Adhyaya 21
Rudra SamhitaSati KhandaAdhyaya 2146 Verses

शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī

इस अध्याय में नारद शिव‑सती के विवाहोत्तर शुभ आचरण का विस्तार से वर्णन पूछते हैं। ब्रह्मा विवाह‑कथा से आगे बढ़कर बताते हैं कि शिव अपने गणों सहित अपने धाम लौटते हैं और भवानाचार के अनुरूप मर्यादित जीवन में रमते हैं; यहाँ दिव्य जीवन की सामाजिक‑याज्ञिक छटा उभरती है। फिर वीरूपाक्ष दाक्षायणी के पास जाकर नंदी आदि गणों को गुहा‑सरिता आदि प्राकृतिक स्थलों से बुलाकर उनकी व्यवस्था करता है, जिससे नववधू देवी के संदर्भ में गण‑समूह का पुनर्संयोजन होता है। करुणासागर शिव लौकिक शिष्टाचार के अनुसार सेवकों से संवाद करते हैं, यह दिखाते हुए कि दिव्य शासन लोकमान्य नियमों से भी प्रकट होता है। इस प्रकार विवाहोत्तर लीला, सती के चारों ओर गणों का क्रम, और सामान्य वाणी‑समाजाचार द्वारा धर्म‑व्यवस्था का उपदेश प्रतिपादित है।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच । समीचीनं वचस्तात सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । महाद्भुतं श्रुतं नो वै चरितं शिवयोश्शुभम्

नारद बोले—हे तात! हे निष्पाप सर्वज्ञ! आपके वचन अत्यन्त उचित हैं। निश्चय ही हमने शिव और (सती) के उस परम अद्भुत और शुभ चरित को सुना है।

Verse 2

विवाहश्च श्रुतस्सम्यक् सर्वमोहापहारकः । परमज्ञानसंपन्नो मंगलालय उत्तमः

यह ठीक ही सुना गया है कि विवाह-संस्कार समस्त मोह का नाश करने वाला है। वह परम ज्ञान से संपन्न और मङ्गल का उत्तम आलय है।

Verse 3

कदाचिद्वन्य पुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने स योजयत्

एक बार उसने मनोहर वन-पुष्पों को बटोरकर एक सुंदर माला बनाई और उसे सत्य (सती) के कंठ में हार के स्थान पर पहना दी।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक्कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम् । यदहं नोदितस्सौम्य शिवलीलानुवर्णने

ब्रह्मा बोले—हे मुनि! तुम्हारा यह संशय सचमुच करुणाशील जन के योग्य है। हे सौम्य! अब तक मैं शिव-लीला के वर्णन में प्रेरित नहीं हुआ था।

Verse 5

विवाह्य दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरम् । गत्वा स्वधाम सुप्रीत्या यदकार्षीन्निबोध मे

दक्षकन्या, त्रैलोक्य-माता देवी सती से विवाह करके शिव परम प्रसन्नता से अपने धाम को गए; फिर उन्होंने जो किया, वह मुझसे सुनो।

Verse 6

ततो हरस्स स्वगणस्स्वस्थानं प्राप्य मोदनम । देवर्षे तत्र वृषभादवातरदतिप्रियात्

तब हर अपने गणों सहित अपने धाम को प्राप्त होकर आनंदित हुए। हे देवर्षि, वहाँ अत्यन्त प्रेमवश वे अपने वृषभ-वाहन से उतर आए।

Verse 7

यथायोग्यं निजस्थानं प्रविश्य स सतीसखः । मुमुदेऽतीव देवर्षे भवाचारकरश्शिवः

हे देवर्षि, यथोचित अपने निवास में प्रवेश करके सती के सखा, लोकधर्म-आचार के प्रवर्तक शिव अत्यन्त प्रसन्न हुए।

Verse 8

ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणीं गणान् । स्वीयानिर्यापयामास नद्यादीन् गिरिकंदरात्

तब विरूपाक्ष ने इस दाक्षायणी (सती) के पास पहुँचकर अपने गणों को भेजा और नदियों आदि सहित उन्हें पर्वत की कंदराओं और दर्रों से बाहर निकाल दिया।

Verse 9

उवाच चैतास्तान् सर्वान्नंद्यादीनतिसूनृतम् । लौकिकीं रीतिमाश्रित्य करुणासागरः प्रभुः

तब करुणासागर प्रभु ने लौकिक मर्यादा का आश्रय लेकर नन्दी आदि सबको अत्यन्त मधुर और विनीत वचनों से संबोधित किया।

