Adhyaya 5
Rudra SamhitaKumara KhandaAdhyaya 567 Verses

कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)

इस अध्याय में ब्रह्मा पार्वती के आदेश से विश्वकर्मा द्वारा निर्मित विशाल, अनेक-चक्र, मनोवेग से चलने वाला दिव्य रथ देखते हैं, जो श्रेष्ठ परिचारकों से घिरा है। भक्तभाव से अनन्त हृदय-विह्वल होकर उस पर चढ़ता है। परमेश्वर की शक्ति से उत्पन्न परमबुद्धिमान कुमार/कार्त्तिकेय प्रकट होते हैं। शोकाकुल, अस्त-व्यस्त कृत्यिकाएँ आकर उनके प्रस्थान को मातृधर्म का भंग बताकर रोकती हैं; स्नेह से पाले पुत्र के वियोग में विलाप करती हुई वे उन्हें वक्ष से लगाकर मूर्छित हो जाती हैं। कुमार अध्यात्म-उपदेश देकर उन्हें जगाते और सांत्वना देते हैं, वियोग को अंतर्ज्ञान और दैवी व्यवस्था के रूप में समझाते हैं। फिर कृत्यिकाओं और शिवगणों सहित वे रथ पर आरूढ़ होकर मंगल दृश्य-ध्वनियों के बीच पिता के धाम को प्रस्थान करते हैं, जिससे उनके अभिषेक और औपचारिक मान्यता की भूमिका बनती है।

Shlokas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम् । अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्

ब्रह्मा बोले—इसी बीच वहाँ उन्होंने एक उत्तम रथ देखा, जो अद्भुत था, भली-भाँति अलंकृत, सदा दीप्तिमान, और विश्वकर्मा द्वारा निर्मित था।

Verse 2

शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरम् । प्रस्थापितं च पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैर्वरैः

सौ पहियों वाला अत्यन्त विस्तीर्ण, मन के समान वेगवान और अति मनोहर रथ देवी पार्वती ने सज्जित कराया; वह उनके श्रेष्ठ पार्षदों से घिरा हुआ खड़ा था।

Verse 3

समारोहत्ततोऽनंतो हृदयेन विदूयता । कार्त्तिकः परम ज्ञानी परमेशानवीर्यजः

तब हृदय में दाह लिए अनन्त उस रथ पर आरूढ़ हुआ। कार्त्तिकेय परम ज्ञानी हैं और परमेशान (शिव) की दिव्य वीर्य-शक्ति से उत्पन्न हुए हैं।

Verse 4

तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यश्शुचाऽऽतुराः । उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः

उसी समय कृत्‍तिकाओं के पास पहुँचकर, शोक से व्याकुल और खुले केशों वाली वे वहीं उन्मत्तों की भाँति वचन बोलने लगीं।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कुमाराभिषेकवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की द्वितीया रुद्रसंहिता के चतुर्थ कुमारखण्ड में ‘कुमार के अभिषेक का वर्णन’ नामक पाँचवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 6

स्नेहेन वर्द्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः । किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह

स्नेह से हमने इस पुत्र को पाला है, और धर्म से यह हमारा ही है। अब हम क्या करें? कहाँ जाएँ? बताइए—हम क्या करें?

Verse 7

इत्युक्त्वा कृत्तिकास्सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम् । द्रुतं मूर्च्छामवापुस्तास्सुतविच्छेदकारणात्

ऐसा कहकर सब कृत्तिकाओं ने कार्त्तिकेय को अपने वक्ष पर लगा लिया। पर पुत्र-वियोग के कारण वे तुरंत मूर्छित हो गईं।

Verse 8

ताः कुमारो बोधयित्वा अध्यात्मवचनेन वै । ताभिश्च पार्षदैस्सार्द्धमारुरोह रथं मुने

हे मुने, उन स्त्रियों को अध्यात्म-ज्ञान के वचनों से समझाकर, कुमार उन तथा अपने पार्षद-गणों के साथ रथ पर आरूढ़ हुए।

Verse 9

दृष्ट्वा श्रुत्वा मंगलानि बहूनि सुखदानि वै । कुमारः पार्षदैस्सार्द्धं जगाम पितृमन्दिरम्

अनेक सुखद मंगल-लक्षणों को देखकर और सुनकर, कुमार अपने पार्षदों सहित पितृ-मन्दिर—शिवधाम—को गए।

