Adhyaya 17
Rudra SamhitaSrishti KhandaAdhyaya 1760 Verses

कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera

अध्याय 17 संवाद-रूप में है। सूत बताते हैं कि ब्रह्मा के पूर्व वचन सुनकर नारद फिर आदरपूर्वक पूछते हैं—शंकर का कैलास आगमन कैसे हुआ, कुबेर (धनद) से उनकी मित्रता किन कारणों से हुई, और वहाँ पूर्ण शुभ शिवाकृति में भगवान ने क्या किया। ब्रह्मा यह प्रसंग कहने को तैयार होकर पहले पृष्ठभूमि देते हैं—कांपिल्य नगर में यज्ञदत्त नामक विद्वान दीक्षित रहते थे, वेदकर्म और वेदाङ्गों में निपुण, दानी और प्रतिष्ठित। उनका पुत्र गुणनिधि उपनयन आदि से शिक्षित होकर भी गुप्त रूप से जुए में पड़ गया, बार-बार माता का धन लेता और जुआरियों की संगति करता रहा। इस प्रकार अध्याय धर्म-विद्या के विपरीत छिपे हुए पाप, धन-हानि और आगे चलकर कुबेर-शिव संबंध को कर्म और भक्ति की दृष्टि से समझाने की भूमिका बनाता है।

Shlokas

Verse 1

प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद

हे नारद, उसकी माता प्रतिदिन उस कोमल, गुणों के निधि पुत्र को बैठाकर, स्नेह से द्रवित हृदय होकर, प्रेमपूर्वक शिक्षा देती और अनुशासन करती थी।

Verse 2

नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना

नारद बोले— भक्तवत्सल शंकर कब कैलास आए? और महात्मा कुबेर के साथ उनकी मित्रता कहाँ और कैसे उत्पन्न हुई?

Verse 3

किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम

वहाँ शिवस्वरूप में पूर्ण हर ने क्या किया? यह सब मुझे विस्तार से बताइए, क्योंकि मेरी जिज्ञासा अत्यन्त प्रबल है।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च

ब्रह्मा बोले—हे नारद, सुनो। मैं चन्द्रमौलि भगवान् (शिव) के चरित्र का वर्णन करता हूँ—कि वे कैसे कैलास गए और धनद (कुबेर) से उनकी मित्रता कैसे हुई।

Verse 5

असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः

कांपिल्य नगर में सोमयाजी कुल में उत्पन्न, दीक्षित ब्राह्मण यज्ञदत्त नामक एक पुरुष था, जो यज्ञविद्या में निपुण था।

Verse 6

वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः

वह वेदों और वेदाङ्गों का ज्ञाता, परम प्राज्ञ तथा वेदान्त आदि शास्त्रों में निपुण था। राजाओं द्वारा सम्मानित, वह अनेक प्रकार से दानी और उत्तम कीर्ति का पात्र बना।

Verse 7

अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः

वह अग्नि-सेवा में रत और वेदाध्ययन में तत्पर था। वह सुन्दर, रमणीय अंगों वाला, चन्द्रमा के उज्ज्वल बिंब के समान आकृति वाला था।

Verse 8

आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्

उस दीक्षित का एक पुत्र था, जिसका नाम गुणनिधि था। उपनयन-संस्कार करके उसने बड़े परिश्रम से अनेक विद्याएँ ग्रहण कीं; परंतु आगे चलकर पिता को बिना बताए वह जुए आदि कर्मों में आसक्त हो गया।

Verse 9

आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः

वह बार-बार माता के पास से धन लेता और उसे जुआरियों को दे देता। उन्हीं के साथ उसने मित्रता भी कर ली।

Verse 10

संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः

उसने ब्राह्मणोचित आचार त्याग दिया, संध्या-वंदन और स्नान से विमुख हो गया। वह वेद-शास्त्रों की निंदा करने लगा—यहाँ तक कि देवताओं और ब्राह्मणों की भी निंदा करता था।

Verse 11

स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः

स्मृतियों में बताए गए नियमों और सदाचार से रहित वह गीत-वाद्य आदि के मनोरंजन में रमता है। नटों, पाखंडी ढोंगियों और भांडों के संग से वह सांसारिक आसक्ति की बढ़ती हुई शृंखला में बँध जाता है।

Verse 12

प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्

माता के प्रेरित करने पर भी वह पिता के पास नहीं गया। घर के अन्य कार्यों में व्यस्त होकर वह दीक्षित पुरुष दीक्षा कराने वाली स्त्री की सेवा-परिचर्या में लगा रहा।

Verse 13

यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्

जब-जब गुणनिधि का पुत्र उससे पूछता, तब वह कहता—“कल्याणि! मुझे घर में कुछ भी दिखाई नहीं देता; फिर तुम यहाँ क्या व्यवस्था कर रही हो, क्या सिद्ध कर रही हो?”

