Adhyaya 23
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 2356 Verses

वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)

इस अध्याय में दक्ष-यज्ञ के संघर्ष के बाद का दृश्य है। विष्णु आदि देवता पराजित होकर भयभीत और घायल हैं, और वीरभद्र के प्रमथ-गण उन्हें लोहे की बेड़ियों से बाँधकर रोकते हैं। तब ब्रह्मा शान्तिदूत बनकर वीरभद्र (या उसके अधीन गणपति) के पास जाकर क्रोध-शमन और देवताओं तथा अन्य प्राणियों को क्षमा देने की प्रार्थना करते हैं। ब्रह्मा के मान और निवेदन से वीरभद्र का रोष शांत होता है। अवसर पाकर देवता सिर पर अंजलि रखकर शरणागत भाव से शिव की स्तुति करते हैं—उन्हें शांत स्वरूप, यज्ञ-विध्वंसक, त्रिशूलधारी और कालाग्नि-रुद्र कहकर उनके दण्डात्मक, धर्म-रक्षक रूप को स्वीकारते हैं। भय का भक्ति में रूपांतरण, मध्यस्थता की शक्ति और शिव-नामों में निहित शक्तियों का संकेत इस अध्याय का मुख्य भाव है।

Shlokas

Verse 1

वायुरुवाच । इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः । क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता

वायु बोले—इस प्रकार विष्णु के नेतृत्व वाले देवगण, जिनके अंग कट-फट गए थे, क्षणभर में ही अत्यन्त दयनीय दशा को प्राप्त हुए। थोड़ी-सी शक्ति शेष रह जाने से वे भय से काँप उठे।

Verse 2

त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः । प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः

उस संग्राम में वीरभद्र से प्रेरित, अत्यन्त क्रुद्ध प्रमथ-गणों ने उन भयभीत वीर देवताओं तथा अन्य सब पर भी धावा बोल दिया।

Verse 3

प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः । बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च

उसे इस प्रकार पकड़कर, उस अपराधी को दृढ़ लोहे की बेड़ियों से बाँध दिया—हाथों-पैरों में, और गले तथा पेट पर भी।

Verse 4

तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम् । सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत्

उसी समय ब्रह्मा—सारथी-सेवा से स्नेहपूर्ण विश्वास पाकर—प्रणाम करके, पर्वतराज पर घुटने टेककर बैठे उस शुभ को विनयपूर्वक प्रार्थना करते हुए बोले।

Verse 5

अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः । प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत

हे भगवन्, क्रोध पर्याप्त है; ये स्वर्गवासी तो नष्ट हो चुके हैं। प्रसन्न होइए; हे सुव्रत, रोमजों सहित सब कुछ क्षमा कर दीजिए।

Verse 6

एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना । शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात्

परमेष्ठी ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार निवेदित होने पर गणप (गणेश) प्रसन्न हो गए; ब्रह्मा के गौरव का मान रखते हुए वे शांत हुए और अपने को संयत किया।

Verse 7

देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः । धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

तब देवताओं ने—उचित अवसर पाकर—देवदेव के मंत्रियों सहित, मस्तक पर अंजलि धारण करके, विविध स्तुतियों से उनकी प्रशंसा की।

Verse 8

देवा ऊचुः । नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने । रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये

देव बोले—शान्त स्वरूप शिव को नमस्कार; अधर्म यज्ञों के संहारक, त्रिशूलधारी; शुभ रुद्र, रुद्रों के स्वामी, तथा जिनका स्वरूप ही रुद्र है—उन्हें नमः।

Verse 9

कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे । देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः

कालाग्निरुद्र-स्वरूप, काल और काम के अंगों का संहार करने वाले, देवताओं के शिरोच्छेदक तथा दुरात्मा दक्ष का विनाश करने वाले प्रभु को नमस्कार है।

Verse 10

संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः । शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता

हे वीर! इस पापी दक्ष—जो अविश्रान्त कर्म करने वाला है—के संसर्ग के कारण हम, निर्दोष होते हुए भी, युद्ध में तुम्हारे द्वारा दण्डित और अनुशासित किए गए।

Verse 11

दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो । त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्

हे प्रभो! हम सब दग्ध हो गए हैं और आपसे भयभीत हैं। आप ही हमारी एकमात्र गति हैं; शरण में आए हुए हम सबकी रक्षा कीजिए।

