Adhyaya 28
Rudra SamhitaParvati KhandaAdhyaya 2850 Verses

पार्वतीवाक्यं—शिवस्य परब्रह्मत्व-निरूपणम् (Pārvatī’s Discourse: Establishing Śiva as Parabrahman)

अध्याय 28 में पार्वती एक विचित्र वेशधारी आगन्तुक के सामने दृढ़ता से कहती हैं कि अब वे स्थिति को भली-भाँति समझ चुकी हैं और विरोधी वचनों या कुतर्क से भ्रमित नहीं होंगी। फिर वे संक्षेप में सिद्धान्त स्थापित करती हैं—शिव मूलतः निर्गुण परब्रह्म हैं, पर कार्य-कारण की उपाधि से सगुण रूप में प्रकट होते हैं; इसलिए जन्म, आयु, सीमा आदि मानवीय श्रेणियाँ उन पर लागू नहीं होतीं। पार्वती सदाशिव को समस्त विद्याओं का नित्य आधार बताकर ‘शिव को सीखने की आवश्यकता’ की कल्पना को असंगत ठहराती हैं। वेद शिव के ही ‘निःश्वास’ के समान सृष्टि के आरम्भ में प्रकट हुए—ऐसा कहकर वेद-प्रामाण्य को पुष्ट करती हैं और आद्य सत्ता को काल-मान से नापने का निषेध करती हैं। अंत में वे कहती हैं कि जो शंकर को शक्ति-स्वामी मानकर भक्ति से पूजते हैं, उन्हें स्थायी सामर्थ्य—अक्सर त्रिशक्ति के रूप में—प्राप्त होता है; भक्ति केवल बौद्धिक सहमति नहीं, दिव्य शक्ति में सहभागिता है।

Shlokas

Verse 1

पार्वत्युवाच । एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिदन्योयमागतः । इदानीं सकलं ज्ञातमवध्यस्त्वम्विशेषतः

पार्वती ने कहा—इतना ही मैंने जाना था कि कोई अन्य यहाँ आया है; पर अब सब कुछ स्पष्ट हो गया—विशेषतः तुम अवध्य, अजेय हो।

Verse 2

त्वयोक्तं विदितं देव तदलीकं न चान्यथा । यदि त्वयोदितं स्याद्वै विरुद्धं नोच्यते त्वया

हे देव! आपके द्वारा कहा गया सत्य ही जाना जाता है—वह न असत्य है, न अन्यथा। यदि कोई बात विरोधी होती, तो आप उसे कहते ही नहीं।

Verse 3

कदाचिद्दृश्यते तादृक् वेषधारी महेश्वरः । स्वलीलया परब्रह्म स्वरागोपात्तविग्रहः

कभी-कभी महेश्वर ऐसे ही वेष में दिखाई देते हैं। वही परब्रह्म अपनी लीला से, अपनी स्वेच्छा और अनुराग के अनुसार, सगुण रूप धारण करते हैं।

Verse 4

ब्रह्मचारिस्वरूपेण प्रतारयितुमुद्यतः । आगतश्छलसंयुक्तं वचोवादीः कुयुक्तितः

ब्रह्मचारी का रूप धारण कर, वह उसे छलने के लिए उद्यत होकर आया। कपट से युक्त होकर, कुतर्क से गढ़े हुए वचन उसने कहे।

Verse 5

शंकरस्य स्वरूपं तु जानामि सुविशेषतः । शिवतत्त्वमतो वच्मि सुविचार्य्य यथार्हतः

मैं शंकर के स्वरूप को विशेष रूप से भली-भाँति जानती हूँ। इसलिए उचित विचार करके, यथोचित अब मैं शिव-तत्त्व का वर्णन करूँगी।

Verse 6

वस्तुतो निर्गुणो ब्रह्म सगुणः कारणेन सः । कुतो जातिर्भवेत्तस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः

वास्तव में ब्रह्म निर्गुण है; कारण-भाव से उसे सगुण कहा जाता है। जो निर्गुण होकर भी गुणों का आधार है, उसकी ‘जन्म’ कैसे हो सकती है?

Verse 7

स सर्वासां हि विद्यानामधिष्ठानं सदाशिवः । किं तस्य विद्यया कार्य्यं पूर्णस्य परमात्मनः

समस्त विद्याओं का अधिष्ठान वही सदाशिव हैं। जो पूर्ण परमात्मा हैं, उन्हें साधनरूप विद्या की क्या आवश्यकता?

