Adhyaya 19
Rudra SamhitaKumara KhandaAdhyaya 1955 Verses

गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

इस अध्याय में नारद गणेश के दिव्य जन्म और पराक्रम को सुनकर पूछते हैं—“ततः क्या हुआ?” जिससे शिव‑शिवा की कीर्ति बढ़े और महान आनंद हो। ब्रह्मा उनकी करुणामय जिज्ञासा की प्रशंसा कर क्रमबद्ध कथा कहते हैं। शिव और पार्वती स्नेही माता‑पिता की भाँति गणेश और षण्मुख से बढ़ते हुए प्रेम करते हैं, जो बढ़ते चंद्रमा जैसा है। माता‑पिता के संरक्षण से पुत्रों का सुख बढ़ता है और वे भी भक्ति‑सेवा (परिचर्या) से दोनों की सेवा करते हैं। फिर एकांत में शिव‑शिवा प्रेमपूर्वक विचार करते हैं कि दोनों पुत्र विवाह योग्य हो गए हैं; अतः दोनों के शुभ विवाह किस प्रकार और उचित समय पर किए जाएँ। लीला और धर्मसम्मत विधि‑चिंतन का यह संगम आगे की विवाह‑व्यवस्था की भूमिका बनाता है।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

नारद बोले—“हे तात, मैंने गणेश की अनुपम और उत्तम उत्पत्ति का वृत्तान्त भलीभाँति सुन लिया; और उनका दिव्य चरित्र भी, जो अद्भुत पराक्रम से विभूषित है।”

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

“फिर क्या हुआ, तात? हे सुरेश्वर, यथार्थ कहिए—वह (कथा) जो शिव के यश को अत्यन्त बढ़ाती है और महान आनन्द प्रदान करती है।”

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

ब्रह्मा बोले—हे मुनिश्रेष्ठ! करुणामय हृदय से तुमने उत्तम प्रश्न किया है। हे ऋषिवर! कान लगाकर सुनो; अब मैं इसका वर्णन करता हूँ।

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

हे विप्रेन्द्र! शिवा और शिव—अपने दोनों पुत्रों के प्रति अत्यन्त प्रेम से परिपूर्ण थे। उन पुत्रों की दिव्य लीला को बार-बार देखकर उनके हृदय में महान स्नेह उमड़ पड़ता था।

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

वहाँ माता-पिता के लाड़-प्यार और स्नेहपूर्ण पालन से उन दोनों पुत्रों का सुख अत्यन्त बढ़ गया। वे सदा प्रेम और आनंद से भरकर निरन्तर क्रीड़ा करते रहते थे।

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

हे मुनीश्वर! वे दोनों पुत्र वहीं रहकर महान् भक्ति से युक्त होकर अपनी माता और पिता की सेवा-परिचर्या करने लगे।

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

षण्मुख (कार्त्तिकेय) और गणेश के प्रति माता-पिता का स्नेह सदा और भी अधिक था। वह महान् प्रेम शुक्लपक्ष में चन्द्रमा की भाँति निरन्तर बढ़ता गया।

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

हे देवर्षि! एक समय उसी स्थान पर शिवा (पार्वती) और भगवान् शिव प्रेम से संयुक्त होकर एकान्त में रहे। वे गहन विचार में तत्पर होकर परम तत्त्व के विवेक-चिन्तन में मन लगाए रहे।

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

शिवा (पार्वती) और शिव ने कहा— “हमारे दोनों पुत्र अब विवाह-योग्य हो गए हैं। दोनों पुत्रों के लिए शुभ विवाह-संस्कार किस प्रकार किए जाएँ?”

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

“षण्मुख अत्यन्त प्रिय है और गणेश भी वैसे ही।” ऐसा सोचकर वे दोनों चिंता से उद्विग्न हुए, फिर भी लीला-आनन्द में स्थित रहे।

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

अपने माता-पिता का निश्चय जानकर वे दोनों पुत्र भी उत्सुक हो उठे; और उनकी इच्छा के अनुसार, हे मुनि, विवाह-कार्य में प्रवृत्त हुए।

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

“मैं भी विवाह करूँगा; हाँ, मैं ही—बार-बार—विवाह करूँगा।” इस प्रकार वे दोनों सदा परस्पर विवाद में तत्पर रहे।

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

उन वचनों को सुनकर जगत् के प्रभु वे दिव्य दम्पती, लोकाचार का आश्रय लेते हुए, परम विस्मय को प्राप्त हुए।

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

“क्या करना चाहिए, और इन दोनों का विवाह-विधि कैसे हो?” ऐसा निश्चय करके, उन दोनों ने सचमुच एक अद्भुत युक्ति रची।

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

एक समय वे दोनों पिता बैठकर अपने-अपने पुत्रों को बुला लाए और वहाँ उन दोनों बालकों से तब बातें कहने लगे।