Verse 10

महेश उवाच । यदाहं च स्मराम्यत्र स्मरणादरमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं मे गणा द्रुतम्

महेश ने कहा—जब-जब मैं यहाँ तुम्हें स्मरण करूँगा, तब-तब उस स्मरण का आदर करने वाले तुम, हे मेरे गणो, शीघ्र मेरे पार्श्व में आ जाओगे।

Verse 11

इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्स्वगणाश्च ते । महावेगा महावीरा नानास्थानेषु संययुः

वामदेव के ऐसा कहने पर नदियों आदि वे (देव-तत्त्व) तथा उनके अपने गण, महावेगवान और महावीर, विविध स्थानों में जाकर एकत्र हो गए।

Verse 12

ईश्वरोपि तया सार्द्धं तेषु यातेषु विभ्रमी । दाक्षायण्या समं रेमे रहस्ये मुदितो भृशम्

जब सब लोग चले गए, तब प्रभु भी उसके साथ वहीं ठहरे। दाक्ष की पुत्री सती के संग वे एकांत रहस्य-स्थल में अत्यन्त हर्ष से रमण करने लगे।

Verse 14

कदाचिद्दर्पणे चैव वीक्षतीमात्मनस्सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रम् स्वीयमप्यवलोकयत

एक बार सती दर्पण में अपना प्रतिबिंब देख रही थीं। तब हर (शिव) उनके पीछे जाकर अपने मुख का भी दर्शन करने लगे।

Verse 15

कदाचित्कुंडलं तस्या उल्लास्योल्लास्य संगतः । बध्नाति मोचयत्येव सा स्वयं मार्जयत्यपि

कभी-कभी वह हर्षपूर्वक बार-बार पास जाकर उनके कुण्डल को बाँधती और फिर खोल देती; और स्वयं ही उसे माँजकर स्वच्छ भी करती।

Verse 16

सरागौ चरणावस्याः पावकेनोज्ज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते पूर्णरागौ वृषध्वजः

वृषध्वज ने प्रज्वलित अग्नि के द्वारा उसके प्रेमरंजित चरणों को स्वभावतः अरुण कर दिया और उन्हें दिव्य अनुराग तथा शुभ दीप्ति से पूर्ण कर दिया।

Verse 17

उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो बहु । तत कर्णे कथयत्त्यस्याहरो द्रष्टुं तदाननम्

जो बातें बहुत-सी दूसरों के सामने ऊँचे स्वर से कहनी चाहिए थीं, उन्हें भी वह उनके कान में ही कहती; और हर तब उसके मुख को निहारते रहते।

Verse 18

न दूरमपि गन्तासौ समागत्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति नामाक्षी पृष्ठदेशेन्यमानसाम्

वह दूर तक नहीं जाती, पर प्रयत्नपूर्वक समीप आ जाती है। वह कमल-नेत्री (नामाक्षी) जिनके मन खिंचकर दूर जा रहे हों, उनके पीछे-पीछे चलती रहती है।

Verse 19

अंतर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिंग भीत्या स्वं चकिता व्याकुलाऽभवत्

तभी वहीं वृषभध्वज भगवान् शिव अपनी ही माया से अंतर्धान हो गए। भय से वह उन्हें लिपट गई और स्वयं चकित होकर अत्यन्त व्याकुल हो उठी।

Verse 20

सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्या कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्

उसके दो स्तनों पर—जो स्वर्ण कमल की कलियों के समान थे—उसने कस्तूरी का विशेष अलंकार भौंरे के आकार का बनाया।

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां द्वितीये सतीखंडे सतीशिवक्रीडावर्णनं नामैकविंशोध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीया रुद्रसंहिता के द्वितीय सतीखण्ड में ‘सती-शिव क्रीड़ा-वर्णन’ नामक इक्कीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 22

अंगदान्वलयानूर्मान्विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात्पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रत्ययोजयत्

उसने बार-बार बाजूबंद, कंगन और अंगूठियाँ उतार दीं; फिर जहाँ रखी थीं वहाँ से उन्हें लेकर, उनके उचित स्थानों पर पुनः पहनवा दिया।

Verse 23

कालिकेति समायाति सवर्णा ते सखी त्विमाम् । यास्यत्वस्यास्तथेक्षंत्याः प्रोत्तुंगौ साहसं कुचौ

“कालिका!” कहकर वह बुलाती हुई पास आई। तुम्हारी यह सखी, तुम्हारे ही समान वर्ण वाली, यहाँ आ पहुँची। उसे जाते हुए देखते ही उसके साहसी, उन्नत स्तन भावावेग से उभर आए।

