Adhyaya 24
Rudra SamhitaParvati KhandaAdhyaya 2476 Verses

देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)

इस अध्याय में देवगण रुद्र/शिव की एकाग्र स्तुति करते हैं—त्रिनेत्र और मदनान्तक आदि नामों से—उन्हें जगत्पिता, परम शरण और दुःखहर्ता बताते हैं। फिर करुणामय नन्दिकेश्वर देवताओं की पीड़ा निवेदित करते हैं कि वे असुरों से पराजित होकर अपमानित हुए हैं, अतः दीनबन्धु और भक्तवत्सल शम्भु उनकी रक्षा करें। शम्भु गहन ध्यान-समाधि में स्थित थे; वे धीरे-धीरे नेत्र खोलकर उपस्थित देवों से उनके आगमन का कारण पूछते हैं। अध्याय स्तुति, अधिकृत मध्यस्थ की प्रार्थना और भगवान की कृपालु प्रतिक्रिया की क्रमबद्ध लीला दिखाता है।

Shlokas

Verse 1

देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः

देवताओं ने कहा— रुद्र देव को नमस्कार, मदन (काम) का अंत करने वाले को नमस्कार। स्तुति-योग्य, अपार तेजस्वी, त्रिनेत्रधारी को बार-बार नमस्कार।

Verse 2

शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः

सर्वव्यापी शिपिविष्ट, भीम और भीमाक्ष को बार-बार नमस्कार। महादेव, प्रभव (सृष्टि-कारण) और त्रिविष्टपति (त्रिलोकराज) को नमस्कार।

Verse 3

त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः

आप ही समस्त लोकों के नाथ हैं; आप ही पिता और माता हैं—आप ही ईश्वर हैं। आप शम्भु, ईश और शंकर हैं; और विशेषतः आप अत्यन्त दयालु हैं।

Verse 4

त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर

हे प्रभो! आप ही समस्त जगतों के धाता हैं, अतः हमारी रक्षा करने योग्य केवल आप ही हैं। हे महेश्वर! आपके बिना दुःख का नाश करने में कौन समर्थ हो सकता है?

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्

ब्रह्मा बोले—देवताओं के उन वचनों को इस प्रकार सुनकर, परम करुणा से युक्त नन्दीकेश्वर ने शम्भु (भगवान् शिव) से विनयपूर्वक निवेदन करना आरम्भ किया।

Verse 6

नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः

नन्दिकेश्वर ने कहा: हे देवश्रेष्ठ! विष्णु आदि देवता, मुनि और सिद्धों के समूह विशेष रूप से आपके दर्शन के लिए आ रहे हैं। असुरों द्वारा अपमानित होकर वे अत्यंत पराभव को प्राप्त हुए हैं और आपकी शरण में आए हैं।

Verse 7

तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः

अतः हे सर्वेश्वर! मुनियों और देवताओं की रक्षा निश्चय ही आपको करनी चाहिए। विशेषतः आप दीनों के बंधु और भक्तों पर स्नेह करने वाले भक्तवत्सल के रूप में प्रसिद्ध हैं।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी

ब्रह्मा बोले—इस प्रकार दयालु शम्भु को नन्दी ने अत्यन्त विनयपूर्वक निवेदित किया। तब वे धीरे-धीरे ध्यान से विरत हुए और क्रमशः नेत्र खोलने लगे।

Verse 9

ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह

तब ईश्वर शम्भु समाधि से विरत हुए। वे परम प्राज्ञ, परमात्मा, समस्त देवताओं से इस प्रकार बोले।

Verse 10

शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्

शम्भु बोले—हे देवेश्वरो! तुम सब मेरे समीप क्यों एकत्र होकर आए हो? हे हरि, ब्रह्मा आदि समस्त देवो, इसका कारण शीघ्र बताओ।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे

ब्रह्मा बोले—शम्भु के वचन सुनकर सभी देव हर्ष से भर गए। फिर निवेदन कराने के हेतु वे विष्णु के मुख की ओर देखने लगे।

Verse 12

अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्

तब महाभक्त विष्णु, जो देवों के हितचिंतक हैं, मेरे द्वारा कही गई बात सुनकर देवताओं का वह महान कार्य कहने लगे।

