Adhyaya 33
Rudra SamhitaParvati KhandaAdhyaya 3363 Verses

शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)

अध्याय 33 में ऋषि हिमालय से कहते हैं कि वे अपनी पुत्री का दान शंकर को करें, क्योंकि शिव जगत्पिता और शिवा जगन्माता हैं; इसलिए यह विवाह केवल सामाजिक नहीं, तत्त्वगत है। वे कहते हैं कि इससे हिमालय का जन्म सार्थक होगा और संबंध-तर्क से वह जगद्गुरु के भी ‘गुरु’ समान पूज्य हो जाएगा। ब्रह्मा हिमालय का उत्तर सुनाते हैं—पहले उसने गिरिश की इच्छा के अनुसार स्वीकृति दे दी थी, पर एक वैष्णव-झुकाव वाले ब्राह्मण ने शिव के विषय में विपरीत बातें कहकर बुद्धि में उलटफेर कर दिया। इससे मेना ज्ञानभ्रष्ट हो गई; भिक्षु-योगी रूप में आए रुद्र को वर मानने से इंकार कर कोपागार में चली गई और उपदेश के बाद भी हठ पर अड़ी रही। हिमालय भी भ्रम में पड़कर ‘भिक्षुक-रूप’ महेश को कन्या देने में संकोच करता है और ऋषियों के बीच मौन हो जाता है। तब सप्तर्षि शिव की माया की स्तुति करते हुए अरुंधती को—जो विवेक और पतिव्रता धर्म में प्रसिद्ध है—मेनाऔर पार्वती के पास शीघ्र भेजते हैं, ताकि सही समझ लौटे और नियत विवाह संपन्न हो।

Shlokas

Verse 1

ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने

ऋषियों ने कहा—शिव जगत के पिता कहे गए हैं और शिवा जगत की माता मानी गई हैं। इसलिए अपनी कन्या का विवाह महात्मा शंकर से कर देना चाहिए।

Verse 2

एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः

हे हिमगिरि-कन्या, ऐसा करने से तुम्हारा जन्म सार्थक हो जाएगा। निःसंदेह तुम जगद्गुरु (शिव) की भी गुरु बनोगी।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

ब्रह्मा ने कहा—हे मुनिश्रेष्ठ, सप्तर्षियों के ये वचन सुनकर पर्वतराज ने उन्हें प्रणाम किया; हाथ जोड़कर उसने यह कहा।

Verse 4

हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया

हिमालय ने कहा— हे महाभाग्यशाली सप्तर्षियों! आप लोगों ने जो कहा है, उसे मैंने तो बहुत पहले ही गिरिश (भगवान् शिव) की इच्छा के अनुसार प्रमाण मान लिया था।

Verse 5

इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्

उसी समय वैष्णव-धर्म का पालन करने वाला एक ब्राह्मण आया और शिव को लक्ष्य करके, मानो स्नेहपूर्वक, परन्तु विपरीत वचन बोल गया।

Verse 6

तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति

तब से शिवा की माता का विवेक नष्ट हो गया; इसलिए वह उस योगी रुद्र के साथ अपनी पुत्री का विवाह नहीं चाहती थी।

Verse 7

कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्

हे ब्राह्मणो, वह भीतर से संतप्त और मलिन वस्त्र धारण किए क्रोध-गृह में चली गई। महान हठ कर लेने से, समझाए जाने पर भी वह नहीं समझी।

Verse 9

अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने

“मैं भी ज्ञान-विभ्रष्ट हो गया हूँ—यह सत्य कहा जाता है। भिक्षु-रूप धारण किए महेश को मैं अपनी पुत्री देना नहीं चाहता।” ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर शैलराज शिव-माया से मोहित होकर, हे मुनि, ऋषियों के बीच वहीं मौन हो गया।

Verse 10

सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्

वे सभी सप्तर्षि शिव की माया की प्रशंसा करने लगे; फिर उन्होंने संदेश सहित मेनका को अरुंधती के पास भेजा।

Verse 11

अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती

तब ज्ञानदायिनी अरुन्धती ने पति की आज्ञा स्वीकार कर शीघ्र वहाँ प्रस्थान किया जहाँ मेना और पार्वती थीं।

Verse 12

गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः

वहाँ जाकर उसने मेना को शय्या पर शोक से मूर्छित देखा। तब उस साध्वी ने सावधानी से, मधुर और हितकारी वचन कहे।

Verse 13

अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः

अरुन्धती बोली—हे साध्वी मेनके, उठो; मैं अरुन्धती तुम्हारे घर आई हूँ। सात कृपालु मुनि भी यहाँ पधारे हैं।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा

ब्रह्मा बोले— अरुन्धती का स्वर सुनकर मेनका तुरंत उठ खड़ी हुई। सिर झुकाकर, कमल-सी तेजस्विनी उस देवी से उसने विनयपूर्वक कहा।

Verse 15

मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै

मेना बोली— अहो! आज हम पुण्यजन्मा लोगों के लिए यह कैसा महान पुण्य प्रकट हुआ है? जगत् के विधाता की पत्नी, वह वधू, वसिष्ठ के साथ सचमुच यहाँ पधारी है।

Verse 16

किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु

हे देवी, आप किस प्रयोजन से आई हैं? वह मुझे विशेष रूप से स्पष्ट कहिए। मैं पुत्र सहित आपकी दासी-सी हूँ; हम पर करुणा कीजिए।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर साध्वी पार्वती ने मेनका को बहुत समझाया। फिर अत्यन्त प्रसन्न होकर वह वहाँ गई जहाँ वे ऋषि भी ठहरे थे।

Verse 18

अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः

तब वे सब आदरपूर्वक शैलेश्वर को जगाने लगे। शिव के पवित्र पद-द्वय का स्मरण करके, वाणी में निपुण वे सब उससे बोले।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव

ऋषि बोले—हे शैलेन्द्र, हमारे शुभकारक वचन सुनिए। पार्वती को शिव को दीजिए और संहर्ता के श्वशुर बनिए।

Verse 20

अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि

उसने यत्नपूर्वक सर्वेश्वर से प्रार्थना की—जो बिना याचना के भी सबका स्वामी है—ब्रह्मा-संबंधित कार्य में तारक के विनाश हेतु।

Verse 21

नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति

योगियों में श्रेष्ठ शंकर विवाह-संबंध के लिए उत्सुक नहीं हैं। फिर भी विधाता (ब्रह्मा) की प्रार्थना से वे देव तुम्हारी कन्या को स्वीकार करेंगे।

Verse 22

दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति

तुम्हारी पुत्री ने कठोर तप किया है और उसने दृढ़ प्रतिज्ञा भी की है। इन दोनों कारणों से योगीन्द्र (शिव) अवश्य विवाह करेंगे।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्

ब्रह्मा बोले—ऋषियों के वचन सुनकर हिमालय मुस्कुराए; पर कुछ भयभीत होकर उन्होंने अत्यन्त विनयपूर्वक कुछ कहा।

Verse 24

हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्

हिमालय बोले—मैं शिव में राजसी सामग्री कुछ भी नहीं देखता; न कोई ऐश्वर्य का आश्रय-स्थान, न ही स्वजन-बान्धवों का कोई परिजन-वृत्त।

Verse 25

नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्

मैं उस अत्यन्त निर्लिप्त योगी को अपनी पुत्री देना नहीं चाहता। हे मेरे पुत्रो, तुम जो वेद-विधि के नियन्ता भी हो, निश्चय करके बताओ कि क्या करना चाहिए।

Verse 26

वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्

यदि पिता अपनी कन्या को उसके योग्य न होने वाले वर को—काम, मोह, भय या लोभ से—दे दे, तो वह धर्म से भ्रष्ट होकर नरक को प्राप्त होता है।

Verse 27

न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्

मैं अपनी कन्या को केवल अपनी इच्छा से शूलपाणि (शिव) को नहीं दूँगा। हे ऋषियों! जो विधि शास्त्रानुसार उचित हो, वही निश्चित करके सम्पन्न कीजिए।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद

ब्रह्मा बोले—हे मुनिश्रेष्ठ! हिमालय के ये वचन सुनकर, उन सब में वाणी-निपुण वसिष्ठ ने उसे प्रत्युत्तर दिया।

Verse 29

वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्

वसिष्ठ बोले—हे शैलेश! मेरे वचन सुनो; वे सर्वथा तुम्हारे हितकारी हैं। वे धर्म के विरुद्ध नहीं, सत्य हैं और इस लोक तथा परलोक—दोनों में आनंद देने वाले हैं।

Verse 30

वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा

हे शैल! वचन तीन प्रकार का होता है—लोक-व्यवहार में भी और वैदिक क्षेत्र में भी। शास्त्रज्ञ निर्मल ज्ञान-चक्षु से सब कुछ जान लेता है।

Verse 31

असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन

जो असत्य और अहितकर है, उसे भी बाद में ‘अभी तो मधुर’ कहकर सुनाया जा सकता है; पर शत्रु—बुद्धिमान होकर भी—कभी हित की बात नहीं कहता।