Verse 12

वायुरुवाच । तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः । आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह

वायु ने कहा: इस प्रकार स्तुति किए जाने पर प्रसन्न होकर प्रभु ने देवताओं को बन्धनों से मुक्त किया और यहीं उन अमरों को देवदेव महादेव के सन्निकट ले गए।

Verse 13

देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः । सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः

वहाँ भी भगवान् प्रभु अन्तरिक्ष में स्थित थे—अपने गणों सहित, सर्वव्यापी शर्व, समस्त लोकों के महेश्वर।

Verse 14

तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः । प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्

परमेशान को देखकर विष्णु-प्रमुख देवता प्रसन्न भी हुए और विस्मय-भय से भर भी गए; और उन्होंने महेश्वर को नमस्कार किया।

Verse 15

दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः । इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्

उन भयभीत देवों को देखकर, शरणागतों की पीड़ा हरने वाले हर ने मुस्कराकर, पार्वती की ओर दृष्टि डालते हुए, महादेव ने ये वचन कहे।

Verse 16

महादेव उवाच । माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः । अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना

महादेव बोले—हे समस्त देवगण, भय मत करो; तुम निश्चय ही मेरी ही प्रजा हो। अनुग्रह करने के लिए ही, करुणामय होकर, मैंने यहाँ दण्ड धारण किया है।

Verse 17

भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः । क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्

हे अमर देवगण, तुम्हारे प्रति जो अपराध हुआ, उसे हमने सहकर क्षमा किया है। पर यदि तुम हम पर क्रुद्ध हो जाओ, तो तुम्हारे लिए न टिकना रहेगा, न जीवन ही।

Verse 18

वायुरुवाच । इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा । सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा

वायु बोले—अमित तेजस्वी शर्व (शिव) के ऐसा कहने पर समस्त देवगण तत्क्षण संदेह-रहित हो गए और आनंद से नृत्य करने लगे।

Verse 19

प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः । स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः

मन प्रसन्न होकर और आनंद से विह्वल हृदय वाले स्वर्गवासी देवगण शंकर की स्तुति करने लगे।

Verse 20

देवा ऊचुः । त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि । कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते

देव बोले—आप ही समस्त लोकों के कर्ता, पालक और संहारक हैं; आप परमेश्वर हैं। हे ब्रह्मा (क), विष्णु और रुद्र नामक रूप-भेदों से प्रकट होने वाले, तथा रजस्-तमस्-सत्त्व गुणों को धारण करने वाले आत्मस्वरूप!

Verse 21

सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन । अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद

हे सर्वमूर्ति! आपको नमस्कार; हे विश्व के भावक-पालक और पावन! आपको नमस्कार। हे अमूर्ति! भक्तों के हेतु आप रूप धारण करते हैं और उस साकार सान्निध्य का सुख प्रदान करते हैं।

Verse 22

चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर । निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः

हे देवेश शंकर! आपकी कृपा से चन्द्रमा रोग-रहित हुआ। और मिहिरजाजलि भी डूबकर मरने पर आपकी अनुग्रह से सुखमय अवस्था को प्राप्त हुआ।

Verse 23

सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो । सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्

हे प्रभो! पति-विहीना सीमन्तिनी ने आपके पूजन से अतुल सौभाग्य पाया और सोमवार-व्रत से पुत्रों को प्राप्त किया।

Verse 24

श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम् । सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः

देव ने श्रीकर को अपना अनुपम धाम प्रदान किया; और हे सुदर्शन! तुमने राज-मंडलों से उठे भय से उसकी (उस लोक की) रक्षा की।

Verse 25

मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः । शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्

करुणा-निधि ने मेदुर को उसकी पत्नी सहित तार दिया; और हे भवान् (शिव)! आपकी क्रिया-शक्ति से विधवा हुई शारदा फिर सधवा हो गई।

Verse 26

भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम् । सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात्

भद्रायुṣ पर आई विपत्ति को काटकर आपने उसे सुख दिया; और सौमिनी आपके सेवन से भव-बन्धन से निश्चय ही मुक्त हो गई।

Verse 27

विष्णुरुवाच । त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः । कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया

विष्णु बोले—हे शम्भो! तुम ही ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र भी हो। रज, सत्त्व और तम—इन गुणों के द्वारा तुम प्राणियों पर अनुग्रह करने की इच्छा से सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता तथा संहारकर्ता बनते हो।

