Adhyaya 17
Vayaviya SamhitaPurva BhagaAdhyaya 1733 Verses

मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)

इस अध्याय में सृष्टि‑वंशावली का क्रम आगे बढ़ता है। वायु बताते हैं कि प्रजापति ने ईश्वर से शाश्वती परा शक्ति प्राप्त की और मैथुन‑प्रभवा (युग्म) सृष्टि करने का संकल्प किया। स्रष्टा दो भागों में पुरुष‑स्त्री रूप से प्रकट होता है; स्त्री‑अर्ध शतरूपा कहलाती है। ब्रह्मा से विराज उत्पन्न होते हैं; पुरुष‑तत्त्व स्वायम्भुव मनु है। शतरूपा कठोर तप करके मनु को पति रूप में स्वीकार करती हैं। उनसे दो पुत्र—प्रियव्रत, उत्तानपाद—और दो कन्याएँ—आकूति, प्रसूति—जन्म लेती हैं। मनु प्रसूति का विवाह दक्ष से और आकूति का रुचि से करते हैं; आकूति से यज्ञ और दक्षिणा उत्पन्न होकर लोक‑व्यवस्था को धारण करते हैं। दक्ष की चौबीस कन्याएँ—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपु, शान्ति, सिद्धि, कीर्ति आदि—का वर्णन है। धर्म दाक्षायणियों को पत्नी रूप में ग्रहण करते हैं; ख्याति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, अनसूया, ऊर्ज़ा, स्वाहा, स्वधा आदि का भी उल्लेख है। भृगु, मरीचि, अङ्गिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वसिष्ठ, पावक, पितर आदि इनके विवाह से संततियाँ चलती हैं। अध्याय बताता है कि धर्मजन्य प्रजा सुख देती है और अधर्म‑सम्बद्ध प्रजा दुःख व हिंसा का कारण बनती है।

Shlokas

Verse 1

स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः

स्वायम्भुव मनु की पुत्री प्रसूति से लोकमाताएँ उत्पन्न हुईं।

Verse 3

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत

ब्रह्मा ने विराज की सृष्टि की; वही आद्य पुरुष बना। वही प्रथम पुरुष स्वायम्भुव मनु कहलाया। उस देवी शतरूपा ने अत्यन्त कठिन तप करके, दीप्त यश वाले मनु को ही अपना पति स्वीकार किया।

Verse 5

तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता

तत्पश्चात् शतरूपा ने दो पुत्रों को जन्म दिया—प्रियव्रत और उत्तानपाद—जो पुत्रवानों में श्रेष्ठ थे। उसने दो महाभागी कन्याएँ भी उत्पन्न कीं, जिनसे ये प्रजाएँ फैलीं; उनमें एक का नाम आकूति जानना चाहिए और दूसरी प्रसूति के नाम से स्मरण की जाती है।

Verse 7

स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्

स्वायंभुव प्रभु (मनु) ने दक्ष को प्रसूति प्रदान की; और प्रजापति रुचि ने आकूति को ग्रहण किया। आकूति से, मानसपुत्र रुचि द्वारा, शुभ युगल उत्पन्न हुआ—यज्ञ और दक्षिणा—जिनसे जगत् की व्यवस्था और प्रवाह संचालित हुआ।

Verse 9

चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

प्रभु दक्ष ने चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया; तथा बुद्धि, लज्जा, वपु, शांति, सिद्धि और कीर्ति—ये तेरह (यहाँ) नामित हैं।

Verse 11

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

पत्नी-ग्रहण के हेतु प्रभु धर्म ने दक्ष की कन्याओं को स्वीकार किया। उन पत्नियों में कनिष्ठा से ग्यारह सुलोचना कन्याएँ उत्पन्न हुईं—ख्याति, सत्यार्थ-सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जाः, स्वाहा और स्वधा।

Verse 13

भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः

भृगु, शर्व, मरीचि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वसिष्ठ, पावक तथा पितर—इन मुनिश्रेष्ठों ने ख्याति आदि कन्याओं को पत्नी रूप में ग्रहण किया। उनसे काम से आरम्भ होकर यश पर समाप्त होने वाले तेरह पुत्र उत्पन्न हुए।