Verse 13

तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः

हे शम्भो! तारक ने देवों के साथ जो किया है वह अत्यन्त अद्भुत है और कष्ट से भी बढ़कर कष्टदायक है; इसलिए सब देव निवेदन करने आए हैं।

Verse 14

हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्

हे शम्भो! निश्चय ही तुम्हारे अपने औरस पुत्र के द्वारा दैत्य तारक मारा जाएगा; मेरी वाणी अन्यथा नहीं होगी।

Verse 15

विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्

इस प्रकार विचार करके, हे महादेव! कृपा करो—तुम्हें नमस्कार है। हे स्वामी! तारक-जनित कष्ट से देवों का उद्धार करो।

Verse 16

तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व

अतः, हे देव शम्भो, तुम्हें अपने दाहिने हाथ से गिरिजा का पाणिग्रहण करना चाहिए। पर्वतराज द्वारा दी गई उस महानुभावा कन्या को इसी पाणिग्रहण-विधि से स्वीकार कर उसे अपनी धर्मपत्नी बनाओ।

Verse 17

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः

विष्णु के वे वचन सुनकर प्रसन्न भगवान् शिव बोले। योग में तत्पर होकर उन्होंने उन सबको सद्गति का शुभ मार्ग दिखाया।

Verse 18

शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा

शिव बोले— जब मेरे द्वारा सर्वसुन्दरी देवी गिरिजा स्वीकार की गई, तभी उसी समय समस्त सुरेन्द्र, मुनि और ऋषिगण वहाँ एकत्र हुए।

Verse 19

सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्

वे कामनाओं से युक्त हो जाएँगे और परमार्ग में क्षमाशील न रहेंगे। परन्तु वही दुर्गा पाणिग्रहण के द्वारा स्मर (कामदेव) को पुनर्जीवित करेगी।

Verse 20

मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा

मैंने ही सबके कार्य-सिद्धि के लिए मदन को भस्म किया है। हे विष्णु, ब्रह्मा के वचनानुसार यह हुआ है, अतः यहाँ और विचार आवश्यक नहीं।

Verse 21

एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि

इस प्रकार मन में विचार कर कि क्या करना उचित है और क्या नहीं, हे देवेन्द्र! तुम जो बुद्धिमान और देवों में श्रेष्ठ हो, हमारे प्रति हठपूर्वक आचरण न करो।

Verse 22

दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्

हे विष्णु! मेरे द्वारा काम के दग्ध होने पर देवताओं का एक महान कार्य सिद्ध हुआ। अब सब निष्काम रहें—यह मेरे साथ दृढ़तापूर्वक निश्चित किया गया है।

Verse 23

यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्

जैसे मैंने और समस्त देवों ने किया है, वैसे ही तुम भी बिना डगमगाए तपस्या करो। परम तप-नियम से संयुक्त होकर तुम अत्यन्त दुष्कर कार्य भी सिद्ध करोगे।

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के द्वितीय भाग रुद्रसंहिता के तृतीय विभाग पार्वतीखण्ड में ‘पार्वती-विवाह-स्वीकार’ नामक चौबीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 25

पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्

हे विधे (ब्रह्मा) और हे हरे (विष्णु)! स्मर (कामदेव) द्वारा घटित वह प्राचीन वृत्तांत, जो बाद में विस्मृत हो गया, उसे फिर स्मरण करके भली-भाँति विचार किया जाए। महेन्द्र (इन्द्र), मुनि और देवगण—सब उस समस्त विषय पर मनन करें।

Verse 26

महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा

हे देवो! बहुत पहले महाधनुर्धर मदन (काम) ने हठपूर्वक सबके ध्यान का विनाश कर दिया था।

Verse 27

कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः

कामना निश्चय ही नरकदुःख का कारण है; उससे क्रोध उत्पन्न होता है। क्रोध से मोह होता है और मोह से तप का पतन हो जाता है।

Verse 28

कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्

हे देवश्रेष्ठो, तुम काम और क्रोध का परित्याग करो। और तुम सब मेरे वचन को ही मानो—कभी भी उसे अन्यथा न समझो।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्