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

शिव-शिवा (पार्वती) बोले— हमने पहले एक नियम स्थापित किया है, वह तुम दोनों को सुख देने वाला है। हे सुसुतो, प्रेम से सुनो; हम तुम्हें यथार्थ बात कहते हैं।

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

दोनों ही सৎपुत्र समान हैं; यहाँ कोई भेद नहीं मिलता। इसलिए जो शर्त और निश्चय किया गया है, वह दोनों पुत्रों पर समान रूप से लागू होगा।

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

जो कोई समस्त पृथ्वी का परिक्रमण करके पहले लौट आए, उसी का शुभ-लक्षणों से युक्त विवाह पहले किया जाए।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

ब्रह्मा बोले— उनके ऐसे वचन सुनकर, शरजन्मा महाबली (कुमार) पृथ्वी-परिक्रमण के लिए तत्क्षण महल से शीघ्र निकल पड़ा।

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

वहीं गणनाथ, बुद्धि में श्रेष्ठ, विराजमान रहे; और उत्तम विवेक से अपने चित्त में बार-बार विचार करते रहे।

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

मैं क्या करूँ और कहाँ जाऊँ? यह बाधा किसी प्रकार लाँघी नहीं जा सकती। यद्यपि मैं केवल एक क्रोश ही गया हूँ, फिर भी अब मुझसे आगे नहीं जाया जाता।

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

“फिर इस पृथ्वी को जीतकर जो सुख प्राप्त हो—उसका क्या?”—ऐसा विचार कर गणेश ने जो किया, वह सुनो।

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

विधि के अनुसार स्नान करके वह स्वयं घर लौटा और वहाँ फिर अपने पिता से तथा अपनी माता से भी बोला।

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

गणेश ने कहा—यहाँ पूजन के लिए आसन स्थापित किया गया है। अतः हे पूज्य माता-पिता, आप दोनों यहाँ विराजिए, जिससे मेरी मनोकामना पूर्ण हो।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

ब्रह्मा ने कहा—उसके वचन सुनकर पार्वती और परमेश्वर (शिव) वहाँ आसन के पास उठकर स्थित हुए, ताकि उस पूजन को स्वीकार करें।

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

तब उसने उन दोनों का विधिवत् पूजन किया, और वे दोनों बार-बार आगे बढ़े। इसी प्रकार उसने भी सात बार प्रणाम करके पुनः-पुनः वंदना की।

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

तब बुद्धि-सागर गणेश ने हाथ जोड़कर कहा। माता-पिता की अनेक प्रकार से बार-बार स्तुति करके वह प्रेम से विह्वल हो उठा।

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

गणेश ने कहा—हे माता, हे पिता, आप दोनों मेरी परम बात सुनें। मेरा शुभ विवाह यहाँ और अभी शीघ्र ही कर दिया जाए।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ब्रह्मा बोले—महात्मा गणेश के ऐसे वचन सुनकर, जो महान बुद्धि के भंडार हैं, तब उनके दोनों माता-पिता ने उनसे कहा।

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

शिवा (पार्वती) और शिव बोले—“तुम वन-उपवनों सहित समस्त पृथ्वी पर विधिपूर्वक भ्रमण करो। कुमार वहाँ जा चुका है; तुम जाओ और नगर को लौट आओ।”

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ब्रह्मा बोले—इस प्रकार माता-पिता के वचन सुनकर गणपति संयमित रहते हुए भी शीघ्र ही वहीं क्रोध से युक्त वचन बोले।

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

गणेश बोले—हे माता, हे पिता! आप दोनों धर्मस्वरूप और प्राज्ञ माने जाते हैं। इसलिए, हे श्रेष्ठ जनो, धर्मानुसार मेरे वचन को भली-भाँति सुनिए।

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

मैंने तो पृथ्वी को सात बार बार-बार परिक्रमा कर ली है; फिर भी यहाँ मेरे माता-पिता आप दोनों ऐसा कैसे कह रहे हैं, मानो ऐसा न हुआ हो?

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

ब्रह्मा बोले: तब उन वचनों को सुनकर, जो दोनों लौकिक अवस्था को धारण किए हुए थे—महान दिव्य लीला के कर्ता वे माता-पिता—वहीं उससे बोले।

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

माता-पिता बोले: हे पुत्र! तुमने कब इस अत्यन्त विशाल पृथ्वी को—जो सात द्वीपों वाली, समुद्रों से घिरी, और महान दुर्गम प्रदेशों से युक्त है—लाँघ लिया?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मा बोले: हे मुनि! शिवा और शंकर के ऐसे वचन सुनकर, महान बुद्धि का अक्षय निधि उनका पुत्र गणेश तब वचन बोला।

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

गणेश बोले: शिवा और शंकर—आप दोनों की पूजा करके, मैंने अपनी बुद्धि से समुद्र-पर्यन्त समस्त पृथ्वी की परिक्रमा कर ली है।

