात् अमृत उँडेला जाता है?

Verse 8

व्याघ्रमात्रेण सन्नेष दुष्टः को ऽपि निशाचरः । अनेन भक्षिता गावो ब्राह्मणाश्च तपोधनाः

यहाँ कोई दुष्ट निशाचर केवल व्याघ्र का रूप धारण किए हुए है। इसी ने गौओं को और तप-धन से सम्पन्न ब्राह्मणों को भी भक्षण किया है।

Verse 9

तर्पयंस्तान्यथाकामं कामरूपी चरत्यसौ । अवश्यं खलु भोक्तव्यं फलं पापस्य कर्मणः

उनको उनकी इच्छा के अनुसार तृप्त करता हुआ वह कामरूप धारण करके विचरता है; पापकर्म का फल निश्चय ही भोगना पड़ता है।

Verse 10

अतः किं कृपया कृत्यमीदृशेषु दुरात्मसु । अनेन देव्याः किं कृत्यं प्रकृत्या कलुषात्मना

अतः ऐसे दुरात्माओं पर दया करने से क्या प्रयोजन? और जिसकी प्रकृति ही मलिन है, उस से देवी का क्या काम?

Verse 11

देव्युवाच । यदुक्तं भवता सर्वं तथ्यमस्त्वयमीदृशः । तथापि मां प्रपन्नो ऽभून्न त्याज्यो मामुपाश्रितः

देवी बोलीं—आपने जो कुछ कहा वह सत्य है; यह वास्तव में ऐसा ही है। फिर भी यह मेरी शरण में आया है; जो मेरे आश्रित हो, उसे त्यागना नहीं चाहिए।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । अस्य भक्तिमविज्ञाय प्राग्वृत्तं ते निवेदितम् । भक्तिश्चेदस्य किं पापैर्न ते भक्तः प्रणश्यति

ब्रह्मा बोले—इसकी भक्ति को न जानकर मैंने पूर्ववृत्त आपको निवेदित किया। पर यदि इसमें भक्ति है, तो पाप क्या कर सकते हैं? आपका भक्त नष्ट नहीं होता।

Verse 13

पुण्यकर्मापि किं कुर्यात्त्वदीयाज्ञानपेक्षया । अजा प्रज्ञा पुराणी च त्वमेव परमेश्वरी

आपके दिव्य ज्ञान का आश्रय लिए बिना पुण्यकर्म भी क्या कर सकता है? आप ही अजन्मा, परम प्रज्ञा, आद्या—और निश्चय ही परमेश्वरी हैं।

Verse 14

त्वदधीना हि सर्वेषां बंधमोक्षव्यवस्थितिः । त्वदृते परमा शक्तिः संसिद्धिः कस्य कर्मणा

सब प्राणियों के बंधन और मोक्ष की व्यवस्था तुम्हीं पर निर्भर है। तुम्हारे बिना परम शक्ति या सिद्धि किसके कर्म से हो सकती है?

Verse 15

त्वमेव विविधा शक्तिः भवानामथ वा स्वयम् । अशक्तः कर्मकरणे कर्ता वा किं करिष्यति

तुम ही विविध शक्तियाँ हो—सब प्राणियों की शक्ति भी और स्वयं शक्ति-स्वरूप भी। उस शक्ति के बिना कर्म करने में तथाकथित कर्ता क्या कर सकेगा?

Verse 16

विष्णोश्च मम चान्येषां देवदानवरक्षसाम् । तत्तदैश्वर्यसम्प्राप्त्यै तवैवाज्ञा हि कारणम्

विष्णु, मैं, और अन्य सब—देव, दानव तथा राक्षस—सबके लिए अपने-अपने ऐश्वर्य की प्राप्ति का कारण केवल आपकी आज्ञा है; वास्तव में आपकी अनुमति ही मूल कारण है।

Verse 17

अतीताः खल्वसंख्याता ब्रह्माणो हरयो भवाः । अनागतास्त्वसंख्यातास्त्वदाज्ञानुविधायिनः

असंख्य ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र बीत चुके हैं। और असंख्य अभी आने वाले हैं—सब आपके आदेश के अनुसार ही कार्य करने वाले।

Verse 18

त्वामनाराध्य देवेशि पुरुषार्थचतुष्टयम् । लब्धुं न शक्यमस्माभिरपि सर्वैः सुरोत्तमैः

हे देवेशि देवी! आपकी आराधना किए बिना हमसे—यहाँ तक कि समस्त श्रेष्ठ देवों से भी—धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष—इन चार पुरुषार्थों की प्राप्ति संभव नहीं।

Verse 19

व्यत्यासो ऽपि भवेत्सद्यो ब्रह्मत्वस्थावरत्वयोः । सुकृतं दुष्कृतं चापि त्वयेव स्थापितं यतः