Verse 15

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

धर्म से श्रद्धा आदि वे प्रजाएँ उत्पन्न हुईं जिनका फल शुभ-सुखमय था। परन्तु अधर्म की हिंसा से निकृति आदि दुःख-फल देने वाली संतति उत्पन्न हुई; उनके पुत्र भी उसी अधर्म-लक्षण से युक्त थे। इनकी न तो पत्नियाँ और न पुत्र नियत माने गए—सब अनियमित ही स्मृत हैं।

Verse 17

स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः

इस प्रकार यह तामस सर्ग उत्पन्न हुआ, जो धर्म का नियामक है। वह—दक्ष की पुत्री और रुद्र की प्रिया सती—पति की निन्दा का प्रसंग आने पर दाक्षायणी देह को त्यागकर, दक्ष तथा दक्ष-पत्नी को बन्धुओं सहित धिक्कारती हुई, उसे छोड़ बैठी।

Verse 19

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

वह मेना के गर्भ से हिमवत् पर्वतराज की पुत्री होकर प्रकट हुई। रुद्र ने उस सती को देखकर, अपने ही समान प्रभा वाले असंख्य रुद्रों की सृष्टि की—जैसा पहले कहा गया है। इसी प्रकार भृगु की पत्नी ख्याति से नारायण-प्रिया लक्ष्मी उत्पन्न हुई।

Verse 21

देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत

धातृ और विधातृ नामक दो दिव्य शक्तियाँ मन्वन्तरों का धारण और नियमन करती हैं। उनसे पुत्र, पौत्र आदि सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में उत्पन्न हुए। स्वायम्भुव मन्वन्तर में वे सब भार्गव-वंश के माने गए। मरीचि से भी संतान हुई; पौर्णमासी ने जन्म दिया।

Verse 23

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

उस वंश में चार कन्याएँ भी हुईं और उसी परम्परा में महान् वंशज उत्पन्न हुए। जिनके कुल में बहुपुत्र-प्रसिद्ध कश्यप का जन्म हुआ। अंगिरा ऋषि की पत्नी स्मृति ने वास्तव में दो पुत्र—आग्नीध्र और शरभ—तथा चार कन्याएँ भी उत्पन्न कीं।

Verse 25

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः

उनके पुत्र-पौत्र, जो काल के गमन से परलोक को प्राप्त हो चुके थे, सहस्रों की संख्या में थे। पुलस्त्य की पत्नी प्रीति से ‘दन्तोग्नि’ नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। स्वायम्भुव मन्वन्तर के भीतर पूर्वजन्म में वही ‘योगस्त्य’ के रूप में स्मरण किया जाता है। उसकी संतति के अनेक जन ‘पौलस्त्य’ नाम से प्रसिद्ध हुए। और प्रजापति पुलह की पत्नी क्षमा ने भी पुत्रों को जन्म दिया।

Verse 27

कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

कर्दम, सुरि और सहिष्णु—ये तीनों त्रेता-युग की पावक-ज्वाला के समान तेजस्वी थे; इन्हीं से उनका वंश प्रतिष्ठित हुआ। क्रतु की पत्नी सन्नति—जो क्रतु के समान ही योग्य थी—ने पुत्रों को जन्म दिया। पर उन पुत्रों के न तो पत्नियाँ हुईं, न संतान; क्योंकि वे सभी ऊर्ध्वरेतस् थे—ब्रह्मचर्य-तप से वीर्य का संरक्षण करने वाले।

Verse 29

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च

वे साठ हज़ार ‘वालखिल्य’ कहे जाते हैं, जो सूर्यदेव को घेरकर उनकी जंघा के अग्रभाग में आगे-आगे चलते हैं। अत्रि की पत्नी अनसूया ने पाँच आत्रेय पुत्रों को जन्म दिया; तथा ‘श्रुति’ नाम की एक कन्या भी उत्पन्न की, जो शंखपद की माता बनी।