Verse 8

वेदा उच्छ्वासरूपेण पुरा दत्ताश्च विष्णवे । शंभुना तेन कल्पादौ तत्समः कोऽस्ति सुप्रभुः

प्राचीन काल में शंभु के उच्छ्वास-स्वरूप वेद विष्णु को प्रदान किए गए। इसलिए कल्प के आरंभ में उस सुप्रभु शंभु के समान कौन हो सकता है?

Verse 9

सर्वेषामादिभूतस्य वयोमानं कुतस्ततः । प्रकृतिस्तु ततो जाता किं शक्तेस्तस्य कारणम्

जो सबका आदिकारण हैं, उनके लिए आयु का माप कहाँ से होगा? और यदि प्रकृति उनसे उत्पन्न कही जाए, तो उनकी शक्ति का कारण फिर क्या है?

Verse 10

ये भजंति च तं प्रीत्या शक्तीशं शंकरं सदा । तस्मै शक्तित्रयं शंभुः स ददाति सदाव्ययम्

जो प्रेमपूर्वक सदा शक्तीश शंकर—शंभु—का भजन करते हैं, उन्हें शंभु त्रिविध शक्ति प्रदान करते हैं, जो सदा अव्यय और सनातन है।

Verse 11

तस्यैव भजनाज्जीवो मृत्युं जयति निर्भयः । तस्मान्मृत्युंजयन्नाम प्रसिद्धम्भुवनत्रये

उसी का भजन करने से जीव निर्भय होकर मृत्यु पर विजय पाता है; इसलिए वह तीनों लोकों में ‘मृत्युञ्जय’ नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 12

तस्यैव पक्षपातेन विष्णुर्विष्णुत्वमाप्नुयात् । ब्रह्मत्वं च यथा ब्रह्मा देवा देवत्वमेव च

उसी की कृपा से विष्णु विष्णुत्व को प्राप्त करता है; जैसे ब्रह्मा ब्रह्मत्व को, और देवगण अपने देवत्व को प्राप्त करते हैं।

Verse 13

दर्शनार्थं शिवस्यादौ यथा गच्छति देवराट् । भूतादयस्तत्परस्य द्वारपालाश्शिवस्य तु

जैसे देवों का राजा आरम्भ में शिव के दर्शन हेतु जाता है, वैसे ही भूत आदि, उन्हीं में तत्पर रहकर, शिव के द्वारपाल बनकर सेवा करते हैं।

Verse 14

दण्डैश्च मुकुटं विद्धं मृष्टं भवति सर्वतः । किं तस्य बहुपक्षेण स्वयमेव महाप्रभुः

दण्डों से आघातित और छिद्रित होने पर मुकुट चारों ओर से चमक उठता है। फिर इस पर बहुत तर्क-वितर्क क्यों? स्वयं महाप्रभु ही प्रमाण हैं।

Verse 15

कल्याणरूपिणस्तस्य सेवयेह न किं भवेत् । किं न्यूनं तस्य देवस्य मामिच्छति सदाशिवः

जिसका स्वरूप ही कल्याण है, उसकी सेवा से यहाँ कौन-सा शुभ फल न होगा? उस देव में क्या कमी है कि सदाशिव मुझे चाहे?

Verse 16

सप्तजन्मदरिद्रः स्यात्सेवेन्नो यदि शंकरम् । तस्यैतत्सेवनाल्लोको लक्ष्मीः स्यादनपायिनी

जो शंकर की सेवा-पूजा नहीं करता, वह सात जन्मों तक भी दरिद्र रहता है। पर उनकी इसी सेवा से लक्ष्मी अनपायिनी होकर स्थिर हो जाती है।

Verse 17

यदग्रे सिद्धयोष्टौ च नित्यं नृत्यंति तोषितुम् । अवाङ्मुखास्सदा तत्र तद्धितं दुर्ल्लभं कुतः

जिनके सम्मुख अष्ट सिद्धियाँ भी उन्हें प्रसन्न करने हेतु नित्य नृत्य करती हैं और सदा नतमुख रहती हैं—उनके द्वारा प्रदत्त परम हित कैसे दुर्लभ हो सकता है?

