
अध्याय में व्यास पूछते हैं कि काली के वचन सुनकर शिव ने क्या किया और क्या कहा। सनत्कुमार बताते हैं कि परमेश्वर शंकर मुस्कराकर काली को आश्वस्त करते हैं और व्योमवाणी सुनकर अपने गणों सहित स्वयं रणभूमि की ओर प्रस्थान करते हैं। वे वृषभ (नंदी) पर आरूढ़ होकर वीरभद्र, भैरव और क्षेत्रपाल आदि रक्षक-गणों के साथ आते हैं और शत्रु के लिए मृत्यु-तुल्य तेजस्वी वीररूप धारण करते हैं। शिव को देखकर शंखचूड़ विमान से उतरकर भक्तिपूर्वक प्रणाम करता है, फिर योगबल से पुनः ऊपर चढ़कर धनुष संभाल युद्ध के लिए तत्पर हो जाता है। सौ वर्षों तक घोर संग्राम चलता है, बाणों की वर्षा होती रहती है। शंखचूड़ के भयानक अस्त्रों को शिव सहज ही काट देते हैं और रुद्र दुष्टों के दंडदाता तथा सज्जनों के शरण बनकर शत्रु पर शस्त्र-वर्षा करते हैं।
Verse 1
व्यास उवाच । श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम
व्यास बोले—काली के वचन सुनकर ईशान (भगवान् शिव) ने क्या किया और क्या कहा? हे महाप्राज्ञ, सत्य बताइए; मेरी जिज्ञासा अत्यन्त है।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः । महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्
सनत्कुमार बोले—काली के सुयुक्त वचन सुनकर शंकर परमेश्वर, महालीला करने वाले शम्भु, मुस्कुराए और उसे आश्वस्त किया।
Verse 3
व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः
आकाशवाणी सुनकर, तत्त्वज्ञान में निपुण शंकर अपने गणों सहित स्वयं रणभूमि को चले।
Verse 4
महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः । भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः
महावृषभ पर आरूढ़, वीरभद्र आदि वीर सेवकों से युक्त, भैरवों और क्षेत्रपालों से घिरे—जो पराक्रम में उनके समान थे।
Verse 5
रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च । विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः
महेश रणभूमि में पहुँचे और वीररूप धारण किया। वहाँ रुद्र अतिशय तेज से चमके—मानो साक्षात् अंतक (मृत्यु) मूर्तिमान हो।
Verse 6
शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः । ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि
शिव को देखकर शंखचूड़ विमान से उतर आया। उसने परम भक्ति से पृथ्वी पर दण्डवत् होकर, सिर भूमि पर रखकर प्रणाम किया।
Verse 7
तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्
उसे प्रणाम करके वह योगबल से विमान पर चढ़ गया। तत्क्षण उसने कवच धारण किया और तरकश सहित धनुष उठा लिया।
Verse 8
शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह । बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा
भगवान् शिव और दानव के बीच युद्ध सौ वर्षों तक चला। उस समय बाणों की भयंकर वर्षा हुई, पर दोनों पक्षों के लिए वह वर्षा निष्फल रही।
Verse 9
शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् । चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः
महावीर शंखचूड़ ने भयानक बाणों की बौछार छोड़ी; पर शंकर ने अपनी ही बाण-वृष्टि से उन्हें खेल-खेल में काट डाला।
Verse 10
तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः । महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति
तब क्रोध में महा रुद्र—विरूपाक्ष—ने शस्त्रों की वर्षा से उसके अंगों पर प्रहार किया। वह दुष्टों का दण्डकर्ता और सत्पुरुषों की परम गति है।
Verse 11
दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् । वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्
वेगवान दानव ने तीक्ष्ण खड्ग और ढाल लेकर, शिव के श्रेष्ठ वाहन वृषभ के सिर पर प्रहार किया।
Verse 12
ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया । खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्
वाहन के आहत होते ही रुद्र ने लीलापूर्वक क्षुर-तीक्ष्ण बाण से उस शत्रु की तलवार काट दी, और क्षणभर में उसका महोज्ज्वल ढाल भी चीर डाला।
Verse 13
छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्
ढाल कटते ही उस असुर ने शक्ति फेंकी; सामने आती हुई उस शक्ति को हर (शिव) ने अपने बाण से दो टुकड़े कर दिया।
Verse 14
कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः । मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः
क्रोध से फूला हुआ दानव शंखचूड़ चक्र फेंक बैठा; पर हर (भगवान् शिव) ने सहसा मुष्टि-प्रहार से उसे चूर्ण कर दिया।
Verse 15
गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति । शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता
उसने गदा को वेग से घुमाकर हर के प्रति फेंका; पर शंभु ने उसे तत्क्षण तोड़ दिया और वह भस्म हो गई।
Verse 16
ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः । धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः
तब दानवेश्वर शंखचूड़ ने हाथ में परशु लिया और क्रोध से व्याकुल होकर वेग से हर की ओर दौड़ा।
Verse 17
समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः । द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्
अपने बाणों की वर्षा समेटकर शंकर ने उस परशु-धारी असुर को क्षण में धरती पर गिरा दिया, मानो यह सब लीला ही हो।
Verse 18
ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् । धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः
तब वह क्षण भर में होश में आकर उत्तम रथ पर चढ़ा; दिव्य आयुध और बाण धारण किए हुए वह समस्त आकाश में व्याप्त-सा दीप्तिमान हुआ।
Verse 19
आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् । चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर
उसे आते देख हर ने आदरपूर्वक डमरू-ध्वनि की; और धनुष की प्रत्यंचा का भी ऐसा दुस्सह नाद किया कि भय-भक्ति से हृदय काँप उठा।
Verse 20
पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः । स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा
तब प्रभु ने अपने शृंग-नाद से सब दिशाएँ भर दीं; और गिरिश ने स्वयं गर्जना करके उस समय असुरों को भयभीत कर दिया।
Verse 21
त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः । पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा
तब वृषेश्वर—वृषभध्वज भगवान् शिव—ने महान गर्वयुक्त उन प्रचण्ड नादों से सहसा आकाश, पृथ्वी और सब दिशाओं को भर दिया।
Verse 22
महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः । कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः
महाकाल उठ खड़े हुए और दोनों हाथों से पृथ्वी तथा आकाश को प्रहार किया; उस प्रहार के गर्जन से पुरातन नगर-शत्रु (पुरारि-विरोधी) छितरा दिए गए।
Verse 23
अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह । भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे
उस महायुद्ध में क्षेत्रपाल ने अशिव, भयानक अट्टहास किया; और भैरव ने भी रणभूमि में प्रचण्ड गर्जना की।
Verse 24
महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः । वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः
रण के मध्य भयंकर महाकोलाहल उठ खड़ा हुआ; और फिर शिवगणों के बीच चारों ओर ‘वीर! वीर!’ का जयघोष गूँज उठा।
Verse 25
संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः । चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः
उन कठोर, भयजनक शब्दों से सब दानव काँप उठे। उसे सुनकर महाबली दानवेन्द्र ऐसा क्रुद्ध हुआ मानो तुरंत फूट पड़ेगा।
Verse 26
तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः । देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च
जब हर (भगवान् शिव) ने कहा—“ठहर, ठहर, हे दुष्टात्मा!” तब देवताओं और गणों ने तुरंत “जय! जय!” का घोष किया।
Verse 27
अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्
तब दम्भ का अत्यन्त प्रतापी पुत्र आगे आया और ज्वालामालाओं से अति भयानक शक्ति (भाला) रुद्र पर फेंकी।
Verse 28
वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् । निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया
अग्निकूट-सी दीप्ति वाली वह (शक्ति) क्षेत्रपाल द्वारा प्रेरित होकर वेग से बढ़ी; पर रण में आगे बढ़ते ही उसके मुख से उत्पन्न महान् अग्नि-उल्का ने उसे तुरंत निरस्त कर दिया।
Verse 29
पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् । चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया
फिर से भगवान् शिव और दानवों के बीच महान् युद्ध भड़क उठा। पर्वतों, समुद्रों और जलाशयों सहित पृथ्वी और आकाश काँप उठे।
Verse 30
दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च । सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा
तब शम्भु ने दाम्भि द्वारा छोड़े गए और अपने विरुद्ध चलाए गए बाणों को, हजारों प्रचण्ड बाणों से, सैकड़ों की संख्या में काट डाला।
Verse 31
ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह । तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः
