Adhyaya 19
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 1967 Verses

दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)

अध्याय 19 में ऋषि पूछते हैं कि धर्म‑अर्थ के नाम पर यज्ञ करने वाले, पर दुरात्मा दक्ष के यज्ञ में महेश्वर ने विघ्न कैसे किया। वायु समय‑स्थान बताता है—हिमालय पर देवी के साथ भगवान के दीर्घ क्रीडावास के बाद वैवस्वत मन्वंतर आता है। तब प्राचेतस दक्ष गंगाद्वार के शुभ क्षेत्र में, हिमालय की पीठ पर, ऋषि‑सिद्धों से सेवित स्थान में अश्वमेध यज्ञ आरम्भ करता है। इन्द्र के नेतृत्व में देवगण—आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, मरुत, सोम‑आज्य‑धूम के भागी, अश्विनीकुमार, पितर, अन्य महर्षि तथा विष्णु—यज्ञभागी होकर वहाँ आते हैं। परन्तु ईश्वर (शिव) के बिना समस्त देवसमूह को देखकर दधीचि क्रोध से दक्ष को उपदेश देता है कि अयोग्य में पूजा और योग्य का अनादर महापाप का कारण है। इस प्रकार शिव‑वर्जन से यज्ञ बाह्यतः पूर्ण होकर भी भीतर से दोषयुक्त है—यही आगामी संघर्ष का मूल बताया गया है।

Shlokas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्

ऋषियों ने कहा—धर्म और अर्थ के लिए प्रवृत्त उस दुरात्मा दक्ष के यज्ञ में महेश ने कैसे विघ्न किया? हम यह जानना चाहते हैं।

Verse 2

वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ

वायु ने कहा—समस्त जगत की माता देवी के तपोबल से (शिव) पिता-भाव को प्राप्त हुए, और प्रसन्न हिमालय पर्वत पर (लीला प्रकट हुई)।

Verse 3

देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते

देवाधिदेव शिव ने विवाह संपन्न कर लेने पर भी, हिमवान् के शिखर पर निवास करते हुए, बहुत समय बीत जाने पर भी, पार्वती के साथ क्रीड़ा-विहार किया।

Verse 4

वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

वैवस्वत मन्वन्तर के आने पर प्राचेतस-पुत्र दक्ष ने स्वयं अश्वमेध यज्ञ करने की इच्छा से यज्ञ का आरम्भ किया।

Verse 5

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

तत्पश्चात् दक्ष ने हिमवान् की ढलानों पर, गंगाद्वार के उस शुभ देश में—जहाँ ऋषि और सिद्धजन निवास करते हैं—यज्ञ किया।

Verse 6

तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

उसके उस यज्ञ में शक्र (इन्द्र) के नेतृत्व में सभी देवता एकत्र हुए और तब प्रस्थान करने का निश्चय करने लगे।

Verse 7

आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य—मरुद्गणों सहित—तथा ऊष्मप, सोमप, और वैसे ही आज्यप तथा धूमप (देवगण) भी थे।

Verse 8

अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः

अश्विनीकुमार, पितर तथा अन्य महर्षि भी—विष्णु सहित—सबके सब आ पहुँचे; यज्ञ के नियत भाग के अधिकारी होने से उनका स्वागत किया गया।

Verse 9

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत

समस्त देवसमुदाय को ईश्वर (शिव) के बिना वहाँ आया देख, क्रोध से आविष्ट दधीचि ने दक्ष से इस प्रकार कहा।

Verse 10

दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः

दधीचि बोले—जो पूज्य नहीं है उसे पूजा देना, और जो वास्तव में पूज्य हैं उनकी पूजा न करना—ऐसा करने वाला मनुष्य निश्चय ही महान पाप का भागी होता है; इसमें संदेह नहीं।

Verse 11

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

जहाँ दुष्टों की प्रशंसा होती है और सज्जनों का तिरस्कार—वहाँ देवकृत भयानक दंड शीघ्र ही आ गिरता है।

Verse 12

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्

ऐसा कहकर उस ब्राह्मण-ऋषि ने फिर दक्ष से कहा—‘जो पूज्य हैं, समस्त प्राणियों के स्वामी-रक्षक पशुपति प्रभु की तुम आराधना क्यों नहीं करते?’