ब्रह्मा बोले—इस प्रकार सुनाकर भगवान् वृषध्वज महादेव ने फिर देवों को, तथा विधाता ब्रह्मा, विष्णु और मुनि को उपदेश दिया।

Verse 30

तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः

तब शंभु फिर मौन हो गए और ध्यान का आश्रय लेकर वैसे ही बैठ गए जैसे प्राचीन काल में—अचल स्थाणु के समान—और उनके गण उन्हें घेरे रहे।

Verse 31

स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्

शंभु ने अपने ही आत्मा द्वारा अपने आत्मस्वरूप का चिंतन किया, केवल आत्मा में स्थित—निर्मल, माया-आभास से रहित, निर्विकार और निरामय।

Verse 32

परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्

वह परात्पर से भी परे, नित्य, ममता-रहित और किसी सीमित आकार से रहित है। वाणी से परे, निर्गुण, और सच्चे ज्ञान से ही गम्य—वही परम परात्पर है।

Verse 33

एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्

इस प्रकार उस परम स्वरूप का चिन्तन करते हुए वह स्थिर ध्यान में प्रविष्ट हुआ। परमानन्द में निमग्न होकर वह अनेक संतानों का जनक बना।

Verse 34

ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः

सर्वेश्वर शिव को ध्यान में स्थित देखकर स्वर्ग के सभी देव—हरि, शक्र आदि—सबने प्रणाम किया और नन्दी से बोले।

Verse 35

देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः

देवों ने कहा—अब हम क्या करें? शम्भु विरक्त होकर ध्यान में स्थित हो गए हैं। हे शंकर! तुम उनके निकट सखा हो—सर्वज्ञ और पवित्र सेवा में रत सेवक हो।

Verse 36

केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः

हे गणाधिप! किस उपाय से गिरिश प्रसन्न होंगे? वह उपाय हमें बताइए; हम आपकी शरण में आए हैं।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः

ब्रह्मा ने कहा—तब देवों तथा हर्ष आदि मुनियों द्वारा इस प्रकार निवेदित किए जाने पर, शम्भु के प्रिय गण नन्दी ने उन देवों को उत्तर दिया।

Verse 38

नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्

नंदीश्वर बोले— हे हरि, हे विधाता ब्रह्मा, हे शक्र इन्द्र, अमर देवगण और मुनियों! मेरे वचन सुनो; ये निश्चय ही भगवान् शिव को संतोष देने वाले हैं।

Verse 39

यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्

यदि आज तुम सब शिव के विवाह-स्वीकार में दृढ़ हो, तो तुम सब अत्यन्त दीनभाव से, आदरपूर्वक, विनयपूर्ण प्रार्थना करो।

Verse 40

भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः

महादेव साधारण उपायों से नहीं, केवल भक्ति के वश में होते हैं। शुद्ध और सच्ची भक्ति से परमेश्वर वह भी कर देते हैं जो अन्यथा असंभव या अनुचित माना जाए।

Verse 41

एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्

“ऐसा ही करो—हे ब्रह्मा और विष्णु आदि के नेतृत्व वाले समस्त देवो! जिस मार्ग से आए हो, उसी से तुरंत लौट जाओ; अन्य मार्ग से मत जाओ और विलंब मत करो।”

Verse 42

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते

ब्रह्मा बोले—उस मुनि के वचन सुनकर विष्णु आदि देवों ने उन्हें सत्य मानकर “तथास्तु” कहकर, अत्यंत प्रसन्न होकर शंकर की स्तुति की।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्

हे देवों के देव, हे महादेव, करुणासागर प्रभो! इस महाक्लेश से हमें उबारिए; हम शरणागतों की रक्षा कीजिए।

Verse 45

हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः

मेरे दीन वचनों से भलीभाँति अवगत होकर हरि ने वैसा ही किया; और मन में शम्भु का स्मरण करते हुए वह परम भक्ति से युक्त हो गया।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः

ब्रह्मा बोले—देवताओं, हरि (विष्णु) और मुझसे भी इस प्रकार अत्यन्त स्तुत होकर, भक्तवत्सल महेश्वर शंभु ध्यान-समाधि से विरत हो गए।