Verse 24

कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्म शर्माणि तथाकृत्प्रियया मुदा

एक समय प्रमथों के अधिपति—जिनका चित्त मदन-उन्माद से उद्वेलित था—अपनी प्रिया के साथ हर्षपूर्वक हँसी-खेल और विनोद-आनन्द करने लगे।

Verse 25

आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वांगेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात्

कमल-पुष्प और अन्य रमणीय पुष्पों को लाकर शंकर ने आदरपूर्वक अपने समस्त अंगों पर पुष्प-आभूषण धारण किए।

Verse 26

गिरिकुंजेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः

रमणीय पर्वत-कुञ्जों में भक्तवत्सल महेश्वर अपनी प्रिया सती के साथ सर्वत्र क्रीड़ा-विहार करते रहे।

Verse 27

तया विना स्म नो याति नास्थितो न स्म चेष्टते । तया विना क्षममपि शर्म लेभे न शंकरः

उसके बिना वह आगे न बढ़ सका; न स्थिर रह सका, न किसी कर्म में प्रवृत्त हुआ। उसके बिना समर्थ शंकर भी शांति और कल्याण (शर्म) को न पा सके।

Verse 28

विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुंजरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन्

कैलास पर्वत के ऊँचे कुंजों में बहुत समय तक विहार करके वह हिमवत् के प्रस्थ (ढलानों) की ओर गया; और स्वेच्छा से उसका स्मरण करते हुए, भीतर-ही-भीतर काम-प्रेरणा को स्मरण करने लगा।

Verse 29

तस्मिन्प्रविष्टे कामे तु वसंतश्शंकरांतिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभो

जब काम वहाँ प्रविष्ट हुआ, तब वसन्त शंकर के समीप आया; और प्रभु के हृदयगत भाव को जानकर उसने अपना अभिप्राय प्रकट किया।

Verse 30

सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अंभांसि फुल्लपद्मानि पद्मास्सभ्रमरास्तथा

सब वृक्ष पुष्पित थे, लताएँ और अन्य वनस्पतियाँ भी फूलों से लदी थीं। जल में खिले हुए कमल शोभित थे, और उन कमलों पर भौंरे मँडरा रहे थे।

Verse 31

प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगंधिगंधपुष्पेण मोदकश्च सुगंधियुक्

जब वहाँ वह शुभ ऋतु प्रविष्ट हुई, तब मलय पवन बहने लगी, जो सुगंधित पुष्पों की गंध लिए थी; और वातावरण का आनंद भी सुवास से भर गया।

Verse 32

संध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदात्पादपाधरः

संध्या से आर्द्र चन्द्रमा-से दीप्त पलाश-पुष्प चारों ओर चमक उठे। कामदेव के बाणों-से मनोहर वे सुमन प्रमोदपूर्वक वृक्षों की शाखाओं को शोभित करने लगे।

Verse 33

बभुः पंकजपुष्पाणि सरस्सु संकलाञ्जनान् । संमोहयितुमुद्युक्ता सुमुखी वायुदेवता

सरोंवरों में कमल-पुष्प प्रकट हुए, मानो काजल-अंजन से मलिन किए गए हों। और सुमुखी वायु-देवी मन को मोहित-भ्रमित करने के कार्य में प्रवृत्त हो गई।

Verse 34

नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णैः प्रसूनकैः । बभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाश्शंकरांतिके

शंकर के समीप नागकेशर के वृक्ष स्वर्णवर्ण पुष्पों से सुशोभित थे; वे मनोहर थे और कामदेव के ध्वज-से दीप्तिमान प्रतीत होते थे।

Verse 35

लवंगवल्लीसुरभिगंधेनोद्वास्य मारुतम् । मोहयामास चेतांसि भृशं कामिजने पुरा

लवंग-वल्लियों की सुगंध से पवन को सुवासित कर, उसने पूर्वकाल में कामासक्त जनों के चित्त को अत्यन्त मोहित कर दिया था।

Verse 36

चारु पावकचर्चित्सु सुस्वराश्चूतशालिनः । बभुर्मदनबाणौघपर्यंकमदनावृताः

उन रमणीय उपवनों में, जहाँ अग्नि-प्रभा की कोमल ऊष्मा का स्पर्श था, मधुर नाद गूँजते थे और आम्रवृक्षों की समृद्धि थी—वहाँ सब कुछ मानो मदन के असंख्य बाणों से बने शय्या-समूह की भाँति, काम-शक्ति से आच्छादित हो गया था।

Verse 37

अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम्

निर्मल जल चमक उठा; पूर्ण खिले कुश-शय्या से सुशोभित—जैसे मुनियों के चित्त, अंतर्ज्योति के स्पष्ट उदय से दीप्त हों।