Verse 10

दक्षेण नंदियुक्तश्च मनोयायिरथेन च । कुमारः प्राप कैलासं न्यग्रोधाऽक्षयमूलके

दक्ष के साथ और नन्दी से संयुक्त होकर, मनोवेग से चलने वाले रथ पर, कुमार न्यग्रोध के अक्षय-मूल वाले पवित्र स्थल पर कैलास पहुँचे।

Verse 11

तत्र तस्थौ कृत्तिकाभिः पार्षदप्रवरैः सह । कुमारश्शांकरिः प्रीतो नानालीलाविशारदः

वहाँ कृत्तिकाओं तथा शिव के श्रेष्ठ पार्षदों के साथ, शांकर-कुमार प्रसन्न होकर स्थित रहे, अनेक लीलाओं में निपुण।

Verse 12

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः । विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं समाचख्युस्तदागमम्

तब समस्त देवगण, ऋषि, सिद्ध और चारण—विष्णु तथा ब्रह्मा सहित—उस पावन आगमन का वृत्तान्त यथावत् कहने लगे।

Verse 13

तदा दृष्ट्वा च गांगेयं ययौ प्रमुदितश्शिवः । अन्यैस्समेतो हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिः

तब गंगापुत्र (कार्त्तिकेय) को देखकर परम प्रसन्न भगवान् शिव आगे बढ़े; उनके साथ हरि (विष्णु), ब्रह्मा और देवर्षि भी थे।

Verse 14

शंखाश्च बहवो नेदुर्भेरी तूर्याण्यनेकशः । उत्सवस्तु महानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्

अनेक शंख गूँज उठे, और बहुत-सी भेरियाँ तथा वाद्य बार-बार बजने लगे। तुष्टचित्त देवताओं में महान उत्सव छा गया।

Verse 15

तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः । कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः

उसी समय वीरभद्र आदि समस्त गण, नाना ताल-स्वरों को धारण कर, नाद करते हुए, उसके चारों ओर क्रीड़ा-उत्सव में रम गए।

Verse 16

स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्त्तनम् । जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः

भक्तिभाव से परिपूर्ण मन वाले स्तावकों ने स्तुति करते हुए उनके गुणों का कीर्तन किया; ‘जय’ और ‘नमः’ के शब्द बार-बार उच्चारित किए।

Verse 17

द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्

वे उस अनुपम, परमोत्कृष्ट शरज—शिवपुत्र के दर्शन करने के लिए गए।

Verse 18

पार्वती मंगलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम् । पद्मरागादिमणिभिस्संस्कृतं परितः पुरम्

पार्वती ने मंगल-व्यवस्था की; उन्होंने मनोहर राजमार्ग बनवाया, और नगर चारों ओर पद्मराग आदि रत्नों से सुसज्जित हो गया।

Verse 19

पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विता । लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ

वह पतिव्रता, पुत्रवती साध्वी स्त्रियों से घिरी हुई आई; और लक्ष्मी तथा उसके साथ की तीस देवियों को अग्रभाग में रखकर पहुँची।

Verse 20

रम्भाद्यप्सरसो दिव्यास्स स्मिता वेषसंयुताः । संगीतनर्तनपरा बभूवुश्च शिवाज्ञया

शिव की आज्ञा से रम्भा आदि दिव्य अप्सराएँ मुस्कान सहित, उत्तम वेश-भूषा से सुसज्जित होकर, गीत और नृत्य में तत्पर हो उठीं।

Verse 21

ये तं समीक्षयामासुर्गागेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रये

जब उन्होंने गंगा-पुत्र उस कुमार को—जो स्वयं शंकर के समान था—देखा, तब उन्होंने एक महान दिव्य तेज देखा, जो तीनों लोकों में व्याप्त था।

Verse 22

तत्तेजसा वृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । ववंदिरे द्रुतं सर्वे कुमारं सूर्यवर्चसम्

अपने ही तेज से आवृत उस बालक को, तप्त सुवर्ण-सा दीप्त और सूर्य-सम तेजस्वी कुमार को देखकर, सबने तत्क्षण शीघ्रता से प्रणाम किया।

Verse 23

जहुर्षुर्विनतस्कंधा नमश्शब्दरतास्तदा । परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः

तब, श्रद्धा से झुके हुए कंधों के साथ और 'नमः' शब्द के उच्चारण में मग्न होकर, वे उनके चारों ओर बाएं और दाएं खड़े हो गए।

Verse 24

अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः । दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य्य कुमारकम्

'मैं (ब्रह्मा), विष्णु, शक्र (इंद्र) और वास्तव में सभी देवता—दिव्य कुमार को घेरकर—भूमि पर दंडवत प्रणाम करते हुए गिर पड़े।'

Verse 25

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्गिरिजा च मुदान्विता । महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा

इसी बीच आनंद से परिपूर्ण शम्भु और गिरिजा महोत्सव में आ पहुँचे और हर्षपूर्वक अपने पुत्र को देखा।

Verse 26

पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबंधुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः

तब पुत्र को देखकर जगत् के एकमात्र बन्धु, स्वयं सर्वेश्वर परमेश्वर शिव, परा भवानि के साथ परम प्रीति से भर उठे। स्नेह से परिपूर्ण, भुजंग-भोग को पवित्र भूषण रूप में धारण किए, प्रमथगणों से घिरे हुए प्रभु साक्षात् प्रकट हुए।

Verse 27

अथ शक्तिधरः स्कन्दौ दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ । अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह

तब शक्तिधर ने स्कन्द तथा उन दोनों—पार्वती और शिव—को देखकर, रथ से शीघ्र उतरकर मस्तक से प्रणाम किया।

Verse 28

उपगुह्य शिवः प्रीत्या कुमारं मूर्ध्नि शंकरः । जघ्रौ प्रेम्णा परमेशानः प्रसन्नः स्नेहकर्तृकः

आनन्दपूर्वक कुमार को आलिंगन कर शंकर—परमेश्वर शिव—ने स्नेह से उसके मस्तक का चुम्बन (सूंघना) किया; प्रसन्न होकर यह उन्होंने शुद्ध पितृ-स्नेह से किया।

Verse 29

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

वहाँ पार्वती सहसा भाव-विह्वल होकर गुह को आलिंगन कर बैठीं; मातृ-स्नेह से परिप्लुत होकर उन्होंने अपने स्तन से प्रवाहित दुग्ध उसे पिलाया।

Verse 30

तदा नीराजितो देवैस्सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

तब आनन्दित देवताओं ने अपनी-अपनी पत्नियों सहित उस देव का नीराजन किया। ‘जय’ के महान् शब्द से समस्त आकाश व्याप्त हो गया।

Verse 31

ऋषयो ब्रह्मघोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च बहवस्तत्रोपतस्थुश्च कुमारकम्

वहाँ ऋषि ब्रह्मघोष से, गायक अपने गीतों से, और अनेक वादक वाद्यों सहित—सब कुमार (स्कन्द) की सेवा में उपस्थित रहे।

Verse 32

स्वमंकमारोप्य तदा महेशः कुमारकं तं प्रभया समुज्ज्वलम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रियाऽन्वितः पुत्रवतां वरिष्ठः

तब महेश ने उस प्रभामय कुमार को अपनी गोद में बैठाया; और वे स्वयं भवानीपति, दिव्य श्री से अलंकृत होकर, पुत्र-सम्पन्नों में श्रेष्ठ की भाँति साक्षात् दीप्तिमान हुए।

Verse 33

कुमारः स्वगणैः सार्द्धमाजगाम शिवालयम् । शिवाज्ञया महोत्साहैस्सह देवैर्महासुखी

कुमार (स्कन्द) अपने गणों सहित शिवालय में आए। शिव की आज्ञा से, देवताओं के साथ महान उत्साह में, वे परम आनन्द से परिपूर्ण हो गए।

Verse 34

दंपती तौ तदा तत्रैकपद्येन विरेजतुः । विवंद्यमानावृषिभिरावृतौ सुरसत्तमैः

तब वहीं उस समय वे दिव्य दम्पती एक ही पद-प्रसार से दीप्तिमान हुए; ऋषियों द्वारा वन्दित और श्रेष्ठ देवताओं से परिवृत होकर शोभित थे।