Verse 47

उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

तब भक्तवत्सल हर—शंकर—अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर, करुणामय दृष्टि से उन्हें देखकर, हरि आदि को हर्षित करते हुए बोले।

Verse 48

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः

शंकर बोले—“हे हरि, हे विधाता (ब्रह्मा), और शक्र (इन्द्र) आदि देवो! तुम सब एक साथ मेरे पास आए हो। किस प्रयोजन से आए हो? मेरे सामने सत्य कहो।”

Verse 49

हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्

हरि बोले—“हे महेशान! आप सर्वज्ञ हैं, आप ही अन्तर्यामी और अखिलेश्वर हैं। मन में स्थित कौन-सी बात है जो आप नहीं जानते? फिर भी आपकी आज्ञा से मैं कहूँगा।”

Verse 50

तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः

हे मृड! तारकासुर के कारण अनेक प्रकार का दुःख उत्पन्न हुआ है। इसलिए हम सबके हित के लिए देवताओं ने आपको प्रसन्न किया है।

Verse 51

शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा

वह शुभा देवी शिवा पर्वत से—अर्थात् हिमालय से—आपके ही लिए उत्पन्न हुई हैं। और उसमें आपसे जो पुत्र उत्पन्न होगा, उसी से उसका (तारक का) वध होगा—इसके सिवा और उपाय नहीं।

Verse 52

इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्

इस प्रकार ब्रह्मा ने उस दैत्य को वर दिया। फिर वह अन्य किसी कारण से मृत्यु-रहित होकर समस्त जगत् को पीड़ित करने लगा।

Verse 53

नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

नारद के निर्देश से उसने कठोर तप किया। उस तप के तेज से चर-अचर सहित समस्त त्रैलोक्य व्याप्त हो गया।

Verse 54

वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह

हे परमेश्वर! शिवा (पार्वती) को वर देने हेतु आप जाइए। हे स्वामी! देवताओं का दुःख दूर कीजिए और हमें सुख प्रदान कीजिए।

Verse 55

देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्

हे शंकर! मेरे हृदय में—और देवताओं में भी—आपके विवाह को देखने की महान उत्कंठा है। अतः यथोचित, धर्मानुसार उचित व्यवस्था कीजिए।

Verse 56

रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु

हे परात्पर परमेश्वर! रति को जो वरदान आपने दिया था, वह अब अपने उचित अवसर को प्राप्त हो गया है। अतः शीघ्र अपने संकल्प को सफल कीजिए।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर विष्णु देवताओं और महर्षियों सहित उन्हें प्रणाम कर बैठे। फिर नाना प्रकार के स्तोत्रों से उनकी स्तुति करके वे सब उनके सामने खड़े रहे।

Verse 58

भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः

तब भक्तों के वश में रहने वाले शंकर ने देवताओं के वचन सुने। वेद-मर्यादा के रक्षक भगवान मुस्कराकर शीघ्र ही उत्तर देने लगे।

Verse 59

शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः

शंकर बोले—हे हरि, हे विधाता, और हे समस्त देवो! ध्यानपूर्वक सुनो। मैं विवेक से, यथोचित रीति से, इस विषय को विशेष रूप से कहूँगा।

Verse 60

नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः

मनुष्यों के लिए विवाह करना वास्तव में उचित विधान नहीं है। क्योंकि विवाह ‘महान बेड़ी’ कहलाता है—एक दृढ़ बंधन।

Verse 61

कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते

जगत में कुसंग अनेक हैं, पर उनमें स्त्री-संग (विषयासक्ति) सबसे अधिक प्रबल है। अन्य सब बंधनों से तो उद्धार हो सकता है, पर इस आसक्ति के बंधन से सहज मुक्ति नहीं होती।

Verse 62

लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन

लोहे या लकड़ी के बंधनों से दृढ़ बँधा हुआ भी मनुष्य छूट सकता है; पर स्त्री आदि के आसक्ति-रज्जु से कसकर बँधा हुआ कभी भी नहीं छूटता।

Verse 63

वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः

विषय-भोग सदा बढ़ते रहते हैं और महान बंधन का कारण बनते हैं। जिसका मन विषयों से आक्रांत है, उसके लिए मोक्ष स्वप्न में भी दुर्लभ है।