Verse 38

तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा

सूर्यकिरणों के स्पर्श से तुषार पिघलकर बाहर बह चला। तब पृथ्वी मानो स्तब्ध-सी दिखी; जल उमड़ आया, जैसे उसका हृदय ही जलमय हो गया।

Verse 39

प्रसन्नास्सह चन्द्रेण ननिषारास्तदाऽभवन् । विभावर्यः प्रियेणैवं कामिन्यस्तु मनोहराः

तब चन्द्रमा के साथ रातें प्रसन्न और उज्ज्वल हो उठीं; प्रिय के संग मिलकर वे रातें भी ऐसी मनोहर लगीं, जैसे प्रेम से सुशोभित कामिनियाँ।

Verse 40

तस्मिन्काले महादेवस्सह सत्या धरोत्तमे । रेमे स सुचिरं छन्दं निकुंजेषु नदीषु च

उस समय महादेव सती के साथ उस परम पवित्र उत्तम धरा पर, उपवनों और नदियों के तटों में, अपनी इच्छा से दीर्घकाल तक रमण करते रहे।

Verse 41

तथा तेन समं रेजे तदा दाक्षायिणि मुने । यथा हरः क्षणमपि शांतिमाप तया विना

हे मुने, तब दाक्षायणी (सती) उसके साथ समान तेज से शोभित हुई; क्योंकि हर (शिव) उसके बिना क्षणभर भी शांति नहीं पाते थे।

Verse 42

संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्यांगे पाययन्निव तद्रसम्

संभोग के विषय में देवी सती, जो उसके मन को अत्यन्त प्रिय थीं, मानो हर (शिव) के अंग में प्रवेश करती हुई प्रतीत हुईं—जैसे उसे उस आनंद-रस का पान करा रही हों।

Verse 43

तस्या कुसुममालाभिर्भूषयन्सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिस्तु नवशर्माकरोच्च सः

उसके समस्त शरीर को अपने ही हाथों से गुँथी पुष्पमालाओं से अलंकृत करते हुए भगवान शिव ने उसके हृदय में नित्य-नवीन हर्ष और मंगलमय आनंद उत्पन्न किया।

Verse 44

आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । तस्यादिदेश गिरिजां सपतीवात्मसंविदम्

स्नेहभरी बातों, दृष्टि-विनिमय, मंद हास और अंतरंग संवादों से हर (शिव) ने गिरिजा को—मानो अपनी ही प्रिया सहधर्मिणी हो—अपने आत्मबोध से उत्पन्न अंतर्ज्ञान का उपदेश दिया।

Verse 45

तद्वक्त्रचंद्र पीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । नानावैशेषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन

उसके मुख-चंद्र के अमृत-रस का पान करके हर (शिव) ने अपनी देह को स्थिर कर लिया; फिर वे कभी भी नाना विशेषताओं वाली स्थूल देह-स्थिति को धारण नहीं करते थे।

Verse 46

तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्य्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादंती बद्धो नान्यविचेष्टितः

उसके मुख-कमल में निवास करने से, उसके सौंदर्य और स्नेहपूर्ण क्रीड़ा-वचनों से, वे ऐसे बँध गए—जैसे महान हाथी गुणरूपी डोरी से बँध जाता है—और फिर अन्यथा कुछ कर न सके।

Verse 47

इति हिमगिरिकुंजप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पंच चान्ये

इस प्रकार हिमालय के वनाच्छादित कूंजों की ढलानों की घाटियों और गुफाओं में महेश्वर प्रतिदिन दक्षकन्या सती के साथ रमण करते रहे। हे श्रेष्ठ मुनि, देवताओं के यज्ञ-भोगियों की गणना के अनुसार उनके क्रीड़ा करते-करते दस-दस वर्ष और पाँच वर्ष और बीत गए।

Frequently Asked Questions

The narrative shift to events after Śiva and Satī’s marriage: Śiva returns to his abode with his gaṇas, and attendants such as Virūpākṣa and Nandī are addressed/organized in relation to Dākṣāyaṇī (Satī).

The chapter explicitly frames the vivāha narrative as sarva-moha-apahāraka—hearing it is portrayed as knowledge-bearing (paramajñāna-saṃpanna) and auspicious (maṅgalālaya), functioning as a doctrinal tool for purification and insight.

Śiva is highlighted as karuṇāsāgara (ocean of compassion) and as one who aligns divine governance with laukika rīti (worldly etiquette), indicating compassionate authority expressed through accessible social norms.