Adhyaya 32
Rudra SamhitaParvati KhandaAdhyaya 3265 Verses

मेना-हिमालयसंवादः (Menā’s Counsel to Himālaya; Response to Slander of Śiva)

इस अध्याय में एक वैष्णव ब्राह्मण शम्भु (शिव) की निन्दा करता है। उसे सुनकर मेना अत्यन्त व्याकुल होकर हिमालय से कहती है कि शैव महर्षियों से पूछकर प्रमाण सहित सत्य जानो; पर निन्दा के आधार पर वह रुद्र को कन्या देने से भी इंकार करती है। उसका वचन व्रत-सा कठोर हो जाता है—वह विषपान, जल में कूदना, प्राणत्याग या वनगमन तक की धमकी देती है और रोती हुई भूमि पर गिर पड़ती है। उधर विरह से पीड़ित शम्भु सात ऋषियों का स्मरण करते हैं; वे कल्पवृक्ष-सम शीघ्र आ जाते हैं और अरुन्धती भी सिद्धि-स्वरूपा-सी उपस्थित होती है। उन तेजस्वी ऋषियों को देखकर हर जप रोककर सभा-परामर्श की ओर बढ़ते हैं; निन्दा से उपजा संकट, ऋषि-प्रमाण, गृहधर्म और परम सत्य का द्वन्द्व तथा देव-ऋषि-मध्यस्थता यहाँ प्रकट होती है।

Shlokas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मेनोवाच हिमालयम् । शोकेनासाधुनयना हृदयेन विदूयता

ब्रह्मा बोले—ब्राह्मण के वचन सुनकर मेना ने हिमालय से कहा; शोक से उसकी दृष्टि व्याकुल थी और हृदय भीतर ही भीतर दग्ध हो रहा था।

Verse 2

मेनोवाच । शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् । पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह

मेना ने कहा: हे शैलेन्द्र, मेरे वचनों को सुनें जो अंत में सुख देने वाले हैं। सभी श्रेष्ठ शिव भक्तों से पूछें कि उस ब्राह्मण ने क्या कहा है।

Verse 3

निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना । श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर

हे नगेश्वर, उस वैष्णव ब्राह्मण द्वारा की गई शम्भु की निंदा को सुनकर मेरा मन अत्यंत व्यथित और विरक्त हो गया है।

Verse 4

तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् । कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्

हे शैलेश, मैं उस रुद्र को अपनी पुत्री नहीं दूँगी; क्योंकि वह कुरूप और दुराचारी है, जबकि मेरी पुत्री शुभ लक्षणों और उत्तम गुणों से युक्त है।

Verse 5

न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः । त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्

यदि आप मेरी बात नहीं मानेंगे, तो मैं निश्चित रूप से मर जाऊँगी—इसमें कोई संदेह नहीं है। मैं तुरंत इस घर को त्याग दूँगी या फिर विष खा लूँगी।

Verse 6

गले बद्ध्वांबिकां रज्ज्वा यास्यामि गहनं वनम् । महाम्बुधौ मज्जयिष्ये तस्मै दास्यामि नो सुताम्

अम्बिका के गले में रस्सी बाँधकर मैं घने वन को जाऊँगा। उसे महा-समुद्र में डुबो दूँगा; उसे मैं अपनी पुत्री नहीं दूँगा।

Verse 7

इत्युक्त्वाशु तथा गत्वा मेना कोपालयं शुचा । त्यक्त्वा हारं रुदन्ती सा चकार शयनं भुवि

ऐसा कहकर मेना शीघ्र ही शोक से व्याकुल होकर अपने कक्ष में चली गई। हार त्यागकर वह रोती हुई भूमि पर लेट गई।

Verse 8

एतस्मिन्नन्तरे तात शम्भुना सप्त एव ते । संस्मृता ऋषयस्सद्यो विरहव्याकुलात्मना

इसी बीच, हे प्रिय, विरह से व्याकुल हृदय वाले शम्भु ने उन सात ऋषियों का तुरंत स्मरण किया।

Verse 9

ऋषयश्चैव ते सर्वे शम्भुना संस्मृता यदा । तदाऽऽजग्मुः स्वयं सद्यः कल्पवृक्षा इवापरे