Verse 35

कुमारः क्रीडयामास शिवोत्संगे मुदान्वितः । वासुकिं शिवकंठस्थं पाणिभ्यां समपीडयत्

आनंद से परिपूर्ण कुमार शिव की गोद में खेल रहे थे। उन्होंने शिव के कंठ पर स्थित वासुकि नाग को दोनों हाथों से कोमलता से दबाया।

Verse 36

प्रहस्य भगवाञ् शंभुश्शशंस गिरिजां तदा । निरीक्ष्य कृपया दृष्ट्या कृपालुर्लीलयाकृतिम्

भगवान् शम्भु हँसकर तब गिरिजा से बोले। करुणामय प्रभु ने कृपादृष्टि से उसकी लीलामयी दिव्य आकृति को निहारा।

Verse 37

मदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदं च परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा स गद्गदगिरो जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन विभुर्भुवनैकभर्त्ता

तब गिरिजा सहित भगवान महेश मदभरे मृदु स्मित के साथ परम आनन्द से भर उठे। प्रेमवश उनका कंठ गद्गद हो गया; जगत के एकमात्र बन्धु, सर्वशक्तिमान, भुवन के एकमात्र स्वामी होकर भी वे कुछ न बोले।

Verse 38

अथ शंभुर्जगन्नाथो हृष्टो लौकिकवृत्तवान् । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कार्त्तिकम्

तब जगन्नाथ शम्भु हर्षित होकर, लोकाचार के अनुरूप स्नेहपूर्ण भाव धारण कर, रमणीय रत्नजटित सिंहासन पर कार्त्तिकेय को विराजमान कराने लगे।

Verse 39

वेदमंत्राभिपूतैश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः । सद्रत्नकुंभशतकैः स्नापया मास तं मुदा

फिर वेद-मंत्रों से अभिमंत्रित, समस्त तीर्थों के जल से परिपूर्ण, शुभ रत्नजटित सैकड़ों कलशों द्वारा उन्होंने हर्षपूर्वक उसका स्नान कराया—मंत्रशुद्ध पूर्ण अभिषेक किया।

Verse 40

सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटांगदम् । वैजयन्ती स्वमालां च तस्मै चक्रं ददौ हरिः

तब हरि (विष्णु) ने उसे उत्तम रत्नसार से निर्मित किरीट, मुकुट और अंगद प्रदान किए; साथ ही अपनी वैजयन्ती माला तथा सुदर्शन चक्र भी अर्पित किया।

Verse 41

शूलं पिनाकं परशुं शक्ति पाशुपतं शरम् । संहारास्त्रं च परमां विद्यां तस्मै ददौ शिवः

शिव ने उसे त्रिशूल, पिनाक धनुष, परशु, शक्ति, पाशुपत अस्त्र, शर, संहारास्त्र तथा परम विद्या प्रदान की।

Verse 42

अदामहं यज्ञसूत्रं वेदांश्च वेदमातरम् । कमण्डलुं च ब्रह्मास्त्रं विद्यां चैवाऽरिमर्दिनीम्

“मैंने यज्ञोपवीत, वेद और वेदमाता को दिया; तथा कमण्डलु, ब्रह्मास्त्र और शत्रुओं का मर्दन करने वाली वह विजयी विद्या भी प्रदान की।”

Verse 43

गजेन्द्रं चैव वज्रं च ददौ तस्मै सुरेश्वरः । श्वेतच्छत्रं रत्नमालां ददौ वस्तुं जलेश्वरः

सुरेश्वर इन्द्र ने उसे गजेन्द्र और वज्र प्रदान किया। जलाधिपति वरुण ने श्वेत छत्र, रत्नमाला तथा अन्य बहुमूल्य उपहार अर्पित किए॥

Verse 44

मनोयायिरथं सूर्यस्सन्नाहं च महाचयम् । यमदंडं यमश्चैव सुधाकुंभं सुधानिधिः

सूर्य ने मनोवेग से चलने वाला रथ, महान सन्नाह और अस्त्र-शस्त्रों का बड़ा भंडार दिया। यम ने अपना दंड दिया और स्वयं भी सहायक बनकर उपस्थित हुआ। सुधानिधि ने सुधाकुंभ और अमृत का निधि-भंडार प्रदान किया॥

Verse 45

हुताशनो ददौ प्रीत्या महाशक्तिं स्वसूनवे । ददौ स्वशस्त्रं निरृतिर्वायव्यास्त्रं समीरणः

