Adhyaya 9
Rudra SamhitaYuddha KhandaAdhyaya 944 Verses

दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)

अध्याय 9 में युद्ध से पूर्व शिव के महादिव्य रथ पर आरूढ़ होने का दिव्य प्रसंग है। सनत्कुमार बताते हैं कि ब्रह्मा ने निगम/वेदस्वरूप अश्वों वाले रथ को सजाकर शूलिन शिव को विधिवत् अर्पित किया। सर्वदेवमय शिव ऋषियों और देवगणों की स्तुति के बीच, ब्रह्मा-विष्णु और लोकपालों की उपस्थिति में रथ पर चढ़े; वेदज अश्वों ने प्रणाम किया, पृथ्वी डोल उठी, पर्वत कांपे और शेषनाग भार से व्याकुल हुआ। धरणीधर से संबद्ध एक वहक वृषेन्द्र-रूप धारण कर क्षणभर रथ को संभालता है, पर शिव के तेज से वह सहारा भी डगमगा जाता है। तब सारथि लगाम थामकर अश्वों को उठाता-स्थिर करता है और रथ की गति को संतुलित करता है। यह अध्याय युद्ध-पूर्व सीमा-क्षण में देव-क्रम, ब्रह्माण्डीय अपशकुन/संकेत और वेद-प्रतीकात्मक रथ-हय के माध्यम से शिव के अपरिमित तेज का प्रतिपादन करता है।

Shlokas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्

सनत्कुमार बोले—इस प्रकार अनेक आश्चर्यों से युक्त उस महादिव्य रथ को तैयार करके, वेद-स्वरूप अश्वों को उसमें जोतकर, ब्रह्मा ने उसे भगवान् शिव को अर्पित किया।

Verse 2

शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्

उसने शम्भु के समक्ष निवेदन करके, विष्णु आदि देवों के समान आश्रय-स्वरूप देवेश शूलिन से बार-बार प्रार्थना की।

Verse 3

ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः

तब रथ-प्राकारों से युक्त उस दिव्य रथ पर, समस्त देवशक्तियों से परिपूर्ण महाप्रभु शम्भु आरूढ़ हुए।

Verse 4

ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह

वे ऋषियों द्वारा, देवों, गन्धर्वों और पन्नगों द्वारा स्तुत्य हो रहे थे; तथा विष्णु, ब्रह्मा और लोकपाल भी उनकी वन्दना कर रहे थे।

Verse 5

उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्

गीत-विशारद अप्सराओं के गणों से घिरे हुए वरद शम्भु अत्यन्त शोभित हुए; और उस सारथि को देखकर (आगे की लीला हेतु) तत्पर हुए।

Verse 6

तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः

वहाँ नारा और अहटि द्वारा कल्पित, लोकों की सामग्री से सम्यक् संयोजित वह रथ आहत होकर गिर पड़ा; और वेद-सम्भव अश्व सिर झुकाए भूमि पर गिर गए।

Verse 7

चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः

वसुधा डोल उठी और समस्त पर्वत काँपने लगे। सहसा शेषनाग भी उस भार से व्याकुल होकर थरथरा उठा, उसे वह भार सहन न हुआ।

Verse 8

अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्

तब उस रथ के नीचे भगवान् धरणीधर उठ खड़े हुए। वे वृषभेन्द्र-रूप धारण कर क्षणभर में उसे दृढ़तापूर्वक स्थिर कर गए।

Verse 9

क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः

क्षणभर में वृषेन्द्र भी घुटनों के बल धरती पर गिर पड़ा। रथारूढ़ महेश के प्रचण्ड तेज को वह सहन न कर सका।

Verse 10

अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्

तब भगवान् ने लगाम हाथ में लेकर घोड़ों को उठाकर वश में किया। और पचनाऽकृत उस उत्तम रथ को देव के लिए स्थिर कर दिया।

Verse 11

ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः

तब उत्तम रथ पर स्थित ब्रह्मा ने उन घोड़ों को हाँका, जो मन और पवन के समान वेगवान थे—वेदमय, और यज्ञ-रथ के लिए जुताए हुए।

Verse 12

पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्

पुरातन आख्यानों के अनुसार उनके तीन ही दुर्ग थे, और वे उनके दिव्य (आकाशस्थ) गढ़ थे। पर जब महेश ने वहाँ अधिष्ठान किया, तब बलवान दानवों का पराक्रम उनके वश में आ गया।

Verse 13

अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्

तब भगवान रुद्र—शंकर—देवताओं की ओर देखकर बोले: “समस्त पशुओं (बद्ध जीवों) का आधिपत्य मुझे सौंपो; तब मैं असुरों का संहार करूँगा।”