Verse 28

सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः । सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः

वह समस्त गर्व का हरण करने वाले हैं, समस्त तेज का विलास हैं। समस्त विद्याओं और उनके रहस्यों में गूढ़ होकर, वे सब पर अनुग्रह करने वाले हैं।

Verse 29

त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर । त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि

हे गिरीश्वर! तुमसे ही सब कुछ उत्पन्न होता है और तुम ही सब कुछ हो; तुममें ही सब कुछ स्थित है। मेरी रक्षा करो—रक्षा करो—फिर से रक्षा करो; मुझ पर कृपा करो।

Verse 30

अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः । एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने

तभी उसी बीच ब्रह्मा ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया; और ऐसा उचित अवसर पाकर, त्रिशूलधारी शिव से अपनी बात निवेदन की।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन । ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति

ब्रह्मा बोले—जय हो, हे देव! हे महादेव! शरणागतों के दुःख का नाश करने वाले! ऐसे अपराधों में तुमसे बढ़कर और कौन प्रसन्न होकर क्षमा कर सकता है?

Verse 32

लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे । प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे

जो पहले युद्ध में गिरा दिए गए थे, वे फिर मान और सिद्धि पाएँगे। जब परमेश्वर प्रसन्न हों, तब किसे विपत्ति या उलटाव हो सकता है?

Verse 33

यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम् । तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात्

देवदेवों ने इन लोगों पर जो भी दोषारोपण किया है, उसे स्वीकार करने की महानता से वही दोष भी भूषण समझना चाहिए।

Verse 34

इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव

परमेष्ठी ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार निवेदित किए जाने पर देवदेव महादेव ने देवी के मुख को देखकर, मानो मंद मुस्कान सहित, उत्तर दिया।

Verse 35

पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः । देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः

पद्मजन्मा ब्रह्मा जो उनके लिए पुत्रवत् था, उस पर पितृवत् स्नेह से प्रभु ने देवताओं आदि के अंग-प्रत्यंग पहले जैसे लौटा दिए।

Verse 36

प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः । तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ

प्रथमादि द्वारा दंडित की गई देवमाताओं को भी गिरिश ने उनके अंग-प्रत्यंग पहले जैसे ही लौटा दिए।

Verse 37

दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः । तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्

तब स्वयं पूज्य पितामह ब्रह्मा ने दक्ष के पाप के अनुरूप उसे बूढ़े बकरे के समान मुख बना दिया।

Verse 38

सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी । भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु

फिर उसे होश आया; और अपने को जीवित देखकर वह बुद्धिमान भयभीत होकर हाथ जोड़कर शम्भु की स्तुति करने लगा, बहुत-सी विनय-वाणी बोलता हुआ।

Verse 39

दक्ष उवाच । जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक । कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह

दक्ष ने कहा—जय हो, हे देव! हे जगन्नाथ, लोकों पर अनुग्रह करने वाले। हे महेशान, कृपा कीजिए; मेरे अपराध को क्षमा कीजिए।

Verse 40

कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो । मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः

हे जगत्प्रभो, कर्ता, भर्ता और हर्ता आप ही हैं। मैंने विशेष रूप से जान लिया है कि आप विष्णु आदि समस्त ईश्वरों के भी परमेश्वर हैं।

Verse 41

त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम् । न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः

यह सब जगत् आप ही से विस्तृत, व्याप्त और सृष्ट है; आप से अलग इसका नाश नहीं। आप से बढ़कर कोई नहीं—अच्युत आदि ईश्वर भी नहीं।

Verse 42

वायुरुवाच । तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम् । स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति १ घृणानिधिः

वायु बोले—उसे इस प्रकार व्याकुल, भयभीत, अपने अपराध से ग्रस्त होकर विलाप करते देख, करुणा-निधि ने मानो मुस्कराते हुए कहा—“मत डर।”

Verse 43

तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया । गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः

ऐसा कहकर, पिता ब्रह्मा को प्रसन्न करने की इच्छा से, ईश्वर ने दक्ष को गणपति-पद का अक्षय अधिकार प्रदान किया।

Verse 44

ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत २ ंजलिः । तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्

तब ब्रह्मा आदि देवताओं ने अंजलि बाँधकर प्रणाम किया और विनयपूर्ण वाणी से गिरिजाधिप शंकर की स्तुति की।