हुताशन अग्नि ने प्रसन्न होकर अपने पुत्र को महाशक्ति प्रदान की; निरृति ने अपना शस्त्र दिया और समीरण (वायु) ने वायव्यास्त्र अर्पित किया।

Verse 46

गदां ददौ कुबेरश्च शूलमीशो ददौ मुदा । नानाशस्त्राण्युपायांश्च सर्वे देवा ददुर्मुदा

कुबेर ने आनंदपूर्वक गदा दी; और ईश्वर शिव ने प्रसन्न होकर त्रिशूल प्रदान किया। इसी प्रकार सब देवताओं ने हर्ष से नाना शस्त्र और उपाय अर्पित किए।

Verse 47

कामास्त्रं कामदेवोऽथ ददौ तस्मै मुदान्वितः । गदां ददौ स्वविद्याश्च तस्मै च परया मुदा

तब मुदित कामदेव ने उसे कामास्त्र प्रदान किया; और परम हर्ष से गदा भी दी तथा अपनी गुप्त विद्याएँ भी उसे प्रदान कीं।

Verse 48

क्षीरोदोऽमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरम् । हिमालयो हि दिव्यानि भूषणान्यंशुकानि च

क्षीरसागर ने अमूल्य रत्न और श्रेष्ठ रत्नजटित नूपुर-युगल अर्पित किया; और हिमालय ने भी दिव्य आभूषण तथा मनोहर वस्त्र प्रदान किए।

Verse 49

चित्रबर्हणनामानं स्वपुत्रं गरुडो ददौ । अरुणस्ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधम्

गरुड़ ने अपने पुत्र ‘चित्रबर्हण’ को अर्पित किया; और अरुण ने ‘ताम्रचूड’ नामक बलवान को दिया, जिसका आयुध उसके चरण ही थे।

Verse 50

पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् । ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरंजीवित्वमेव च

हँसती हुई और हर्ष से परिपूर्ण परमेश्वरी पार्वती ने महाप्रीति से उसे दिव्य ऐश्वर्य की सर्वोत्तम सिद्धि तथा चिरंजीव होने का वरदान भी दिया।

Verse 51

लक्ष्मीश्च संपदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् । सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा

लक्ष्मी ने प्रसन्न होकर दिव्य संपदा और मनोहर महान हार प्रदान किया; तथा सावित्री ने भी आनंदपूर्वक सम्पूर्ण सिद्धि देने वाली विद्या का दान किया।

Verse 52

अन्याश्चापि मुने देव्यो यायास्तत्र समागताः । स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः

हे मुने! वहाँ जो अन्य देवियाँ एकत्र हुई थीं, उन्होंने भी शिशुपालिकाओं की भाँति, अपने-अपने पुत्रों के समान स्नेह से उसे (अपना) बालक सौंप दिया।

Verse 53

महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम । सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ

हे मुनिश्रेष्ठ! वहाँ महान उत्सव हुआ। सब लोग प्रसन्न हो गए—विशेषतः शिव और शिवा (शक्ति) अत्यन्त आनंदित हुए।

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे काले प्रोवाच प्रहसन् मुदा । मुने ब्रह्मादिकान् देवान् रुद्रो भर्गः प्रतापवान्

उसी समय, हे मुनि, प्रतापी भर्ग-रुद्र ने हर्षपूर्वक मंद मुस्कान के साथ ब्रह्मा आदि देवों से कहा।

Verse 55

शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः । सर्वथाहं प्रसन्नोस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्

शिव बोले—हे हरि, हे विधाता, और हे समस्त देवो! मेरे वचन सुनो। मैं सर्वथा प्रसन्न हूँ; अतः इच्छित वर माँगो।

Verse 56

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्मुनेविष्ण्वादयस्सुराः । सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्

ब्रह्मा बोले—शंभु के वचन सुनकर विष्णु आदि देव, प्रसन्न मुख होकर, उस प्रभु पशुपति देव से सबने निवेदन किया।

Verse 57

कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो । तदर्थमेव संजातमिदं चरितमुत्तमम्

हे प्रभु, कुमार कार्तिकेय के द्वारा ही तारकासुर का वध होगा। इसी उद्देश्य के लिए यह उत्तम चरित्र प्रकट हुआ है।

Verse 58

तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यता । आज्ञां देहि कुमाराय स तं हंतुं सुखाय नः