Verse 64

सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते

यदि कोई प्राज्ञ स्थायी सुख चाहता हो, तो वह विधिपूर्वक विषय-भोगों का त्याग करे। ऋषि कहते हैं कि विषय विष के समान हैं; उन्हीं विषयों से जीव का नाश होता है।

Verse 65

जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्

विषयासक्त जन के साथ केवल बातचीत करने से भी मनुष्य क्षणभर में गिर जाता है। इसलिए आचार्य कहते हैं कि श्वेत, श्याम, इन्द्र-वारुणी और मदिरा—ये सब भी ‘विषय’ ही हैं।

Verse 66

यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः

यद्यपि मैं यह सब—समस्त ज्ञान, विशेष रूप से—जानता हूँ, तथापि मैं तुम्हारे लिए यह प्रार्थना करूँगा; और वह निश्चय ही सफल होगी।

Verse 67

भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये

मैं तो अपने भक्तों के अधीन ही हूँ; उनके वश से मैं सब कार्य करता हूँ। तीनों लोकों में मैं भक्तों के लिए मर्यादा से परे करने वाला प्रसिद्ध हूँ।

Verse 68

कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि

इस प्रकार कामरूप के अधिपति की लगाई हुई शर्त सफल हुई; भीम के बंधन में पड़े राजा सुदक्षिण के लिए यह बात सच हुई।

Verse 69

गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः

मैं त्र्यंबक स्वरूप, सुख देने वाला हूँ; फिर भी गौतम के क्लेश का कारण बन गया हूँ। जो दुष्ट उसे कष्ट देते हैं, उन्हें मैं विशेष रूप से शाप देता हूँ।

Verse 70

विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः

देवताओं के हित के लिए मैंने विष पिया, क्योंकि मैं भक्तवत्सल हूँ। हे देवो, मैंने सदा प्रयत्नपूर्वक तुम्हारा कष्ट दूर किया है।

Verse 71

भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्

भक्त के हित हेतु भगवान् ने बार-बार असह्य कष्ट अनेक यत्नों से सहा; और गृहपति बनकर उन्होंने विश्वानर मुनि का दुःख हर लिया।

Verse 72

किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः

बहुत कहने से क्या, हे हरि और हे विधाता! मैं सत्य कहता हूँ—मेरा प्रण अटल है; तुम सब इसे तत्त्वतः जानो।

Verse 73

यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा

जब-जब मेरे भक्तों पर कहीं भी विपत्ति आती है, तब-तब उसी क्षण मैं उसे शीघ्र ही सर्वथा दूर कर देता हूँ—सदा, हर प्रकार से।

Verse 74

जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

वत्स, तारक से उत्पन्न हुआ तुम सबका दुःख मैं जानता हूँ; उस असुर से मैं उसे हर लूँगा—यह सत्य है, सत्य ही मैं कहता हूँ।

Verse 75

नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे

यद्यपि मुझे किसी भी प्रकार के विहार-भोग में रुचि नहीं है, तथापि पुत्रोत्पादन के हेतु मैं गिरिजा से विवाह करूँगा।

Verse 76

गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा

हे समस्त देवो, तुम निडर होकर अपने-अपने धामों को जाओ। तुम्हारा कार्य मैं सिद्ध कर दूँगा; यहाँ और विचार की आवश्यकता नहीं।

Verse 77

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर हर (भगवान् शिव) मौन धारण कर समाधि में स्थित हो गए। तब विष्णु आदि समस्त देव, हे मुनि, अपने-अपने धाम को चले गए।

Frequently Asked Questions

The devas, together with leading divine and sage groups, approach Śiva and offer stuti, seeking protection after being oppressed and dishonored by powerful asuras.

It symbolizes the transition from transcendent absorption to immanent governance: divine attention (anugraha) is portrayed as the turning point that makes cosmic restoration possible.

Śiva is invoked as Trinetra (three-eyed), Madanāntaka (slayer of Madana), Bhīma/Bhīmākṣa (awe-inspiring form), Prabhu/Mahādeva (supreme lord), and as universal parent and protector (pitā-mātā; dīna-bandhu; bhakta-vatsala).