Verse 14

पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः

हे सुरोत्तमो! देवों तथा अन्य सबको पृथक्-पृथक् ‘पशुत्व’ (बद्धता) में स्थापित किए बिना उन श्रेष्ठ दैत्यों का वध संभव नहीं; अन्यथा यह कार्य सिद्ध नहीं होता।

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः

सनत्कुमार बोले: उस बुद्धिमान देवदेव के ये वचन सुनकर, ‘पशुत्व’ की आशंका से सबके सब विषाद में डूब गए।

Verse 16

तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्

उनके मनोभाव को जानकर देवदेव, अम्बिका-पति शम्भु मुस्कुराए; और करुणा से उन देवताओं से ये वचन बोले।

Verse 17

शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः

शंभु बोले—“हे देवश्रेष्ठो, तुम्हें पशुभाव (बंध-जीव की अवस्था) में भी पतन न हो। सुनो—पशुभाव से विमुक्ति का उपाय कहा जाता है; और वही मोक्ष सिद्ध किया जाए।”

Verse 18

यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः

जो कोई दिव्य पाशुपत-व्रत का सच्चे भाव से आचरण करेगा, वह मोक्ष पाएगा। ‘पशु-भाव (बंधित जीवत्व) से मुक्ति होती है’—यह सत्य मैंने तुम्हें प्रतिज्ञा करके कहा है; तुम एकाग्र और स्थिर रहो।

Verse 19

ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः

और हे देवश्रेष्ठो, जो अन्य लोग भी मेरे इस पाशुपत-व्रत को करेंगे, वे भी निःसंदेह मोक्ष पाएँगे। क्योंकि पशु-भाव (बंधित जीवत्व) से, पशुपति के शरणाग्रहण द्वारा, वे मुक्त किए जाते हैं।

Verse 20

नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते

जो उस उद्देश्य से भक्तिपूर्वक शुश्रूषा (सेवा) कराए या स्वयं करे—या तो बारह वर्षों का नैष्ठिक व्रत रूप में, अथवा उसके तुल्य तीन वर्षों तक—वह पशु-भाव (बंधित जीवत्व) से मुक्त हो जाता है।

Verse 21

तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः

इसलिए, हे देवश्रेष्ठो, आगे से तुम इस दिव्य आचार-व्रत का पालन करो; तब तुम पशु-भाव (बंधित जीवत्व) से मुक्त हो जाओगे—इसमें कोई संदेह नहीं।

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा

सनत्कुमार बोले—परमात्मा महेश के वचन सुनकर, हरि, ब्रह्मा आदि सहित देवताओं ने कहा—“तथास्तु।”

Verse 23

तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः

इसलिए समस्त प्राणी—देवों और असुरों में श्रेष्ठ भी—प्रभु के ‘पशु’ (बद्ध जीव) हैं। केवल रुद्र ही पशुपति हैं और वही पाशों से पशु को मुक्त करने वाले हैं।

Verse 24

तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्

तब (शत्रु का) वध करने के बाद उस महेश्वर का ‘पशुपति’ नाम समस्त लोकों में प्रसिद्ध हुआ, जो कल्याण और शांति देने वाला है।

Verse 25

मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च

तब सब देवर्षि हर्ष से “जय! जय!” पुकार उठे। पर देवों के अधिपति—ब्रह्मा, विष्णु और अन्य भी—आनन्दित न हुए।

Verse 26

तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि

उसी समय उस महात्मा का जो रूप प्रकट हुआ, उसका वर्णन करना सम्भव नहीं—सैकड़ों वर्षों में भी नहीं।

Verse 27

एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः

इस प्रकार उद्यत महेशान—महेशानी के स्वामी, समस्त के अधीश्वर—सबको कल्याण और सुख देने वाले, त्रिपुर का संहार करने चले।

Verse 28

तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः

तब देवदेव के साथ त्रिपुर-वध हेतु, सूर्य-सम तेजस्वी अमरराजों में अग्रणी वे सब हाथियों, घोड़ों, श्रेष्ठ सिंहों, रथों और वृषभों पर चढ़कर चले।

Verse 29

हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः

हल, शाल, मूसल और भारी भुशुण्डों से सुसज्जित—कोई पर्वतराज-सम, कोई गिरिशिखर-सम—और भुजाओं में नाना आयुध धारण किए, वे सुरेश हर्षित होकर आगे बढ़े।