ब्रह्मत्व और स्थावर-भाव—इन दोनों के बीच तत्काल उलट-फेर भी हो सकता है; क्योंकि पुण्य और पाप तथा उनके फल को स्थापित करने वाली तो आप ही हैं।

Verse 20

त्वं हि सर्वजगद्भर्तुश्शिवस्य परमात्मनः । अनादिमध्यनिधना शक्तिराद्या सनातनी

आप ही समस्त जगत् के धर्ता परमात्मा शिव की आदि, सनातनी शक्ति हैं—जिनका न आदि है, न मध्य, न अंत।

Verse 21

समस्तलोकयात्रार्थं मूर्तिमाविश्य कामपि । क्रीडसे २ विविधैर्भावैः कस्त्वां जानाति तत्त्वतः

समस्त लोकों की व्यवस्था-यात्रा के लिए आप जिस-जिस रूप में चाहें प्रवेश करती हैं। आप नाना भावों में क्रीड़ा करती हैं—आपको तत्त्वतः कौन जान सकता है?

Verse 22

अतो दुष्कृतकर्मापि व्याघ्रो ऽयं त्वदनुग्रहात् । प्राप्नोतु परमां सिद्धिमत्र कः प्रतिबन्धकः

अतः यह व्याघ्र, यद्यपि दुष्कर्म करने वाला है, फिर भी आपके अनुग्रह से परम सिद्धि (मोक्ष) को प्राप्त करे—यहाँ बाधक कौन हो सकता है?

Verse 23

इत्यात्मनः परं भावं स्मारयित्वानुरूपतः । ब्रह्मणाभ्यर्थिता गौरी तपसो ऽपि न्यवर्तत

इस प्रकार अपने परम आध्यात्मिक भाव को यथोचित स्मरण करके, ब्रह्मा द्वारा प्रार्थित गौरी ने तपस्या से भी विराम ले लिया।

Verse 24

ततो देवीमनुज्ञाप्य ब्रह्मण्यन्तर्हिते सति । देवीं च मातरं दृष्ट्वा मेनां हिमवता सह

तब देवी से अनुमति लेकर, और ब्रह्मा के अंतर्धान हो जाने पर, उसने देवी की माता मेना को हिमवान के साथ देखा।

Verse 25

प्रणम्याश्वास्य बहुधा पितरौ विरहासहौ । तपः प्रणयिनो देवी तपोवनमहीरुहान्

प्रणाम करके देवी ने बार-बार अपने माता-पिता को ढाढ़स बँधाया, जो विरह सह न पाते थे। तप में अनुरक्त वह देवी फिर तपोवन के महान वृक्षों की ओर चली।

Verse 26

विप्रयोगशुचेवाग्रे पुष्पबाष्पं विमुंचतः । तत्तुच्छाखासमारूढविहगो दीरितै रुतैः

आगे-आगे विरह-शोक से पीड़ित होकर वह पुष्प-रूप आँसू बहाने लगा। उसी सूनी-सी शाखा पर बैठा एक पक्षी दीर्घ स्वर में करुण पुकार करने लगा।

Verse 27

व्याकुलं बहुधा दीनं विलापमिव कुर्वतः । सखीभ्यः कथयंत्येवं सत्त्वरा भर्तृदर्शने

पति को देखते ही वह अत्यन्त व्याकुल हो उठी, बार-बार दीन दशा में पड़कर मानो विलाप करने लगी। उसी अवस्था में उसने शीघ्र ही अपनी सखियों से ये वचन कहे।

Verse 28

पुरस्कृत्य च तं व्याघ्रं स्नेहात्पुत्रमिवौरसम् । देहस्य प्रभया चैव दीपयन्ती दिशो दश

उस व्याघ्र-सदृश वीर को आगे करके, स्नेहवश उसे अपने ही औरस पुत्र के समान मानती हुई वह चली; और अपने शरीर की प्रभा से मानो दसों दिशाओं को प्रकाशित करती रही।

Verse 29

प्रययौ मंदरं गौरी यत्र भर्ता महेश्वरः । सर्वेषां जगतां धाता कर्ता पाता विनाशकृत्

गौरी मन्दर पर्वत को चलीं, जहाँ उनके पति महेश्वर विराजते हैं—जो समस्त जगतों के धाता, कर्ता, पाता और संहारकर्ता हैं।

Frequently Asked Questions

Devī (Kauśikī-Gaurī) seeks permission to take a refuge-seeking tiger with her attendants, while Brahmā reveals the tiger is actually a wicked niśācara with a violent past.

The chapter stages a tension between karuṇā (compassion) and viveka (discrimination), teaching that grace may elevate a being, yet karmic residues still demand reckoning—an ethical-theological balance central to Purāṇic Śaivism.

Kauśikī-Gaurī is highlighted as the compassionate divine feminine, and Śiva/Śaṅkara is implied as the sovereign who can confer gaṇeśvara status, integrating transformation and hierarchy within Śaiva order.