Verse 14

तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्

तब वह कहे—“तथास्तु, तथास्तु।” “अभी वह बाहर गया है; स्नान करके देवताओं की विधिवत् पूजा कर रहा है”—यही कहकर वह उस दीर्घ, अविच्छिन्न समय को बिना उतावली के बिताए।

Verse 15

अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्

अध्ययन कर चुकने पर वह आगे के अध्ययन हेतु अपने ब्राह्मण मित्रों के साथ चला। पर उसकी माता—“यह मेरा एकमात्र पुत्र है”—ऐसा सोचकर उस दीक्षित को जाने से रोकने का प्रयत्न करने लगी।

Verse 16

न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे

वह दीक्षित अपने पूर्व कर्म या पूर्ववृत्तांत का कुछ भी नहीं जानता था। तब उसके सोलहवें वर्ष में उसने उसके लिए केशान्त-संस्कार तक के समस्त संस्कार सम्पन्न कराए।

Verse 17

अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्

तब दीक्षित यज्ञदत्त ने गृह्य-परंपरा में बताए विधान के अनुसार अपने पुत्र का पाणिग्रहण (विवाह) संस्कार विधिपूर्वक कराया।

Verse 19

क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति

पुत्र, तुम्हारे पिता—वे महात्मा—क्रोध में अत्यन्त उग्र हैं; बस, इतना ही। यदि वे तुम्हारा आचरण जान लेंगे, तो तुम्हें और मुझे दोनों को मारेंगे।

Verse 20

आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः

मैं तुम्हारे पिता के सामने तुम्हारे कुकर्म को सदा ढँक दूँगी। प्रिय, तुम्हारे पिता लोक-मान्य हैं—धन से नहीं, बल्कि सदाचार से।

Verse 21

ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः

वत्स, ब्राह्मणों का धन सच्ची विद्या और साधुओं का संग है। फिर तुम प्रसन्न-चित्त होकर उत्तम रुचि और शुद्ध प्रवृत्ति क्यों नहीं अपनाते?

Verse 22

सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः

तुम्हारे पूर्वज यहाँ सच्चे श्रोत्रिय थे—वेदपाठ में निपुण, दीक्षित और सोमयज्ञ करने वाले। इसी प्रकार उन्होंने इस लोक में प्रतिष्ठित मर्यादा और मान्य परम्परा प्राप्त की।

Verse 23

त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर

दुर्जनों का संग त्यागकर साधुओं के सत्संग में रत हो। सच्ची विद्या में मन लगाकर ब्राह्मणोक्त धर्माचरण का पालन कर।

Verse 24

तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्

तू रूप, यश, कुल और शील—सब में पिता के अनुरूप है। फिर तुझे लज्जा क्यों नहीं आती? कमी क्या है? अपनी स्वेच्छा से अपनाई इस दुष्ट वृत्ति को छोड़ दे।

Verse 25

ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव

तू अभी उन्नीस का भी नहीं है और यह सोलह वर्ष की है। इस सदाचारी कन्या से विवाह कर; और पिता के प्रति भक्ति व कर्तव्य-निष्ठा से युक्त हो।

Verse 26

श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत

तुम्हारे श्वसुर भी सर्वत्र गुण और शील के कारण पूज्य हैं। फिर तुम्हें लज्जा क्यों नहीं आती? इसलिए, पुत्र, इस दुष्ट आचरण को छोड़ दे।

Verse 27

मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः

हे पुत्र, तुम्हारे मामा विद्या, शील और कुल आदि में अतुलनीय हैं। फिर भी तुम उनसे भी नहीं डरते, क्योंकि तुम दोनों वंशों से शुद्ध और निष्कलंक हो।

Verse 28

पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्

पास के घर में ठहरे इन ब्राह्मण बालकों को देखो। अपने घर में भी अपने पिता के इन शिष्यों को देखो, जो विनय और सदाचार में प्रशिक्षित हैं।

Verse 29

राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति

हे पुत्र, जब राजा तुम्हारे दुष्कर्म का समाचार सुनेगा, तब वह तुम्हारे पिता पर से विश्वास हटा लेगा और उसकी जीविका भी छीन लेगा।