Verse 31

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

सत्यनेत्र, हव्य, आपोमूर्ति, शनैश्चर और पाँचवें सोम—ये पाँच ‘आत्रेय’ कहे गए हैं। उन महात्मा आत्रेयों के पुत्र और पौत्र स्वायंभुव मन्वंतर में सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में काल के अधीन होकर लीन हो गए।

Verse 33

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

ऊर्जा से वसिष्ठ के सात पुत्र उत्पन्न हुए। उनकी बड़ी बहन ज्यायसी थी, और सुमध्यमा पुंडरीका भी (उत्पन्न हुई)। रजो, गात्र, ऊर्ध्वबाहु, सवन, अनय, सुतपा और शुक्र—ये सात सप्तर्षि स्मरण किए जाते हैं।

Verse 35

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

उन महात्मा वासिष्ठों के गोत्र और नाम, उनके संबंध और परंपरा सहित, इस प्रकार कहे गए। स्वायंभुव मन्वंतर में असंख्य करोड़ और यहाँ तक कि सैकड़ों करोड़ भी बीत चुके हैं। इसलिए, हे द्विजों, यह ऋषि-सृष्टि संक्षेप से ही कही जा सकती है; विस्तार से कहना असंभव है।

Verse 37

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

जो अग्नि रुद्रस्वरूप है और ब्रह्मा का मानस-पुत्र है, उसने स्वाहा को अपनी प्रिया के रूप में प्राप्त किया। उससे अपरिमित तेज वाले तीन पुत्र उत्पन्न हुए—पावक, पवमान और शुचि—ये तीन हैं। इनमें मंथन से उत्पन्न अग्नि ‘पवमान’ कहलाती है और विद्युत् से उत्पन्न अग्नि ‘पावक’ स्मरण की जाती है।

Verse 39

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

जो सूर्य में तपता हुआ तेजस्वी है, वह ‘शुचि’ तथा ‘सौर’ कहलाता है। उससे तीन उत्पन्न हुए—हव्यवाह, कव्यवाह और सहरक्षा। इन तीनों के पुत्र क्रमशः देव, पितृ और सुर कहलाए। इन वंशों के पुत्र-पौत्र मिलाकर उनचास (49) कहे गए हैं।

Verse 41

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

वे काम्य, नैमित्तिक और आजस्र—इन तीन प्रकार के कर्मों में स्थित हैं। वे सब तपस्वी जानने योग्य हैं और सब व्रतधारी भी। वे सब रुद्रस्वरूप हैं और सब रुद्रपरायण हैं। इसलिए जो कुछ भी किसी के द्वारा अग्नि के मुख में आहुति दी जाती है, वह वास्तव में रुद्र को ही अर्पित होती है।

Verse 43

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

वह सब रुद्र को लक्ष्य करके ही दिया जाता है—इसमें कोई संशय नहीं। इस प्रकार अग्नियों के विषय में निश्चित क्रम जैसा है वैसा कह दिया गया। अब, हे विप्रों, अधिक विस्तार किए बिना आगे पितरों का वर्णन करूँगा; क्योंकि उनके लिए छह ऋतुएँ निवास-स्थान हैं, और प्रत्येक स्थान का अभिमानी अधिष्ठाता है।

Verse 45

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

इसलिए वैदिक श्रुति कहती है—“ऋतुएँ ही पितर हैं।” क्योंकि तुम ऋतुरूप होकर ही समस्त स्थावर-जंगम प्राणी उत्पन्न करते हो। अतः ये पितर ‘आर्तव’ कहलाते हैं—ऐसा भी श्रुत है। इस प्रकार ये पितर ऋतु-काल के अधिष्ठाता माने गए हैं।

Verse 47

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

यहाँ मेघों के संगम-स्थल पर, अपने स्व-ऐश्वर्य से युक्त महात्मा पितर निवास करते हैं। पितर दो प्रकार के माने गए हैं—आग्निष्वात्त और बर्हिषद। क्रमशः वे गृहस्थों में अयज्वा (अयज्ञकर्ता) और यज्वा (यज्ञकर्ता) भी कहे गए हैं। और पितरों से स्वधा उत्पन्न हुई, तथा लोकविख्यात दो कन्याएँ भी।