Verse 18

यद्यस्य मंगालानीह सेवते शंकरस्य न । यथापि मंगलन्तस्य स्मरणादेव जायते

यदि कोई यहाँ शंकर से जुड़े मंगल-व्रतों का आचरण न भी करे, तो भी उस मंगलमय प्रभु के स्मरण मात्र से उसके लिए मंगल उत्पन्न हो जाता है।

Verse 19

यस्य पूजाप्रभावेण कामास्सिद्ध्यन्ति सर्वशः । कुतो विकारस्तस्यास्ति निर्विकारस्य सर्वदा

जिनकी पूजा के प्रभाव से सभी कामनाएँ सर्वथा सिद्ध हो जाती हैं, उस सदा निर्विकार परमेश्वर में फिर विकार या दोष कैसे हो सकता है?

Verse 20

शिवेति मंगलन्नाम मुखे यस्य निरन्तरम् । तस्यैव दर्शनादन्ये पवित्रास्संति सर्वदा

जिसके मुख पर ‘शिव’ यह मंगल नाम निरन्तर रहता है, ऐसे भक्त के केवल दर्शन से ही अन्य लोग भी सदा पवित्र हो जाते हैं।

Verse 21

यद्यपूतम्भवेद्भस्म चितायाश्च त्वयोदितम् । नित्यमस्यांगगं देवैश्शिरोभिर्द्धार्यते कथम्

यदि, जैसा तुमने कहा, चिता की भस्म अपवित्र हो, तो देवगण उसे नित्य अपने अंगों पर—विशेषतः शिर पर—कैसे धारण करते हैं?

Verse 22

यो देवो जगतां कर्ता भर्ता हर्ता गुणान्वितः । निर्गुणश्शिवसंज्ञश्च स विज्ञेयः कथम्भवेत्

जो देव जगत का कर्ता, भर्ता और हर्ता है, गुणों से युक्त होकर भी निर्गुण है, और ‘शिव’ नाम से प्रसिद्ध है—वह तत्त्वतः कैसे जाना जाए?

Verse 23

अगुणं ब्रह्मणो रूपं शिवस्य परमात्मनः । तत्कथं हि विजानन्ति त्वादृशास्तद्बहिर्मुखाः

परमात्मा शिव का स्वरूप निर्गुण ब्रह्म है। फिर तुम जैसे जो उस तत्त्व से बहिर्मुख हैं, उसे वास्तव में कैसे जानेंगे?

Verse 24

दुराचाराश्च पापाश्च देवेभ्यस्ते विनिर्गताः । तत्त्वं ते नैव जानन्ति शिवस्यागुणरूपिणः

दुराचारी और पापी, जो देवों से उत्पन्न हुए हैं, वे शिव के निर्गुण स्वरूप के तत्त्व को कदापि नहीं जानते।

Verse 25

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् । आजन्मसंचितं पुण्यं भस्मीभवति तस्य तत्

जो मनुष्य शिव के तत्त्व को न जानकर यहाँ उनकी निन्दा करता है, उसका जन्म से संचित पुण्य भस्म हो जाता है।

Verse 26

त्वया निंदा कृता यात्र हरस्यामित तेजसः । त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्पापम्भजाम्यहम्

क्योंकि तुमने वहाँ अमित तेजस्वी हर की निन्दा की है, और क्योंकि तुमने मेरी भी पूजा की है—इसलिए उस पाप का भाग मैं स्वयं लेता हूँ।

Verse 27

शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा सचेलं स्नानमाचरेत् । शिवविद्वेषिणं दृष्ट्वा प्रायश्चितं समाचरेत्

शिव-द्वेषी को देखकर वस्त्र सहित स्नान करना चाहिए; और शिव-द्वेषी को देखकर विधिपूर्वक प्रायश्चित्त भी करना चाहिए।

Verse 28

रे रे दुष्ट त्वया चोक्तमहं जानामि शंकरम् । निश्चयेन न विज्ञातश्शिव एव सनातनः

अरे अरे दुष्ट! तू कहता है—‘मैं शंकर को जानता हूँ’; पर निश्चय ही तूने सनातन शिव को नहीं जाना—वही एक सनातन प्रभु हैं।

Verse 29

यथा तथा भवेद्रुद्रो यथा वा बहुरूपवान् । ममाभीष्टतमो नित्यं निर्विकारी सतां प्रियः

रुद्र जैसे भी हों—ऐसे या वैसे, अथवा बहुरूप—वे सदा मेरे परम प्रिय हैं; वे निर्विकार हैं और सज्जनों को नित्य प्रिय हैं।