Verse 45

ब्रह्मादय ऊचुः । जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो । कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै

ब्रह्मा आदि देव बोले— जय हो शंकर! देवेश, दीनों के नाथ, महाप्रभो। हे महेशान, कृपा करो और हमारे अपराध को निश्चय ही क्षमा करो।

Verse 46

मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक । कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै

हे यज्ञपालक, हे यज्ञाधीश, हे यज्ञ-विध्वंसक! हे महेशान, कृपा करो; श्मशान-सम्बन्धी हमारे अपराध को निश्चय ही क्षमा करो।

Verse 47

देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक । दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते

हे देवों के देव, हे परमेश्वर! आप भक्तों के प्राणों का पोषण करने वाले और दुष्टों को दण्ड देने वाले हैं। हे स्वामी, मुझ पर कृपा कीजिए; आपको नमस्कार है।

Verse 48

त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम् । रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्

हे प्रभो, जो दुष्ट आपको नहीं जानते, उनका गर्व आप ही हर लेते हैं; और जो सज्जन चित्त से आपमें आसक्त हैं, उनके आप विशेष रक्षक हैं।

Verse 49

अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव । सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः

आपका आचरण निश्चय ही अद्भुत है—यह आपकी करुणा के प्रभाव से है। हे विभवशाली, दीनवत्सल प्रभो, मेरे सब अपराध क्षमा करने योग्य हैं।

Verse 50

वायुरुवाच । इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः । स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः

वायु बोले—ब्रह्मा आदि अमरों द्वारा इस प्रकार स्तुत होकर प्रभु महादेव प्रसन्न हुए। वह भक्तवत्सल स्वामी, करुणा के समुद्र, पूर्णतया तुष्ट हो गए।

Verse 51

चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः

दीनवत्सल शंकर ने ब्रह्मा आदि देवताओं पर अनुग्रह किया; और अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्होंने उन्हें योग्य मनुष्यों को भी प्रदान किया (सेवा-सहाय के लिए)।

Verse 52

स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः । अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत

तब परम करुणामय परमेश्वर ने शरणागत देवताओं से, मंद मुस्कान से युक्त वाणी द्वारा, उनके समस्त भय शांत करके कहा।

Verse 53

शिव उवाच । यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः । शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः

शिव बोले—विधि के नियोगवश मानो बाध्य हुए देवताओं ने यहाँ जो अपराध किया है, तुम केवल शरण में आए हो—यह देखकर हमने उसे सचमुच पूर्णतः भुला दिया है।

Verse 54

तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः । हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति

अतः तुम भी—लज्जारहित—मन में उचित बात की अवहेलना करके संघर्ष हेतु यहाँ आए हो। अब हरि, विरिञ्चि, सुरेन्द्र आदि देव-नायकों के साथ शांति से तुरंत देवपुर की ओर जाओ।

Verse 55

इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः । सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः

इस प्रकार देवताओं से कहकर, सुरेश्वर—जो यज्ञातीत (अक्रतु) हैं, फिर भी जिन्होंने दक्ष के यज्ञ को नष्ट किया—गिरिजा के अनुचरों और अपने परिकर सहित आकाश में क्षणभर ठहरकर अंतर्धान हो गए।

Verse 56

अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः । सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः

तब वे देवता भी, पीड़ा से मुक्त होकर और भद्र-सुभद्र के शुभ पराक्रम का वृत्तांत सुनकर, मघवन (इन्द्र) के नेतृत्व में, तुरंत आकाशमार्ग से आनंदपूर्वक अपने-अपने इच्छित धाम को चले गए।

Frequently Asked Questions

The aftermath of the Dakṣa-yajña conflict: the devas are subdued by Vīrabhadra’s forces, Brahmā intercedes, and the devas respond with submission and a formal hymn to Śiva/Rudra.

It models a Purāṇic soteriology where divine wrath functions as dharmic correction, and restoration occurs through śaraṇāgati and stuti—transforming fear into recognition of Śiva’s supreme governance.

Śiva is praised as Śānta (peaceful) and simultaneously as Yajñahantṛ (destroyer of the sacrifice), Triśūlin (trident-bearer), Rudrabhadra, lord of the Rudras, and as Kālāgni-Rudra who consumes/overcomes time-bound desire and punishes Dakṣa’s wrongdoing.