Verse 49

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

मेना और धरणी—जिन दोनों से यह समस्त विश्व धारण किया गया है। मेना आग्निष्वात्तों की पुत्री थी और धरणी बर्हिषदों की पुत्री। मेना हिमवत की पत्नी बनी और उसने मैनाक तथा क्रौंच को जन्म दिया; और उसने गौरी तथा गंगा को भी जना—गंगा, जो भव (शिव) के अंग-स्पर्श से पावन करने वाली है।

Verse 51

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

मेरु की पत्नी धरणी ने दिव्य औषधियों से युक्त, अद्भुत सुन्दर देहधारी मन्दर नामक पुत्र को जन्म दिया। वह श्रीमान् मेरुपुत्र मन्दर तपोबल से साक्षात् श्रीकण्ठनाथ शिव के परम धाम को प्राप्त हुआ।

Verse 53

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

वही धरणी पुनः माता बनी और उसकी तीस कन्याएँ प्रसिद्ध हुईं—वेला, नियति और तीसरी आयति। आयति और नियति भृगु के पुत्रों की दो पत्नियाँ बनीं। उनका वंश तुम्हें पहले स्वायम्भुव मन्वन्तर में कहा जा चुका है।

Verse 55

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

सागर से वेला ने एक निष्कलंक कन्या को जन्म दिया। उसका नाम सवर्णा था, जो ‘सामुद्री’ के नाम से भी प्रसिद्ध हुई, और वह प्राचीनबर्हिष की पत्नी बनी। सामुद्री ने प्राचीनबर्हिष को दस पुत्र उत्पन्न किए; वे सब ‘प्राचेतस’ कहलाए और धनुर्वेद के परम पारंगत थे।

Verse 57

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

ब्रह्मा के पुत्र—धर्म आदि—वे महात्मा हैं। उन्हीं में दक्ष ने पहले स्वायम्भुव मन्वन्तर में पुत्रत्व प्राप्त किया; और त्र्यम्बक (शिव) के शाप से चाक्षुष मनु के अन्तरकाल में उसने फिर से पुत्रत्व पाया। इस प्रकार, हे विप्रो, मैंने इन ब्रह्मपुत्रों का वृत्तान्त क्रम से न बहुत संक्षेप में, न अत्यधिक विस्तार से कहा है।

Verse 59

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

मैंने देवगणों से युक्त उन दिव्य वंशों का वर्णन किया है—जो यज्ञादि क्रियाओं में प्रवृत्त, प्रजासंपन्न और महान् ऐश्वर्यों से अलंकृत हैं। प्रजाओं का यह विशाल विन्यास प्रजापतियों से उत्पन्न हुआ है; इसे तो करोड़ों वर्षों में भी गिना नहीं जा सकता।

Verse 61

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

राजाओं का वंश भी दो प्रकार से प्रवर्तित होता है—सूर्यवंश और सोमवंश—जो पृथ्वी पर परम पुण्यदायक माने जाते हैं। इक्ष्वाकु, अम्बरीष, ययाति, नहुष आदि—यहाँ जिनके पुण्यश्लोक सुने जाते हैं—वे भी उन्हीं वंशों से उत्पन्न हैं।

Verse 63

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

अन्य भी अनेक प्रकार के पराक्रम से युक्त राजर्षि थे। पर जो प्राचीन प्रसंग पहले ही कहे जा चुके हैं और जो बन्धन से पार नहीं ले जाते, उन्हें दोहराने से क्या फल? और जहाँ ईश्वर-कथा चल रही हो, वहाँ-वहाँ दूसरों की कीर्ति गाने का क्या प्रयोजन? यह जानकर कि ऐसा वचन सत्पुरुषों को सम्मत नहीं, मैं अधिक बोलना नहीं चाहता।

Verse 65

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

यहाँ सृष्टि आदि के वर्णन भी केवल प्रसंगवश—ईश्वर की महिमा को प्रकाशित करने हेतु—कहे गए हैं; इसलिए उन्हें उसी भाव में, उचित विस्तार सहित, समझना चाहिए।

Frequently Asked Questions

The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).

Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.

Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.