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्मापि न समस्तस्य क्वापि महात्मनः । कुतोऽन्ये निर्जराद्याश्च कालाधीनास्सदैवतम्

विष्णु और ब्रह्मा भी किसी प्रकार उस समस्त-व्यापक परम महात्मा नहीं हैं। फिर अन्य देव—‘अमर’ कहे जाने वाले भी—अपने देवत्व सहित सदा काल के अधीन ही हैं।

Verse 31

इति बुध्या समालोक्य स्वया सत्या सुतत्त्वतः । शिवार्थं वनमागत्य करोमि विपुलं तपः

इस प्रकार अपनी सत्य बुद्धि से यथार्थ तत्त्व को देखकर, शिव-प्राप्ति के लिए वह वन में आई और उसने महान तप किया।

Verse 32

स एव परमेशानस्सर्वेशो भक्तवत्सलः । संप्राप्तुम्मेऽभिलाषो हि दीनानुग्रहकारकम्

वही परमेशान, सबका स्वामी, भक्तवत्सल है। दीन-दुखियों पर कृपा करने वाले उसी को पाने की मेरी तीव्र अभिलाषा है।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिजा सा हि गिरीश्वरसुता मुने । विरराम शिवं दध्यो निर्विकारेण चेतसा

ब्रह्मा बोले—हे मुनि! ऐसा कहकर गिरिराज की पुत्री गिरिजा मौन हो गई और निर्विकार, स्थिर चित्त से शिव का ध्यान करने लगी।

Verse 34

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः । पुनर्वचनमाख्यातुं यावदेव प्रचक्रमे

देवी के वचन सुनकर वह ब्रह्मचारी द्विज तुरंत ही फिर से अपना उत्तर कहने के लिए प्रवृत्त हुआ।

Verse 35

उवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयां द्रुतम् । शिव सक्तमनोवृत्तिश्शिवनिंदापराङ्मुखी

तब गिरिजा ने अपनी सखी विजया से शीघ्र कहा—उसका मन शिव में पूर्णतः आसक्त था और वह शिव-निन्दा से विमुख थी।

Verse 36

गिरिजोवाच । वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः । पुनर्वक्तुमनाश्चैव शिवनिंदां करिष्यति

गिरिजा बोली—हे सखी, इस अधम ब्राह्मण को प्रयत्नपूर्वक रोको; यह कलह पर उतारू है। फिर भी बोलने की इच्छा से यह शिव की निन्दा करेगा।

Verse 37

न केवलम्भवेत्पापं निन्दां कर्तुश्शिवस्य हि । यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक् स भवेदिह

केवल शिव की निंदा करने वाले को ही पाप नहीं लगता; जो उस निंदा को सुनता है, वह भी इसी लोक में उस पाप का भागी बनता है।

Verse 38

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः । ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्

शिव की निंदा करने वाला शिव के किंकरों द्वारा हर प्रकार से दंडनीय है। वह यदि ब्राह्मण भी हो तो भी त्याज्य है, और उस स्थान से शीघ्र चले जाना चाहिए।

Verse 39

अयं दुष्टः पुनर्निन्दां करिष्यति शिवस्य हि । ब्राह्मणत्वादवध्यश्चैत्त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा

यह दुष्ट फिर शिव की निंदा करेगा। पर ब्राह्मण होने से वह वध्य नहीं; इसलिए उसे सर्वथा त्याग देना चाहिए और हर प्रकार से दूर—अदृश्य—रखना चाहिए।

Verse 40

हित्वैतत्स्थलमद्येव यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् । यथा संभाषणं न स्यादनेनाऽविदुषा पुनः

“आज ही इस स्थान को छोड़कर, बिना विलंब कहीं और चलें, ताकि इस अज्ञानी से फिर बात-चीत न करनी पड़े।”

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा चोमया यावत्पादमुत्क्षिप्यते मुने । असौ तावच्छिवस्साक्षादालंबे प्रियया स्वयम्

ब्रह्मा बोले—हे मुनि, उमा ने ऐसा कहकर जैसे ही पाँव उठाने को किया, उसी क्षण साक्षात् भगवान् शिव स्वयं अपनी प्रिया के सहारे बन गए।

Verse 42

कृत्वा स्वरूपं सुभगं शिवाध्यानं यथा तथा । दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखीं शिवः