Verse 32

आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः

सच्चा बान्धव—दयालु और धर्मशील—आरम्भ में अप्रिय वचन भी कहे, पर परिणाम में वही सुख-कल्याण लाते हैं; इसलिए वह अवश्य ही समझाता और जगाता है।

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीय रुद्रसंहिता के तृतीय पार्वतीखण्ड में ‘गिरिसान्त्वना’ नामक तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 34

एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्

हे शैल! नीतिशास्त्र में कहा गया यह वचन तीन प्रकार का है। बताओ—इन तीनों में से तुम्हें कौन-सा उपाय प्रिय है? तुम्हारी इच्छा के अनुसार मैं कौन-सा वाक्य कहूँ?

Verse 35

ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः

ब्राह्मणोचित वैभव और लोक-सम्पदा से रहित होते हुए भी, त्रिदशों के ईश्वर शंकर का मन एकाग्र होकर तत्त्वज्ञान के समुद्र में पूर्णतः निमग्न रहता था।

Verse 36

ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने

शुद्ध ज्ञान-आनन्दस्वरूप ईश्वर को सांसारिक वस्तुओं की क्या स्पृहा हो सकती है? फिर भी गृहस्थ अपनी पुत्री को राज्य और संपत्ति से सम्पन्न वर को देता है।

Verse 37

कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः

दुःखी और दीन पुरुष को कन्या देकर पिता मानो अपनी कन्या का घातक बनता है। शंकर को ‘दुःखी’ कौन कहे, जिनके सेवक स्वयं कुबेर हैं?

Verse 38

भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः

भौंह के खेल-भर से वह सृष्टि की रचना और संहार करने में समर्थ है। वह निर्गुण परमात्मा, परमेश्वर, प्रकृति से परे है।

Verse 39

यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा

जिसकी मूर्ति सृष्टि-कार्य के लिए त्रिविध रूप में स्थापित है—जो सृष्टि, स्थिति और संहार की जननी है—वह ब्रह्मा, विष्णु और हर नामों से जानी जाती है।

Verse 40

ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः

ब्रह्मा ब्रह्मलोक में स्थित हैं, विष्णु क्षीरसागर में निवास करते हैं, और हर कैलास में रहते हैं—पर ये सब धाम और शक्तियाँ वास्तव में शिव की विभूतियाँ ही हैं।

Verse 41

धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि

शिव से उत्पन्न प्रकृति त्रिविध मूर्ति धारण करती है; सृष्टि में वह अंशरूप से लीला करती हुई, तथा अपनी कलाओं से अनेक प्रकार से प्रकट होती है।

Verse 42

मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

उनके मुख से स्वयं वाणी—वाक् की अधिष्ठात्री देवी—उत्पन्न हुई; और उनके वक्षस्थल से लक्ष्मी प्रकट हुईं, जो समस्त संपदा और सौभाग्य का स्वरूप हैं।

Verse 43

शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ

शिवा (पार्वती) देवताओं के तेज में ही दीप्त शक्ति बनकर प्रकट हुईं; और समस्त दानवों का संहार करके देवों को श्री और सौभाग्य प्रदान किया।

Verse 44

प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्

अन्य कल्प में वह दक्ष की पत्नी के गर्भ से उत्पन्न हुई। उसका नाम सती पड़ा; उसने भगवान हर (शिव) को प्राप्त किया, और दक्ष ने उसे विवाह हेतु उन्हें अर्पित किया।

Verse 45

देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा

अपने स्वामी की निन्दा सुनकर उसने योगबल से देह त्याग दी; फिर वास्तव में तुम्हीं से वह शीघ्र ही मेना के गर्भ में ‘शिवा’ रूप से पुनः उत्पन्न हुई।

Verse 46

शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा

वह शिवा है—शिव की पावन पत्नी, जो जन्म-जन्म में शैलराज की पुत्री होकर प्रकट होती है। प्रत्येक कल्प में वह बुद्धिरूपा बनकर ज्ञानियों की परम जननी होकर मोक्ष-ज्ञान की ओर ले जाती है।

Verse 47

जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्

वह सदा सिद्धा रूप में जन्म लेती है—सिद्धि देने वाली, सिद्धिरूपिणी। यह सत्य है कि भक्तिवश स्वयं हर (शिव) चिता-भस्म और अस्थि-भस्म को धारण करते हैं।

Verse 48

अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि

अतः अपनी इच्छा से उस शुभ कन्या को हर (शिव) को दे दो। अन्यथा वह स्वयं अपने प्रिय के स्थान को चली जाएगी; तब तुम्हें उसे देना ही पड़ेगा।