जब शम्भु ने उन सभी ऋषियों का स्मरण किया, तब वे स्वयं ही तुरंत आ पहुँचे—मानो अन्य कल्पवृक्ष एकाएक प्रकट हो गए हों।

Verse 10

अरुन्धती तथाऽऽयाता साक्षात्सिद्धिरिवापरा । तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान्विजहौ स्वजपं हरः

तब अरुन्धती भी वहाँ आ पहुँचीं, मानो साक्षात् दूसरी सिद्धि हों। उन सूर्य-सम तेजस्वियों को देखकर हर (भगवान् शिव) ने अपना जप रोककर एक ओर रख दिया।

Verse 11

स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने । मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः

हे मुने! वे तपस्वी ऋषि आगे खड़े होकर, शिव को प्रणाम कर स्तुति करके, अपने आत्मा को कृतार्थ और जीवन को सफल मानने लगे।

Verse 12

ततो विस्मयमापन्ना नम स्कृत्य स्थिताः पुनः । प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम्

तब वे विस्मित होकर प्रणाम कर फिर खड़े हुए; हाथ जोड़कर उन्होंने लोकों द्वारा पूजित शिव से निवेदन किया।

Verse 13

ऋषय ऊचुः । सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् । स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम्

ऋषि बोले— हे महाराज! देवताओं में सार्वभौम! हम अपने परम सौभाग्य को ही सर्वोत्कृष्ट कहकर वर्णन कर रहे हैं; फिर जो सकल में उत्तम है, उसका वर्णन तो कितना अधिक होगा!

Verse 14

तपस्तप्तं त्रिधा पूर्वं वेदाध्ययनमुत्तमम् । अग्नयश्च हुताः पूर्वं तीर्थानि विविधानि च

पूर्वकाल में मैंने तीन प्रकार से तप किया और वेदों का उत्तम अध्ययन भी किया। पहले मैंने यज्ञाग्नियों में विधिपूर्वक आहुतियाँ दीं और अनेक प्रकार के तीर्थों का भी सेवन किया।

Verse 15

वाङ्मनःकायजं किंचित्पुण्यं स्मरणसम्भवम् । तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात्तव

वाणी, मन और शरीर से स्मरण के द्वारा जो थोड़ा-सा भी पुण्य उत्पन्न हुआ था, वह सब आज तुम्हारे स्मरण से प्राप्त अनुग्रह के कारण एकत्र होकर पूर्ण हो गया है।

Verse 16

यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः । किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव

जो नित्य तुम्हारा भजन करता है, वह मनुष्य कृतकृत्य हो जाता है। जिनके हृदय में तुम्हारा स्मरण रहता है, उनके पुण्य का वर्णन कैसे किया जाए?

Verse 17

सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव । मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन

हे सदाशिव, केवल तुम्हारे स्मरण से हम सर्वोत्कृष्ट हो गए; पर तुम किसी प्रकार भी हमारे मनोरथों के पथ पर नहीं चलते (अर्थात् सांसारिक इच्छाओं के वश नहीं होते)।

Verse 18

वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा । वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्

यह फल ऐसा है जैसे बौने को पूर्ण कद मिल जाए, जैसे जन्मान्ध को दृष्टि मिल जाए, जैसे मूक वाचाल हो जाए, और जैसे दरिद्र को निधि का दर्शन हो जाए।

Verse 19

पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायः प्रसवस्तथा । दर्शनं भवतस्तद्वज्जातं नो दुर्लभं प्रभो

हे प्रभो! जैसे लंगड़े के लिए महान पर्वत को लाँघना और बाँझ स्त्री के लिए प्रसव होना अत्यन्त कठिन है, वैसे ही आपका दिव्य दर्शन सामान्यतः दुर्लभ है; पर आपकी कृपा से, स्वामी, वह हमारे लिए दुर्लभ नहीं रहा।

Verse 20

अद्य प्रभृति लोकेषु मान्याः पूज्या मुनीश्वराः । जातास्ते दर्शनादेव स्वमुच्चैः पदमाश्रिताः

आज से उन मुनीश्वरों को लोकों में मान और पूजा प्राप्त हुई। आपके दर्शन मात्र से ही उन्होंने अपना उच्च पद प्राप्त कर परम स्थान का आश्रय लिया।