Verse 30

बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह

आज भी लोग इसे केवल बाल-चेष्टा ही कहते हैं; परन्तु शीघ्र ही वे यहाँ उसकी यथोचित दीक्षा-स्थिति को स्वीकार करेंगे।

Verse 31

सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति

सब लोग तुम्हारे पिता और मुझे भी धिक्कारेंगे, कहेंगे—‘यह पुत्र कठोर वचनों से अपनी ही माता के चरित्र पर कलंक लगाता है।’

Verse 32

पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः

तुम्हारे पिता भी पापी नहीं हैं, वे श्रुति-स्मृति के मार्ग का अनुसरण करते हैं। और मेरा मन तो उनके चरणों में लीन है—मेरे साक्षी स्वयं महेश्वर हैं।

Verse 33

न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति

चार प्रकार के स्नान-शुद्धि करने पर भी मैंने यहाँ इस दुष्ट का मुख नहीं देखा। हाय, वह विधि कितनी प्रबल है, जिसके कारण तुम्हारा जन्म हुआ!

Verse 34

प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः

क्षण-क्षण पर, बार-बार समझाए जाने पर भी वह अत्यन्त दुष्टबुद्धि ही रहा। क्योंकि वह कठिनता से सुधरने वाला और व्यसन में आसक्त था, इसलिए उसने उस आचरण को नहीं छोड़ा।

Verse 35

मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः

शिकार, मद्यपान, चुगली, असत्य, चोरी और विनाशकारी जुए—ऐसे-ऐसे व्यसनों और बार-बार पड़ने वाली विपत्तियों से इस जगत में कौन नहीं टूटता?

Verse 36

यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्

घर के भीतर जो-जो वस्तु वह देखता, वह दुष्टबुद्धि उसे उठा ले जाता और जुआरियों को दे देता—बर्तन, वस्त्र आदि—इस प्रकार घर का नाश करता।

Verse 37

न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्

एक बार उसने पिता के घर में रखी हुई रत्नजटित अंगूठी चुरा ली और विनाशकारी जुए के दोष से प्रेरित होकर उसे जुआरी के हाथ में दे दिया।

Verse 38

दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका

दैवयोग से दीक्षित ने उसके हाथ में जुए से प्राप्त वह अंगूठी पहचान ली और उससे कहा—“यह अंगूठी तुम्हें कहाँ से मिली?”

Verse 39

पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा

उसने बार-बार हठपूर्वक पूछे जाने पर उत्तर दिया—“हे विप्र! तुम ऊँचे स्वर से मुझ पर आरोप क्यों लगाते हो? चोरी के कर्म से मेरा क्या संबंध?”

Verse 40

लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः

प्राप्त हुई मुहर (मुद्रा) तुम्हारे पुत्र ने ही समर्पित कर दी है; क्योंकि कल ही जीतकर वह मेरी माता का शाटक (वस्त्र) उठा ले गया था।

Verse 41

न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु

यह अँगूठी केवल मेरे ही द्वारा नहीं दी गई; उसके द्वारा अन्य अनेक जुआरियों की बहुत-सी धन-राशि भी दाँव पर लगाकर समर्पित की गई।

Verse 42

रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च

रत्नजटित संदूक, उत्तम दुकूल (वस्त्र), तथा शृंगार आदि की विविध सामग्री; और कांस तथा ताँबे के बने अनेक प्रकार के विचित्र पात्र भी।

Verse 43

नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले

जुआरियों द्वारा प्रतिदिन नग्न करके बाँधा जाता है; उस पासा-आसक्त के समान (दुःख और अपमान में) पृथ्वी-मंडल में कोई नहीं।

Verse 44

अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः

हे विप्र, आज तक तुम जुएबाज़ों में शिरोमणि रहे हो। फिर अपने ही पुत्र को कैसे न पहचान सके—जो दूसरों को अविनय और विनाश की ओर ले जाने में निपुण है?

Verse 45

इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्

यह सुनकर वह लज्जा के भार से और अधिक गर्दन झुकाए, वस्त्र से सिर ढककर अपने ही घर में प्रवेश कर गया।

Verse 46

महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः

तब उसकी पत्नी—जो स्वयं महापतिव्रता थी—उससे बोली। यज्ञदत्त दीक्षित था और श्रौत वैदिक यज्ञकर्म में पूर्णतः तत्पर था।

Verse 47

यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका

यज्ञदत्त ने कहा—“हे दीक्षितायनी, गुणनिधि का वह धूर्त पुत्र कहाँ है? रहने दो उसे; मुझे उससे क्या? मेरी शुभ अँगूठी कहाँ है?”