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

ऐसा वचन देव के उपदेश में अथवा धर्म-संग्रह करने वाले शास्त्रों में मिलता है; पर क्या वह वास्तव में सत्य है, या असत्य—अथवा वही एकमात्र सत्य है?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

जो पितरों का पूजन करके विधिपूर्वक ‘प्रक्रान्ति’ (प्रस्थान-क्रिया) करता है, उसके लिए पृथ्वीजन्य फल—भौतिक समृद्धि और प्रत्यक्ष सिद्धि—निश्चय ही प्राप्त होती है।

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

जो मनुष्य माता-पिता को घर में छोड़कर तीर्थ-यात्रा को चला जाता है, उसके लिए वही पाप कहा गया है जो माता-पिता की हत्या करने से होता है।

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

पुत्र के लिए परम तीर्थ माता-पिता के चरण-कमल हैं; अन्य तीर्थ तो दूर-दूर जाकर बार-बार ही प्राप्त होते हैं।

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

यह तीर्थ निकट ही विद्यमान है, सुलभ है और धर्म-साधन का उत्तम उपाय है; पुत्र और पत्नी के लिए भी यह गृहस्थ-तीर्थ मंगलकारी और शोभादायक है।

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

शास्त्र और वेद निरंतर यही कहते हैं; इसलिए तुम दोनों को वही करना चाहिए—और फिर कभी असत्य का आश्रय न लेना।

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

यदि यहाँ आपका यह स्वरूप असत्य हो जाए, तो निःसन्देह वेद भी असत्य ही ठहरेगा—इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

मेरा विवाह शीघ्र ही निश्चित किया जाए; यह शुभ विवाह-कर्म सम्पन्न किया जाए। अन्यथा वेद और शास्त्रों को मिथ्या घोषित कर दिया जाए।

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

दोनों में जो मार्ग श्रेष्ठतम हो, उसका सम्यक् विचार करके उसी को प्रयत्नपूर्वक करना चाहिए—क्योंकि माता-पिता धर्म के साक्षात् स्वरूप हैं।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर पार्वती-पुत्र गणेश, जिनकी बुद्धि अत्यन्त उत्कृष्ट थी, तब मौन हो गए; वे महाज्ञानी, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ थे।

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

तब विश्वेश्वर वे दम्पती—पार्वती और शंकर—उसके वचन सुनकर परम विस्मय को प्राप्त हुए।

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

तब शिवा और शिव ने प्रसन्न होकर, सत्य और यथार्थ वचन बोलने वाले बुद्धिमान पुत्र की अत्यन्त प्रशंसा की।

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

शिव-शिवा बोले—हे पुत्र, हे महात्मन्, तुझमें निर्मल बुद्धि उत्पन्न हुई है। तूने जो वचन कहा है, वह यथार्थ ही है; अन्यथा नहीं।

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

जब दुःख उत्पन्न हो, तब जिसकी बुद्धि निर्मल और स्थिर हो जाती है, उसका दुःख नष्ट हो जाता है—जैसे सूर्य के दर्शन से अंधकार मिट जाता है। शैव सिद्धान्त में यह उच्च बुद्धि पति शिव के अनुरूप सम्यक् बोध है, जो पाश-बन्धन काटकर शोक हर लेता है।

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

जिसके पास बुद्धि है, उसी की बुद्धि उसका बल है; और निर्बुद्धि के लिए बल कहाँ? घमंड से उन्मत्त सिंह भी एक छोटे से खरगोश द्वारा कुएँ में गिरा दिया गया।

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

वेद, शास्त्र और पुराणों में बालक के विषय में जैसा कहा गया है, वैसा सब तुमने कर दिखाया है—यह धर्म का ही परिपालन और संरक्षण है।

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

यहाँ तुमने जो उचित कार्य किया है, वह किसी और से हो ही नहीं सकता था। और जिसे हम दोनों ने मान्य किया है, वह अब किसी अन्य प्रकार से बदला नहीं जाएगा।

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ब्रह्मा बोले— ऐसा कहकर उन दोनों ने बुद्धि-सागर गणेश को आश्वस्त किया और उसके विवाह-कार्य के लिए उसमें उत्तम संकल्प उत्पन्न किया।

Frequently Asked Questions

The chapter foregrounds Śiva and Śivā’s private deliberation that their sons Gaṇeśa and Ṣaṇmukha have become marriageable and that their marriages should be arranged auspiciously.

It presents household līlā as dharma-instruction: affectionate parenting and filial paricaryā become models for devotional discipline, while marriage planning signals the sacrality of life-stage rites.

Gaṇeśa and Ṣaṇmukha are highlighted as divine sons; Śiva and Śivā appear as reflective parents, and Brahmā functions as the authoritative narrator responding to Nārada’s inquiry.