Verse 21

अत्र किं बहुनोक्तेन सर्व था मान्यतां गताः । दर्शनात्तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि

यहाँ अधिक कहने की क्या आवश्यकता? हे देवेश, सर्वदेवेश्वर, आपके दर्शन मात्र से ही सब कुछ पूर्णतः मान्य और स्वीकृत हो जाता है।

Verse 22

पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत्परमा कृपा । सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्

यदि पूर्ण हुए जनों के लिए भी कुछ करना शेष हो, तो वही परम कृपा है। अतः सेवकों के लिए जो उचित हो, वह शुभ कार्य और योग्य दान आप कृपापूर्वक प्रदान करें।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः । लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे

ब्रह्मा बोले: उनके ऐसे वचन सुनकर शम्भु महेश्वर ने लौकिक मर्यादा का आश्रय लेकर उन्हें मधुर और रमणीय वाणी में उत्तर दिया।

Verse 24

शिव उवाच । ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः । युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्

शिव बोले: ऋषि सदा पूज्य हैं, और तुम विप्रजन तो विशेषतः। हे द्विजो, तुम्हारे ही कारण मैंने इस विषय का स्मरण किया है।

Verse 25

ममावस्था भवद्भिश्च ज्ञायते ह्युपकारिका । साधनीया विशेषेण लोकानां सिद्धिहेतवे

मेरी अवस्था तुम सबको ज्ञात है और वह निश्चय ही उपकारक है। लोकों की सिद्धि के हेतु उसे विशेष सावधानी से साधना चाहिए।

Verse 26

देवानां दुःखमुत्पन्नं ता रकात्सुदुरात्मनः । ब्रह्मणा च वरौ दत्तः किं करोमि दुरासदः

उस दुष्ट तारक से देवताओं को महान दुःख उत्पन्न हुआ है। और ब्रह्मा ने उसे वर दे दिए हैं; ऐसे दुर्जेय के विरुद्ध मैं क्या करूँ?

Verse 27

मूर्तयोऽष्टौ च याः प्रोक्ता मदीयाः परमर्षयः । तास्सर्वा उपकाराय न तु स्वार्थाय तत्स्फुटम्

हे परमर्षियों, मेरी जो आठ मूर्तियाँ कही गई हैं, वे सब प्राणियों के उपकार के लिए हैं; यह स्पष्ट है कि वे किसी स्वार्थ के लिए नहीं हैं।

Verse 28

तथा च कर्तुकामोहं विवाहं शिवया सह । तया वै सुतपस्तप्तं दुष्करं परमर्षिभिः

इस प्रकार शिव के साथ विवाह करने की इच्छा से उसने शिव-प्राप्ति हेतु कठोर तप किया—जो परमर्षियों के लिए भी दुष्कर है।

Verse 29

तस्यै परं फलं देयमभीष्टं तद्धितावहम् । एतादृशः पणो मे हि भक्तानन्दप्रदः स्फुटम्

उसको परम फल अवश्य दिया जाए—वही अभीष्ट वर जो उसके सच्चे कल्याण का हेतु है। क्योंकि मेरा ऐसा ही व्रत है—मैं अपने भक्तों को स्पष्टतः आनन्द प्रदान करता हूँ।

Verse 30

पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपो यातो गिरेर्गृहम् । अहं पावितवान्कालीं यतो लीलाविशारदः

पार्वती के वचन से मैं भिक्षुक-रूप धारण कर पर्वत के गृह गया। लीला में निपुण होकर मैंने काली को पवित्र किया।

Verse 31

मां ज्ञात्वा तौ परं ब्रह्म दम्पती परभक्तितः । दातुकामावभूतां च स्वसुतां वेदरीतितः

मुझे परम ब्रह्म जानकर, वे पति-पत्नी परम भक्ति से, वेद-विधि के अनुसार अपनी पुत्री का दान (विवाह हेतु) देने को उत्सुक हो गए।

Verse 32

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे सप्तर्ष्यागमनवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्री शिवमहापुराण के द्वितीय भाग रुद्रसंहिता के तृतीय विभाग पार्वतीखण्ड में ‘सप्तर्षियों के आगमन का वर्णन’ नामक बत्तीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 33

तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णो तद्धीनौ संबभूवतुः । स्वकन्यां नेच्छतो दातुं मह्यं हि मुनयोऽधुना

यह सुनकर वे दोनों अत्यन्त खिन्न हो गए और असहाय-से हो उठे। वे मन-ही-मन सोचने लगे—“अब तो मुनि मुझे अपनी कन्या देने की इच्छा नहीं रखते।”

Verse 34

तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् । तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधय

अतः आप सब निश्चय ही हिमाचल के गृह को जाएँ। वहाँ जाकर पर्वतराज हिमाचल और उनकी पत्नी को जगा कर (सूचित कर) दें।

Verse 35

कथनीयं प्रयत्नेन वचनं वेदसम्मितम् । सर्वथा करणीयन्तद्यथा स्यात्कार्य्यमुत्तमम्

प्रयत्नपूर्वक वही वचन बोलना चाहिए जो वेदसम्मत हो। और उस उपदेश को हर प्रकार से आचरण में लाना चाहिए, जिससे कार्य परम उत्तम हो जाए।

Verse 36

उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तत्पुत्र्या सह सत्तमाः । स्वीकृतस्त द्विवाहो मे वरो दत्तश्च तादृशः

हे सत्पुरुषों में श्रेष्ठो, मैं उसकी पुत्री के साथ विवाह करना चाहता हूँ। मेरे लिए द्विविध विवाह स्वीकार किया गया है और वैसा ही वरदान भी दिया गया है।

Verse 37

अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः । तथा मेना च बोद्धव्या देवानां स्याद्धितं यथा

यहाँ बहुत कहने से क्या लाभ? हिमालय को भलीभाँति समझाना चाहिए और मेना को भी बोध कराना चाहिए, जिससे देवताओं का हित हो।

Verse 38

भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिस्स्यादधिकस्ततः । भवताञ्चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः

आप लोगों ने जो विधि कल्पित की है, वही निश्चय ही अन्य से श्रेष्ठ होगी। और यह कार्य आप ही को भी करना है, क्योंकि आप इस कर्म के अधिकारी सहभागी हैं।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा मुनयस्तेऽमलाशयाः । आनन्दं लेभिरे सर्वे प्रभुणानुग्रहीकृताः

ब्रह्मा बोले—यह वचन सुनकर वे निर्मल-हृदय मुनि प्रभु की कृपा से अनुगृहीत होकर सब के सब परम आनन्द से भर गए।

Verse 40

वयं धन्या अभूवंश्च कृतकृत्याश्च सर्वथा । वंद्या याताश्च सर्वेषां पूजनीया विशेषतः

हम धन्य हो गए और सर्वथा कृतकृत्य हो गए। हम सबके लिए वन्दनीय बन गए हैं—विशेषतः पूजनीय भी।

Verse 41

ब्रह्मणा विष्णुना यो वै वन्द्यस्सर्वार्थसाधकः । सोस्मान्प्रेषयते प्रेष्यान्कार्ये लोकसुखावहे

जो ब्रह्मा और विष्णु द्वारा भी वन्दित हैं, जो समस्त शुभ प्रयोजनों को सिद्ध करने वाले हैं—वही हमें अपने सेवक जानकर, लोक-कल्याण और सुख देने वाले कार्य में भेजते हैं।

Verse 42

अयं वै जगतां स्वामी पिता सा जननी मता । अयं युक्तश्च सम्बन्धो वर्द्धतां चन्द्रवत्सदा

ये ही जगतों के स्वामी—पिता हैं, और वे (देवी) माता मानी गई हैं। इन दोनों का यह युक्त और धर्म्य सम्बन्ध सदा चन्द्रमा की भाँति बढ़ता रहे।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा । गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम्

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर वे दिव्य ऋषि तब भगवान् शिव को प्रणाम करके आकाश-मार्ग से वहाँ गए जहाँ हिमवान् का नगर स्थित था।

Verse 44

दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः । वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम्

उस दिव्य नगर को देखकर वे ऋषि अत्यन्त विस्मित हुए। अपने-अपने पुण्य का वर्णन करते हुए वे परस्पर आपस में बातें करने लगे।

Verse 45

ऋषय ऊचुः । पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमव त्पुरम् । यस्मादेवंविधे कार्य्ये शिवेनैव नियोजिताः