Verse 13

दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्

दक्ष ने कहा—मेरे अनेक रुद्र हैं, शूलधारी और जटाधारी; वे ग्यारह रूपों में स्थित हैं। उनके अतिरिक्त मैं किसी अन्य महेश्वर को नहीं मानता।

Verse 14

दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया

दधीचि ने कहा—इस यज्ञ में अन्य देवों की पूजा करने से क्या फल होगा? यदि इस अध्वर का राजा रुद्र तुम्हारे द्वारा पूजित नहीं, तो यह यज्ञ किस अर्थ में राजस है?

Verse 15

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः

जो अव्यय प्रभु ब्रह्मा, विष्णु और महेश—इनके भी स्रष्टा हैं; जिनके सेवकत्व का घोष ब्रह्मा से लेकर पिशाचों तक समस्त प्राणी करते हैं।

Verse 16

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

जो प्रकृति के विकारों से परे है और पुरुष से भी परात्पर है—उसी का चिन्तन योग के ज्ञाता और तत्त्वदर्शी ऋषि करते हैं।

Verse 17

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्

वह अक्षर परम ब्रह्म है—जो असत् और सत् दोनों से परे होकर भी दोनों का आधार है। वह आदि, मध्य और अंत से रहित, तर्कातीत और सनातन है।

Verse 18

यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे

जो स्रष्टा, संहर्ता और धर्ता हैं—वही महेश्वर महादेव। इसलिए इस यज्ञ में मैं किसी अन्य को नहीं देखता; मुझे केवल शंकर ही यज्ञ के आत्मस्वरूप दिखाई देते हैं।

Verse 19

दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य

दक्ष ने कहा: यह समस्त हवि विधि और मंत्र से पवित्र होकर यज्ञपति के स्वर्णपात्र में रखी गई है। आज मैं अनुपम विष्णु का भाग ले जाकर, प्रभु के लिए विभाजित कर, आहवनीय अग्नि में विधिपूर्वक अर्पित करूँगा।

Verse 20

दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति

दधीचि ने कहा: क्योंकि सर्वदेवेश्वरों के भी ईश्वर रुद्र की आराधना नहीं हुई है, इसलिए हे दक्ष, तुम्हारा यह समूचा यज्ञ सफल नहीं होगा।

Verse 21

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्

यह वचन कहकर क्रुद्ध हुए मुनिश्रेष्ठ दधीचि उस स्थान से निकल पड़े और अपने आश्रम को चले गए।

Verse 22

निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः

उस मुनि के चले जाने पर भी देवताओं ने दक्ष को नहीं छोड़ा, क्योंकि होने वाला अनर्थ अवश्य भोग्य था और टल नहीं सकता था।

Verse 23

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्

उसी समय ईश्वर से यह सब जानकर, हे विप्रों, देवी ने देवाधिदेव शिव को दक्ष के यज्ञ को दग्ध करने हेतु प्रेरित किया।

Verse 24

देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्

देवी की प्रेरणा से, दक्ष के यज्ञ का विनाश करने को उद्यत देवाधिदेव ने तत्क्षण वीर गणाधिपति वीरभद्र को प्रकट किया।

Verse 25

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्

मैंने सहस्र मुखों वाले देव को, सहस्र कमल-नेत्रों वाले को देखा; सहस्र मुद्गर धारण किए हुए, और सहस्र बाणों को हाथों में लिए हुए।

Verse 26

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्

उसके हाथों में त्रिशूल, टंक (परशु) और गदा थे; वह दीप्त धनुष धारण किए था। चक्र और वज्र को धारण करने वाला, तेजस्वी-भयानक, और मस्तक पर अर्धचंद्र को शेखर रूप में धारण किए था।