Verse 49

कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः

प्रतिज्ञा करके देवेश ने, पुत्री के असंख्य कष्ट देखकर, उसके तपःस्थान पर आगमन किया—और द्विज (ब्राह्मण) का रूप धारण किया।

Verse 50

तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे

उसे आश्वस्त कर वर देकर वह अपने निज मन्दिर को गया। फिर उसकी प्रार्थना के वश होकर शम्भु ने तुम्हें—हे गिरिजे, शिवे—याचना की।

Verse 51

अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर

हे गिरीश्वर! तुमने तो शिव-भक्ति में रत हृदय से उसे स्वीकार किया था; फिर विपरीत बुद्धि क्यों उत्पन्न हुई? कारण बताओ।

Verse 52

तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती

हे देव! वहाँ जाकर प्रभु के विनयपूर्वक आग्रह करने पर हमें शीघ्र ही तुम्हारे समीप भेजा गया—हम ऋषि और अरुन्धती सहित।

Verse 53

शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव

हम तुम्हें उपदेश देते हैं—पार्वती को रुद्र को प्रदान करो। ऐसा करने पर, हे गिरि, तुम्हें महान आनंद प्राप्त होगा।

Verse 54

शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि

हे शैलेन्द्र! यदि तुम स्वेच्छा से शिवा (पार्वती) को शिव को नहीं दोगे, तो भी यहाँ उनका विवाह अवश्य होगा—भाग्य के अटल बल से।

Verse 55

वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते

हे तात! तप करती हुई शिवा (पार्वती) को शंकर ने वरदान दिया। ईश्वर की प्रतिज्ञा कभी विपरीत नहीं होती।

Verse 56

अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे

अहो! जो साधु ईश्वर के अधीन रहते हैं, उनकी प्रतिज्ञा लाँघना कठिन है। समस्त लोकों में कौन है जो ईश्वर को फिर विपरीत वचन कहला सके?

Verse 57

एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च

केवल महेन्द्र ने खेल-खेल में पर्वतों के ‘पंख’ काट दिए; और पार्वती ने भी अपनी लीला से मेरु-शिखर को तोड़ दिया।

Verse 58

एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी

हे शैलेश! जब एक लक्ष्य पर स्थिरता नहीं रहती, तब सारी समृद्धि नष्ट हो जाती है। कुल-हित के लिए एक का त्याग करना चाहिए—यह श्रुति की सनातन शिक्षा है।

Verse 59

दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्

हे नृपेश्वर! अनरण्य राजा ने अपनी पुत्री को एक विप्र को देकर, उस ब्राह्मण के तेज से भयभीत होकर, अपनी संपत्ति की रक्षा की।

Verse 60

तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः

तब नीतिशास्त्र के ज्ञाता लोगों ने उसे शीघ्र समझाया। ब्रह्मा के शाप से भयभीत गुरुजन और श्रेष्ठ स्वजन भी उसे तुरंत परामर्श देने लगे।

Verse 61

शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि

हे शैलराज! तुम भी अपनी पुत्री शिव को देकर, अपने समस्त बंधु-वर्ग की रक्षा करो और देवताओं को भी अपने अनुकूल वश में कर लो।

Verse 62

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता

ब्रह्मा बोले—वसिष्ठ के वचन सुनकर वह मुस्कुराया; पर भीतर से जलते हृदय के साथ उसने राजा की दशा और समाचार फिर पूछा।

Verse 63

हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः

हिमालय बोले— हे ब्रह्मन्! वह राजा अनरण्य किस वंश में उत्पन्न हुआ? और कन्या का दान करके उसने अपनी समस्त संपदा और ऐश्वर्य की रक्षा कैसे की?

Verse 64

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्

ब्रह्मा बोले— पर्वत के वचन सुनकर प्रसन्नचित्त वसिष्ठ ने उस गिरिराज से राजा का सुखद वृत्तांत कहा, जो आनंद देने वाला था।

Frequently Asked Questions

The sages press Himālaya to offer Pārvatī to Śiva, but a contrary Vaiṣṇava-leaning brāhmaṇa’s words trigger Menā’s and Himālaya’s hesitation; the saptarṣis then dispatch Arundhatī to restore clarity and consent.

It frames the marriage as a metaphysical reunification of the cosmic principles (consciousness and power), making the household act (kanyādāna) a symbol of cosmic order rather than a merely human alliance.

Śiva’s māyā: delusion is portrayed not simply as error but as a divine, pedagogical mechanism that requires discernment and authoritative counsel to resolve.