ऋषियों ने कहा—हम पुण्यवान् और धन्य हैं कि हमने हिमवत् की इस पुरी को देखा; क्योंकि ऐसे पवित्र कार्य में हमें स्वयं भगवान् शिव ने नियुक्त किया है।

Verse 46

अलकायाश्च स्वर्गाच्च भोगवत्यास्तथा पुनः । विशेषेणामरावत्या दृश्य ते पुरमुत्तमम्

अलका, स्वर्ग और भोगवती की अपेक्षा भी—विशेषतः अमरावती से भी—तुम्हारा यह उत्तम नगर सबमें श्रेष्ठ और अधिक शोभायमान दिखाई देता है।

Verse 47

सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः । मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च

वहाँ सुंदर और मनोहर भवन थे, जो उत्तम और विविध स्फटिकों से बने थे; और रत्नों से अलंकृत, विचित्र रूप से रचे हुए आँगन भी थे।

Verse 48

सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च । गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः

वहाँ सूर्यकान्त मणियाँ और चन्द्रकान्त मणियाँ भी थीं; और उस स्वर्गोद्भव वृक्ष से उत्पन्न, विचित्र एवं बहुरंगी दिव्य निधियाँ प्रत्येक घर में थीं।

Verse 49

तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे । विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः

प्रत्येक घर में तोरणों सहित मंगलमयी लक्ष्मी शोभित थी; और तोते तथा हंसों की आकृतियों से युक्त, अनेक प्रकार के विचित्र विमान भी थे।

Verse 50

वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैस्सह । जलाशयान्यनेकानि दीर्घिका विविधाः स्थिताः

वहाँ अनेक विचित्र वितान थे, वस्त्र-सम तोरणों और द्वारों सहित; तथा अनेक जलाशय थे—भाँति-भाँति की दीर्घिकाएँ और सरोवर सर्वत्र सुसज्जित थे।

Verse 51

उद्यानानि विचित्राणि प्रसन्नैः पूजितान्यथ । नराश्च देवतास्सर्वे स्त्रियश्चाप्सरसस्तथा

वहाँ अनेक रंगों से शोभित अद्भुत उद्यान थे, जिन्हें प्रसन्न हृदय से पूजा गया। और उस पवित्र दृश्य में मनुष्य, समस्त देवगण तथा स्त्रियाँ—यहाँ तक कि अप्सराएँ भी—उपस्थित थीं।

Verse 52

कर्मभूमौ याज्ञिकाश्च पौराणास्स्वर्गकाम्यया । कुर्वन्ति ते वृथा सर्वे विहाय हिमवत्पुरम्

इस कर्मभूमि में यज्ञ करने वाले और पुराण-पाठक, स्वर्ग की कामना से प्रेरित होकर, यदि हिमवत्-पुर (शिव-पार्वती के पावन धाम) को छोड़ दें, तो उनके सब कर्म व्यर्थ हो जाते हैं।

Verse 53

यावन्न दृष्टमेतच्च तावत्स्वर्गपरा नराः । दृष्ट्रमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्

जब तक यह (शिव-तत्त्व) प्रत्यक्ष नहीं देखा जाता, तब तक लोग स्वर्ग के प्रति आसक्त रहते हैं। परन्तु हे विप्रों, जब यह सचमुच देख लिया जाए, तब स्वर्ग से क्या प्रयोजन?

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्येवमृषिवर्य्यास्ते वर्णयन्तः पुरश्च तत् । गता हैमालयं सर्वे गृहं सर्वसमृद्धिमत्

ब्रह्मा बोले—इस प्रकार वे श्रेष्ठ ऋषि आगे-आगे चलते हुए उस विषय का वर्णन करते रहे। फिर वे सब हिमालय पहुँचे, उस गृह में जो सर्वसमृद्धि से युक्त था।

Verse 55

तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान् हिमवान्विस्मितोऽब्रवीत् । दूरादाकाशमार्गस्थान्मुनीन्सप्त सुतेजसः

सूर्य के समान तेजस्वी उन मुनियों को देखकर हिमवान् विस्मित होकर बोले। दूर से उन्होंने आकाश-मार्ग पर स्थित सात महातेजस्वी ऋषियों को देखा।