Verse 27

कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्

उसका कर वज्र-प्रभा से उद्योतित था, और जटाएँ बिजली-सी ज्वलित थीं। वह भयानक दाँतों को धारण किए, विशाल मुख और महोदर वाला, अत्यन्त भयावह रूप में प्रकट हुआ।

Verse 28

विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्

(वह) बिजली-सी जिह्वा वाला, लटकते होंठों वाला, मेघ-गर्जन और सागर-नाद-सा गूँजता; व्याघ्रचर्म धारण किए, और प्रचुर रक्तधारा से बहता हुआ (दिखा)।

Verse 29

गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्

उसके गोल कुण्डल दोनों गालों से सटे थे, और उसका शेखर श्रेष्ठ अमरों के शिरों की मालाओं की पंक्तियों से अलंकृत था।

Verse 30

रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्

झंकार करते नूपुर और केयूरों से युक्त, महान् स्वर्णाभूषणों से विभूषित; रत्न-समूहों से दीप्त, और तारों-सी मोतियों की हार से उर आच्छादित—वह दिव्य रूप ऐसा दिखाई दिया।

Verse 31

महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्

उसका पराक्रम महाशरभ, व्याघ्र और सिंह के समान था; और उसकी चाल प्रशस्त मदोन्मत्त राजहाथी की-सी, धीमी और गरिमामयी थी।

Verse 32

शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्

शंख, चामर, कुंद, चंद्र और मृणाल के समान उसकी प्रभा थी; वह पर्वतराज मानो हिम-आवृत दिखा, और सचमुच चलायमान होकर जीवित-सा प्रतीत हुआ।

Verse 33

ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्

ज्वालाओं की माला से घिरा, दीप्त मोतियों के आभूषणों से विभूषित वह रूप तेज से ऐसा दहक उठा—मानो युगान्त की प्रलयाग्नि हो।

Verse 34

स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः

तब गणेश्वर घुटनों के बल पृथ्वी पर उतरकर, हाथ जोड़कर प्रणाम करते हुए, देवों के देव भगवान् शिव के पार्श्व में सावधान होकर खड़े हो गए।

Verse 35

मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु

और अपने क्रोध से उन्होंने कल्याणमयी देवी—महेश्वरी भद्रकाली—को प्रकट किया, ताकि अपने ही कर्म की साक्षी बनकर वह उनके साथ वहाँ जाए।

Verse 36

तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः

कालाग्नि के समान प्रज्वलित वीरभद्र को वहाँ स्थित देखकर, शंकर ने भद्रा सहित उससे कहा—“तुम्हारा कल्याण हो।”

Verse 37

स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्

तब वह देवी सहित महेश्वर से विनयपूर्वक बोला—“आज्ञा दीजिए, हे महादेव! मैं कौन-सा कार्य करूँ?”

Verse 38

ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया

तब त्रिपुरहा भगवान् शिव ने हैमवती (पार्वती) की प्रिय इच्छा पूर्ण करने हेतु, महाबाहु वीरभद्र से गम्भीर और प्रबल नादयुक्त वाणी में कहा।

Verse 39

देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर

देवों के देव महादेव बोले— ‘प्राचेतस-पुत्र दक्ष के यज्ञ का तत्काल विनाश कर। भद्रकाली के साथ, हे गणेश्वर, यह कार्य तुझे ही करना है।’

Verse 40

अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्

‘मैं भी इसके साथ रैभ्य-आश्रम के निकट आ पहुँचा हूँ। वहाँ खड़ा होकर, हे गणेश, मैं तेरे असह्य (अप्रतिहत) पराक्रम को देख रहा हूँ।’

Verse 41

वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः

कनखल में जो वृक्ष गंगाद्वार (हरिद्वार) के निकट हैं, वे सुवर्णशृंग पर्वत की ढलानों के समान, मेरु और मंदर के तुल्य भव्य प्रतीत होते हैं।