Verse 48

अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे

अंग-उद्वर्तन के समय तुमने मेरी उँगली से जो अँगूठी ली थी, उस रत्नजटित आभूषण को शीघ्र लाकर मुझे लौटा दो।

Verse 49

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ

उन वचनों को सुनकर दीक्षितायनी भयभीत हो गई। तब उसने कहा और फिर मध्याह्न स्नान तथा नियत क्रिया का अनुष्ठान करने लगी।

Verse 50

व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे

मैं देव-पूजा तथा उपहार आदि की तैयारी के कार्य में व्यस्त हूँ। हे प्रिय अतिथि, अतिथियों के प्रिय, यह समय व्यर्थ न बीत जाए।

Verse 51

इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्

अभी-अभी पका हुआ अन्न बनाने की व्यस्तता में मैंने उसे किसी पात्र में कहीं रख दिया; पर वह कहाँ रखकर भूल गई, मैं सचमुच नहीं जानती।

Verse 52

दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति

दीक्षित बोले—अरे, हे अयोग्य पुत्र की जननी, हे सदा सत्य बोलने वाली! जब-जब मैं तुमसे पूछूँ—‘पुत्र कहाँ गया है?’ तब सत्य ही कहना।

Verse 53

तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः

तब तुम कहो—‘वह अभी-अभी आ रहा है।’ नहीं तो कहो—‘अभी वह बाहर गया है’; क्योंकि पढ़कर, आगे के पाठ-अध्ययन हेतु वह दो-तीन मित्रों के साथ बाहर निकला है।

Verse 54

कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज

हे पत्नी, वह मांजिष्ठ-रंजित शाटक (वस्त्र) तुम्हें कहाँ से मिला, जो मैंने तुम्हें दिया था? यह इस धाम में बार-बार दिखाई देता है। सत्य कहो, भय छोड़ो।

Verse 55

सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता

अभी वह मणि-मंडित भृंगार (सुसज्जित पात्र) भी दिखाई नहीं देता; और रेशमी सूत्रों की वह त्रिपटी भी, जो मैंने अर्पित की थी, वह भी नहीं दिखती।

Verse 56

क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका

अब वह उत्तम दाक्षिणात्य कांस्य-पात्र कहाँ है? वह गौड़-निर्मित ताम्र-घटी कहाँ है? और वह नागदन्त से बनी सुख-आनन्द की छोटी मञ्चिका कहाँ? सब कुछ काल के वश में लुप्त हो गया।

Verse 57

क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका

वह पर्वत-देश में उत्पन्न अद्भुत शालभञ्जिका कहाँ है, जिसकी शोभा चन्द्रकान्त-मणि की प्रभा-सी विस्मयकारी थी? जिसके फैले हुए हाथों के अग्रभाग दीपक धारण करने को तत्पर-से अलंकृत थे—वह कहाँ है?

Verse 58

किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा

बहुत कहने से क्या, हे कुलज! मैं तुम पर व्यर्थ ही क्रोधित हूँ। जब वह समय आएगा, तब मैं भोजन स्वीकार करूँगी, और तब तुम्हें पति रूप में भी ग्रहण करूँगी।

Verse 59

अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्

उस कुल कलंकित दुष्ट के कारण मैं संतानहीन हूँ। हे पार्थ, उठो और मुझे आगे ले चलो; उसे तिलांजलि अर्पित करो।

Verse 60

अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी

कुल को कलंकित करने वाले कुपुत्र से तो संतानहीन होना श्रेष्ठ है। कुल के हित के लिए एक का त्याग कर देना चाहिए, यही सनातन नीति है।

Verse 61

स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः

स्नान करके और नित्य-विधि का पालन करके, उसी दिन दीक्षित ने किसी श्रोत्रिय ब्राह्मण की पुत्री को प्राप्त कर विधिपूर्वक उसका पाणिग्रहण किया।

Frequently Asked Questions

Nārada asks for the account of Śiva’s arrival at Kailāsa and the origin-context of His friendship with Kubera (Dhanada), which Brahmā begins to narrate.

It frames later divine and economic outcomes through ethical causality: learning and ritual pedigree do not prevent downfall if discipline fails; prosperity and status are interpreted through karma and alignment with dharma/Śiva’s grace.

Śiva is described as ‘paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ’—fully complete in an auspicious Śiva-form—signaling that the narrative is not merely historical but theologically oriented toward Śiva’s sovereign presence.