Verse 56

हिमवानुवाच । सप्तैते सूर्य्यसंकाशाः समायांति मदन्तिके । पूजा कार्य्या प्रयत्नेन मुनीनां च मयाधुना

हिमवान् बोले—ये सातों सूर्य के समान तेजस्वी मेरे निकट आ रहे हैं। अतः मैं अब उन मुनियों की पूजा यत्नपूर्वक करूँगा।

Verse 57

वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः । येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः

हम गृहस्थ धन्य हैं, जो सबको सुख देने वाले बनते हैं; क्योंकि हमारे घर ऐसे महात्मा संत पधारते हैं।

Verse 58

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान् । सन्मुखे हिमवान्दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्

ब्रह्मा बोले—इसी बीच वह आकाश से उतरकर पृथ्वी पर खड़े हुए (उनके पास) आया। सामने हिमवान् को देखकर उसने उन्हें मान देकर अग्रस्थान पर रखकर आगे बढ़ा।

Verse 59

कृतांजलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन्सुप्रणम्य सः । पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्

हाथ जोड़कर और कंधे झुकाकर उसने सप्तर्षियों को भली-भाँति प्रणाम किया। फिर अत्यन्त सम्मानपूर्वक उनकी विधिवत पूजा की।

Verse 60

हितास्सप्तर्षयस्ते च हिमवन्तन्नगेश्वरम् । गृहीत्वोचुः प्रसन्नास्या वचनं मङ्गलालयम्

तब हितैषी वे सप्तर्षि, प्रसन्न मुखों से, पर्वतराज हिमवान् को साथ लेकर, मंगल का आश्रय बने वचन बोले।

Verse 61

यथाग्रतश्च तान्कृत्वा धन्या मम गृहाश्रमः । इत्युक्त्वासनमानीय ददौ भक्तिपुरस्सरम्

उन्हें यथोचित सामने बैठाकर उसने कहा—“धन्य है मेरा गृहाश्रम।” ऐसा कहकर वह आसन ले आई और भक्ति को अग्रणी बनाकर अर्पित किया।

Verse 62

आसनेषूपविष्टेषु तदाज्ञप्तस्स्वयं स्थितः । उवाच हिमवांस्तत्र मुनीञ्ज्योतिर्मयास्तदा

जब मुनि आसनों पर बैठ गए, तब आज्ञा के अनुसार स्वयं खड़े रहकर हिमवान् ने उन तेजोमय ऋषियों से वहाँ कहा।

Verse 63

हिमालय उवाच । धन्यो हि कृतकृत्योहं सफलं जीवित मम । लोकेषु दर्शनीयोहं बहुतीर्थसमो मतः

हिमालय ने कहा—“निश्चय ही मैं धन्य हूँ; मैं कृतकृत्य हुआ, मेरा जीवन सफल हो गया। लोकों में मैं दर्शनीय हूँ और मुझे अनेक तीर्थों के समान माना जाता है।”

Verse 64

यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः । पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम्

क्योंकि आप विष्णु-रूप धारण कर मेरे घर पधारे हैं, तो आप जैसे पूर्ण पुरुषों को हम जैसे दीन-हीनों के घरों से क्या प्रयोजन हो सकता है?

Verse 65

तथापि किञ्चित्कार्यं च सदृशं सेवकस्य मे । कथनीयं सुदयया सफलं स्याज्जनुर्मम

फिर भी, आपके सेवक के रूप में मेरे लिए कोई उचित कार्य अवश्य है। कृपा करके वह बताइए, जिससे मेरा जन्म सफल हो जाए।

Frequently Asked Questions

Menā reacts to a brāhmaṇa’s sectarian slander of Śiva and refuses the match; meanwhile Śiva, in separation, summons seven ṛṣis and Arundhatī arrives—setting up a sage-mediated resolution.

The episode encodes a Śaiva ethic: truth about Śiva is not determined by social rumor; reliable knowledge is sought via realized authorities (ṛṣis), while separation (viraha) becomes a transformative force moving the plot toward divine union.

Śiva appears as Śambhu/Hara/Rudra (the ascetic-lord engaged in japa yet responsive to sage counsel), and Arundhatī is presented as siddhi-like—an emblem of auspicious spiritual attainment accompanying the sages.