Verse 42

तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्

उसी प्रदेश में दक्ष का यज्ञ अभी चल रहा है। तू तुरंत—बिना विलंब—उस यज्ञ में विघ्न उत्पन्न कर दे।

Verse 43

इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्

देव के ऐसा कहने पर हिमगिरिराज की पुत्री देवी ने ‘भद्रं, भद्रं’ कहते हुए बार-बार स्नेहपूर्वक देखा, जैसे गौ अपने वक्ष पर लगे बछड़े को देखती है।

Verse 44

आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्

उसने उसे आलिंगन किया और मस्तक पर स्नेह से चूमा—जैसे षड्वदन (कार्त्तिकेय) को कोई चूमे। फिर वह मुस्कराती हुई स्वयं ही अत्यन्त मधुर वचन बोली।

Verse 45

देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक

देवी बोलीं—वत्स! भद्र! महाभाग! महाबल और पराक्रमी! तुम मेरे प्रिय प्रयोजन के लिए उत्पन्न हुए हो; तुम मेरे क्रोध को शांत करने वाले बनो।

Verse 46

यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर

यज्ञेश्वर को आमंत्रित किए बिना वह यज्ञ कर्म में लीन हो गया। इसलिए हे गणेश्वर, उस दक्ष के प्रति शत्रुता के कारण जाकर उस यज्ञ को नष्ट कर दो।

Verse 47

यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया

हे भद्र, मेरी आज्ञा से इस यज्ञ की समृद्धि को दुर्भाग्य में बदल दो। फिर उस यजमान का वध करो, मेरे पुत्र, और अपनी भद्रा शक्ति से उसका विनाश करो।

Verse 48

अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे

अपरिमित अद्भुत कृत्यों वाले दोनों शिवों की उस आज्ञा को शिर पर धारण कर, भद्र ने प्रणाम किया और प्रस्थान करने लगा।

Verse 49

अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः

तब वह भगवन् क्रुद्ध हुए—जिनका धाम प्रेतों के आवास में है—और वीरभद्र महादेव के रूप में प्रकट हुए, जो देवी के क्रोध का परिमार्जन और पूर्ति करते हैं।

Verse 50

ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्

उन्होंने अपने रोमकूपों से ‘रोमज’ नामक गणेश्वरों को उत्पन्न किया; और अपने दाहिने भुज-प्रदेश से सौ कोटि महाबलि गणनायकों को प्रकट किया।

Verse 51

पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्

पैरों से, जाँघों के प्रदेश से, पीठ और पार्श्वों से; मुख और गले से; गुह्यांग और टखनों से; सिर के मध्य से, कंठ से, मुख से तथा उदर से भी—ये स्थान कहे गए हैं।

Verse 52

तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्

तब शुभ गणेश्वरों ने—जो भद्र के समान पराक्रमी थे—आकाश के विवरों सहित समस्त जगत् को पूर्णतः आच्छादित कर दिया।

Verse 53

सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः

वे सब सहस्र हाथों वाले थे और उनके हाथों में सहस्र शस्त्र थे। वे सब रुद्र के अनुचर थे और सबकी प्रभा रुद्र के समान थी।

Verse 54

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः

वे हाथों में शूल, शक्ति और गदा धारण किए, पर्वत-शिखर और भारी शिलाएँ उठाए हुए थे। वे कालाग्निरुद्र के समान, त्रिनेत्र और जटाधारी प्रतीत होते थे।

Verse 55

निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः

तब आकाश में सिंह-वाहन सैकड़ों की संख्या में वेग से टूट पड़े; और वे शुभ मेघों की गर्जना-सी महान ध्वनि से गरजे।

Verse 56

तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः

उन शुभ गणों से इस प्रकार घिरे हुए भगवान् मद्र ऐसे शोभित हुए, जैसे प्रलयांत में कालभैरव—काल की दाहक ज्वालाओं के शतगुण तेज से युक्त।