Verse 30

नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः

नाना आयुधों से संपन्न, परम तेजस्वी, महोत्सव में “शंभु की जय!” कहते हुए वे उस महेश्वर के आगे चले—इन्द्र, पद्मोद्भव ब्रह्मा और विष्णु उनमें अग्रणी थे।

Verse 31

जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः

दंड धारण किए, जटाधारी सभी मुनि हर्षित हुए; और आकाशचारी सिद्ध-चारणों ने पुष्प-वर्षा की।

Verse 32

पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन

हे विप्रश्रेष्ठ, वे सब गणेश्वर अपने तीन पुत्रों सहित आगे बढ़ चले। उनकी संख्या कौन गिन सकता है? मैं तो उनमें से कुछ का ही वर्णन करूँगा।

Verse 33

गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः

गणेश्वरों, देवगणों और भृङ्गी से घिरा हुआ वह समस्त गणनायकों में श्रेष्ठ, योगबल से त्रिपुर का विनाश करने हेतु, विमान पर आरूढ़ होकर चला—जैसे महेन्द्र अपने रथ पर चढ़ता है।

Verse 34

केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा

वह केश है, वह विगतवास है; वह महाकेश और महाज्वर है। वह सोमवल्ली के समान वर्ण वाला, सोम का दाता है; और वह सनक भी है।

Verse 35

सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च

वहाँ सोमधृक, सूर्यवर्चा और सूर्यप्रेषणक भी थे। तथा सूर्याक्ष, सूरिनामा, सुर और सुन्दर भी थे।

Verse 36

प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा

(वे) प्रस्कन्द, कुन्दर, चण्ड, कम्पन और अतिकम्पन थे; इन्द्र और इन्द्रजव भी; तथा यंता और हिमकर भी थे।

Verse 37

शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः

वहाँ शताक्ष, पंचाक्ष, सहस्राक्ष और महोदर; तथा सतीजहु, शतास्य, रंक और कर्पूरपूतन नामक वीर भी थे—शिवगणों के पराक्रमी सदस्य, जो रण में प्रकट हुए।

Verse 38

द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः

वह द्विशिख और त्रिशिख है; तथा अहंकार का उत्पादक भी। वह अजमुख, अष्टमुख, हयमुख और अर्धमुख भी है।

Verse 39

इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

इस प्रकार वे वीर गण और अन्य अनेक—अपरिमित—अपने ईश्वर को घेरकर चल पड़े; और लक्ष्य-चिह्नों से रहित होकर रण में आगे बढ़े।

Verse 40

समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्

तब उन्होंने पिनाकधारी महादेव को चारों ओर से घेर लिया और निकट आ गए। वे इतने सामर्थ्यवान थे कि केवल मन के संकल्प से ही क्षणभर में चर-अचर समस्त जगत् को भस्म कर सकते थे।

Verse 41

दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः

वे समस्त जगत् को दग्ध करने में समर्थ हैं; पर यहाँ त्रिपुर को जलाने के लिए पिनाकी को रथ और एक ही बाण की आवश्यकता-सी क्यों पड़ती है? तब शम्भु के लिए ये उपकरण, अथवा उनके गण और देवगण—इन सबका क्या प्रयोजन है?

Verse 42

स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः

हे व्यास! वही पिनाकपाणि, देवद्विषों के उन त्रिपुरों को दग्ध करने हेतु स्वयं वहाँ गए। अपने गणों सहित, और देवगणों के साथ भी, वह अद्भुत तेजस्वी आगे बढ़े।

Verse 43

किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्

उस विषय में और क्या कारण है? हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं तुम्हें बताता हूँ—लोकों में इसे प्रसिद्ध करने के लिए ही, शिव के कर्म का परम पाप-नाशक यश प्रकट किया जाता है।

Verse 44

अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते

और एक कारण यह भी है—दुष्टों को भी निश्चय कराने के लिए। क्योंकि समस्त देवों में उनसे बढ़कर कोई नहीं; कोई भी देवता किसी प्रकार उनसे श्रेष्ठ नहीं है।

Frequently Asked Questions

Brahmā presents a wondrous divine chariot to Śiva, who ascends it amid hymns; cosmic tremors and supportive interventions (bull-form bearer, charioteer steadying the reins) mark the pre-battle mobilization.

They encode the idea that Śiva’s movement and authority are carried by Vedic revelation itself—Veda becomes the living vehicle of divine action, subordinated to and animated by Śiva’s tejas.

Śiva is emphasized as Śūlin (wielder of the trident), Varada (boon-giver), Mahāprabhu (supreme lord), and especially sarvadevamaya—whose radiance is so immense that earth, mountains, and Śeṣa react.