इसलिए हम आज ही तारकासुर का वध करने के लिए उद्यत होकर प्रस्थान करेंगे। आप कुमार को आज्ञा दें ताकि वे हमारे सुख के लिए उसका वध करें।

Verse 59

ब्रह्मोवाच । तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा । देवेभ्यस्तारकं हंतुं कृपया परिभावितः

ब्रह्मा जी ने कहा: 'ऐसा ही हो' यह मानकर, उन सर्वशक्तिमान प्रभु ने करुणावश देवताओं के लिए तारकासुर का वध करने हेतु अपने पुत्र को प्रदान किया।

Verse 60

शिवाज्ञया सुरास्सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा । पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः

शिव की आज्ञा से तब ब्रह्मा-विष्णु आदि के नेतृत्व में समस्त देव, गुह (कुमार/कार्त्तिकेय) को अग्रभाग में रखकर, एकत्र होकर तुरंत पर्वत से निकल पड़े।

Verse 61

बहिर्निस्सृत्य कैलासात्त्वष्टा शासनतो हरेः । विरेचे नगरं रम्यमद्भुतं निकटे गिरेः

कैलास से बाहर निकलकर, हरि (विष्णु) की आज्ञा से त्वष्टा ने पर्वत के निकट एक रमणीय और अद्भुत नगर का निर्माण किया।

Verse 62

तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमो ज्ज्वलम् । गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम्

वहाँ त्वष्टा ने एक रमणीय, दिव्य, अद्भुत और परम तेजस्वी भवन बनाया, जो गुहा-निवास के पवित्र प्रयोजन हेतु था; और उसमें एक उत्तम सिंहासन भी निर्मित किया।

Verse 63

तदा हरिस्सुधीर्भक्त्या कारयामास मंगलम् । कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैस्सुरैः

तब बुद्धिमान और भक्त हरि (विष्णु) ने मंगल कर्म करवाए। देवताओं ने समस्त तीर्थों के जल से कार्त्तिकेय का अभिषेक किया।

Verse 64

सर्वथा समलंकृत्य वासयामास संग्रहम् । कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम्

सब कुछ हर प्रकार से सुसज्जित करके उन्होंने समस्त जनसमूह को सुव्यवस्थित रूप से ठहराया। प्रेमपूर्वक कार्त्तिक के विधि-विधान कराए और उत्सव का भी आयोजन किया।

Verse 65

ब्राह्मांडाधिपतित्वं हि ददौ तस्मै मुदा हरिः । चकार तिलकं तस्य समानर्च सुरैस्सह

तब हृदय से प्रसन्न हरि (विष्णु) ने उसे ब्रह्माण्ड का अधिपत्य प्रदान किया; उसके मस्तक पर तिलक किया और देवताओं सहित सम्यक् पूजन भी किया।

Verse 66

प्रणम्य कार्त्तिकं प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिस्सह । तुष्टाव विविधस्स्तोत्रैः शिवरूपं सनातनम्

कार्त्तिकेय को प्रेम से प्रणाम कर, समस्त देवों और ऋषियों सहित उन्होंने विविध स्तोत्रों द्वारा उसमें प्रकट सनातन शिव-स्वरूप की स्तुति की।

Verse 67

वरसिंहासनस्थो हि शुशुभेऽतीव कार्तिकः । स्वामिभावं समापन्नो ब्रह्मांडस्यासि पालकः

श्रेष्ठ सिंहासन पर विराजमान कार्तिकेय अत्यन्त शोभायमान हुए। स्वामी-भाव को प्राप्त होकर वे समस्त ब्रह्माण्ड के पालक बने।

Frequently Asked Questions

Kumāra/Kārttikeya’s departure by a divine chariot toward his father’s abode, framed as the narrative prelude to his abhiṣeka (ritual installation/recognition), alongside the Kṛttikās’ protest and grief.

Kumāra’s adhyātma-vacana reframes attachment and separation through inner knowledge, implying that divine roles unfold by a higher order; grief is acknowledged but redirected toward spiritual understanding and acceptance of dharmic destiny.

Kumāra is highlighted as Parameśvara’s vīryaja (born of divine potency) and as parama-jñānī (supremely wise), while the Viśvakarman-made chariot and the presence of Pārvatī and the pārṣadas emphasize sanctioned divine power and ritual legitimacy.