Verse 57

तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः

उनके मध्य में वृषेंद्र पर आरूढ़ होकर वृषभध्वज भगवान् भद्र आगे बढ़े—जैसे भव (शिव) शुभ, उज्ज्वल मेघ के बीच से गमन करते हों।

Verse 58

तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः

उस समय भस्म-दीप्त शुभ भगवान् वृषभ पर आरूढ़ हुए; उन्होंने मोती-सा उज्ज्वल छत्र धारण किया और हाथ में श्वेत चामर लिया।

Verse 59

स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः

तब भस्म-दीप्त वह (शुभ) भद्र के पार्श्व में अत्यन्त शोभित हुआ—जैसे समस्त जगत् के गुरु भगवान् के पास कोई महान् शैलेन्द्र शोभा पाता है।

Verse 60

सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः

उसके द्वारा अलंकृत होकर वह भद्र भी श्वेत चामर धारण किए हुए दीप्तिमान हुआ; कोमल बालचन्द्र-सा सौम्य—जैसे श्रेष्ठ शूल-आयुध धारण किए परमेश्वर।

Verse 61

दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः

तब महातेजस्वी भानुकम्प, जो स्वर्ण-रत्नों से अलंकृत था, भद्र के सम्मुख श्रद्धापूर्वक खड़ा होकर शुभ, निर्मल श्वेत शंख फूँकने लगा।

Verse 62

देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः

देव-दुन्दुभियाँ दिव्य मिश्रित नाद से गूँज उठीं; और मेघ-समूहों ने मस्तक पर शत-शत पुष्प-वर्षा की—मंगल अर्पण के रूप में।

Verse 63

फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः

खिले हुए, मधु-गर्भ पुष्पों की सुगंध मानो उनकी सखी बनकर फैल गई; और पथ में यात्रा के अनुकूल मंद-मंद पवन बहने लगे।

Verse 64

ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः

तब वे सब गणेश्वर, उत्साह से मत्त और युद्धबल से उन्नत, नाचने लगे; हर्षित हुए, ऊँचे स्वर से चिल्लाए, हँसे, बोल उठे और गाने लगे—दिशाएँ गूँज उठीं।

Verse 65

तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह

तब भद्रगणों के मध्य स्थित वह शुभ भद्र, भद्रा के साथ वैसे ही दीप्त हुआ, जैसे रुद्रगणों के बीच त्र्यम्बक शिव अम्बिका (पार्वती) सहित शोभित होते हैं।

Verse 66

तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः

उसी क्षण महाबाहु वीरभद्र, अपने महान अनुचरों के साथ, दक्ष के यज्ञवाट में प्रविष्ट हुआ, जो रणभूमि-सा बन गया था।

Verse 67

ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः

तब गणों के प्रधान भद्र-रुद्र, दक्ष द्वारा प्रतिष्ठित उस प्रधान यज्ञ की प्रयोगभूमि में प्रविष्ट हुए—मानो प्रलयांत में रुद्र लोकों को दग्ध करने हेतु प्रवेश कर रहे हों।

Frequently Asked Questions

The setup for Dakṣa’s aśvamedha sacrifice at Gaṅgādvāra on Himavat, including the arrival of devas and other beings—conspicuously without Īśvara (Śiva)—which precipitates admonition and impending conflict.

It signals a ritual-theological defect: a yajña that ignores the supreme principle cannot be fully auspicious. The narrative uses this omission to critique mere formalism and to assert Śiva’s indispensability in cosmic and sacrificial hierarchy.

Indra with the devas; Ādityas, Vasus, Rudras, Sādhyas, Maruts; specialized offering-recipients (soma/ājya/dhūma categories); the Aśvins, Pitṛs, other ṛṣis; and Viṣṇu—collectively termed yajña-bhāgins.