तब शम्भु ने क्रोध से भरकर त्रिशूल से उसे मारा। उस असह्य प्रहार को न सह सकने से कौ तुरंत मूर्छित होकर गिर पड़ा।
Verse 32
ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः । आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः
फिर क्षणभर में उस असुर को होश आ गया। धनुष उठाकर उसने रुद्र और उन सब पर बाणों की वर्षा से प्रहार किया।
Verse 33
बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् । चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
तब प्रतापी शंखचूड़ ने सहसा भुजाओं और नागों के दल को समेटकर, असंख्य चक्रों के साथ चारों ओर से शंकर को ढक लिया।
Verse 34
ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः । तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्
तब दुर्गापति, दुर्गा के कष्ट-नाशक रुद्र क्रुद्ध हो उठे और अपने उत्तम बाणों से उन चक्रों को शीघ्र ही काटकर चूर-चूर कर दिया।
Verse 35
ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः । अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्
तब वह दानव वेग से सहसा गदा उठाकर, विशाल सेना से घिरा हुआ, हर (शिव) को मारने के लिए दौड़ पड़ा।
Verse 36
गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः । शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः
घोड़े से उतरते हुए उस शत्रु की गदा को क्रुद्ध हर ने तीक्ष्ण धार वाली तलवार से काट डाला; क्योंकि प्रभु दुष्टों के अहंकार का हरण करने वाले हैं।
Verse 37
छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः । शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्
अपनी गदा कटते ही दानव अत्यन्त क्रोधित हो उठा; तब वह तेजस्वी शत्रुओं के लिए असह्य, ज्वलन्त त्रिशूल उठा लाया।
Verse 38
सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् । स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः
त्रिशूल धारण किए, भयानक रूप से दौड़ते हुए दानवों के स्वामी को हर (शिव) ने वेगपूर्वक अपने त्रिशूल से उसके हृदय में बेध दिया।
Verse 39
त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः । तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्
त्रिशूल से विदीर्ण शंखचूड़ के हृदय से एक परम पुरुष प्रकट हुआ; वह तेजस्वी ‘ठहरो, ठहरो’ कहकर पुकार उठा।
Verse 40
निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः । चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि
वह शीघ्र बाहर निकलते हुए हँसता और गर्जना करता था; तभी उस भीषण ने तलवार से उसका सिर काट दिया, और कटा हुआ सिर धरती पर गिर पड़ा।
Verse 41
ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा
तब उग्र काली ने क्रोध के वेग से अपना मुख फैलाया और दाँतों से कुचले हुए गले-शीश वाले उन बहुत से असुरों को निगल लिया।
Verse 42
क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः । केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे
तब क्रोध से व्याकुल क्षेत्रपाल ने भी अन्य बहुत से दैत्यों को खा लिया। कुछ भैरवास्त्र से कटकर मरे, और कुछ चूर-चूर होकर नष्ट हो गए।
Verse 43
वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् । नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्
क्रोध में प्रज्ञावान वीरभद्र ने विरोधी पक्ष के बहुत-से योद्धाओं का संहार कर दिया। नन्दीश्वर ने भी देवों को मर्दन करने वालों अन्य अनेक को रण में मार गिराया।
Verse 44
एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः । व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्
इस प्रकार उस समय क्रोध से सन्नद्ध होकर अनेक वीर-गणों ने देवों को मर्दन करने वाले बहुत-से दैत्य और असुरों का विनाश कर दिया।
The narration of the Śiva–Śaṅkhacūḍa confrontation: Śiva marches with his gaṇas and fierce attendants, and a long, intense battle of missiles and arrows unfolds.
The battle functions as a theological allegory of īśvara’s governance: divine force operates as līlā and dharma-restoration, where the Lord’s “fierce” form is protective and corrective rather than merely destructive.
Śiva’s heroic and punitive Rudra aspect, his Vṛṣabha-mounted presence, and the retinue of Vīrabhadra, Bhairavas, and Kṣetrapālas—figures signaling protection, guardianship, and disciplined cosmic power.