शिव ने ध्यान के योग्य अत्यन्त शुभ और सुन्दर स्वरूप धारण करके वह रूप शिवा (पार्वती) को दिखाया; फिर लज्जा से मुख झुकाए खड़ी उसे शिव ने कहा।

Verse 43

शिव उवाच । कुत्र यास्यसि मां हित्वा न त्वं त्याज्या मया पुनः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि नादेयम्विद्यते तव

शिव बोले—मुझे छोड़कर कहाँ जाओगी? अब तुम मुझे फिर त्याज्य नहीं हो। मैं प्रसन्न हूँ—वर माँगो; तुम्हारे लिए ऐसा कुछ नहीं जो मैं न दूँ।

Verse 44

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः क्रीत एव ते । क्रीतोऽस्मि तवसौन्दर्यात्क्षणमेकं युगाय ते

आज से मैं तुम्हारा दास हूँ—तुम्हारे लिए किए तप से मानो तुम्हारा खरीदा हुआ। तुम्हारे सौन्दर्य से मैं मोहित होकर बिक गया हूँ; तुम्हारे साथ एक क्षण भी मुझे युग के समान लगता है।

Verse 45

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी । गिरिजे त्वं हि सद्बुध्या विचारय महेश्वरि

हे गिरिजे, यह लज्जा त्याग दो। तुम मेरी सनातन पत्नी हो। हे महेश्वरी, अपनी सद्बुद्धि से इस पर भलीभाँति विचार करो।

Verse 46

मया परीक्षितासि त्वं बहुधा दृढमानसे । तत्क्षमस्वापराधम्मे लोकलीलानुसारिणः

हे दृढ़-मन वाली, मैंने तुम्हारी अनेक प्रकार से परीक्षा ली है। अतः लोक-लीला के अनुसार आचरण करने वाले मेरे इस अपराध को क्षमा करो।

Verse 47

न त्वादृशीम्प्रणयिनीं पश्यामि च त्रिलोकके । सर्वथाहं तवाधीनस्स्वकामः पूर्य्यतां शिवे

तीनों लोकों में तुम्हारे समान कोई प्रियतम मुझे नहीं दिखता। मैं सर्वथा तुम्हारे अधीन हूँ; अतः हे शिवे, मेरा अभिलाषित मनोरथ पूर्ण हो।

Verse 48

एहि प्रिये मत्सकाशं पत्नी त्वं मे वरस्तव । त्वया साकं द्रुतं यास्ये स्वगृहम्पर्वत्तोत्तमम्

आओ, प्रिये, मेरे समीप आओ। तुम मेरी पत्नी हो और तुम्हारा वर प्रदान किया गया है। तुम्हारे साथ मैं शीघ्र ही अपने रम्य गृह—श्रेष्ठ पर्वत—को जाऊँगा।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते देवदेवेन पार्वती मुदमाप सा । तपोजातं तु यत्कष्टं तज्जहौ च पुरातनम्

ब्रह्मा बोले—देवों के देव के ऐसा कहने पर पार्वती आनन्द से भर गई। और तपस्या से उत्पन्न जो पुराना कष्ट था, उसे उसने उसी समय त्याग दिया।

Verse 50

सर्वः श्रमो विनष्टोभूत्स त्यास्तु मुनिसत्तम । फले जाते श्रमः पूर्वो जन्तोर्नाशमवाप्नुयात्

हे मुनिश्रेष्ठ, यह सत्य है कि फल प्राप्त हो जाने पर पूर्व का समस्त परिश्रम मानो नष्ट हो जाता है; परिणाम प्रकट होते ही प्राणी की पुरानी कठिनाई मिट जाती है।

Frequently Asked Questions

A disguised/oddly appearing figure is perceived (implied as a veṣadhārī Maheśvara), prompting Pārvatī to declare she recognizes Śiva’s identity and cannot be deceived by contradictory or sophistical speech.

The episode functions as a test of discernment (viveka): the supreme can assume forms through līlā, but doctrinally remains beyond birth, age, and limitation; true recognition is grounded in tattva-jñāna rather than surface appearance.

Śiva is presented as Parabrahman/Sadāśiva (nirguṇa) who can appear saguṇa and even in a brahmacārin-like guise; he is also framed as lord of śakti who grants a durable triad of śaktis to devoted worshippers.