Adhyaya 13
Rudra SamhitaKumara KhandaAdhyaya 1339 Verses

गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

अध्याय 13 में सूत बताते हैं कि तारकारि (स्कन्द) से जुड़ा अद्भुत प्रसंग सुनकर नारद प्रसन्न होकर ब्रह्मा से गणेश की परम कथा का विधिपूर्वक वर्णन पूछते हैं। वे गणेश के ‘सर्वमंगल’ जन्म-वृत्त और जीवन-प्रसंग की याचना करते हैं। ब्रह्मा कल्प-भेद समझाते हुए पहले कही कथा का स्मरण कराते हैं—शनि की दृष्टि से शिशु का सिर कटना और फिर हाथी का सिर स्थापित होना। इसके बाद वे श्वेतकल्प का वर्णन आरम्भ करते हैं, जहाँ कारण-परम्परा में शिव करुणावश सिर काटते हैं। फिर सिद्धान्त स्पष्ट किया जाता है कि परम कर्ता शंकर ही हैं; शम्भु जगदीश्वर हैं, निर्गुण भी और सगुण भी; उनकी लीला से सृष्टि, स्थिति और प्रलय होते हैं। आगे शिव-विवाह के बाद कैलास लौटने पर समय आने से गणपति के प्राकट्य की भूमिका बनती है; पार्वती अपनी सखियों जया-विजया के साथ परामर्श करती हैं, जिससे आगे द्वारपालन, प्रवेश-नियमन और गृह-दैवी उद्देश्य से जुड़े प्रसंगों की पृष्ठभूमि तैयार होती है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

सूत जी बोले—तारक के शत्रु (स्कन्द) से सम्बन्धित वह अत्यन्त अद्भुत और श्रेष्ठ वृत्तान्त सुनकर नारद अत्यन्त प्रसन्न हुए और भक्ति से भरकर उन्होंने विधि (पूजा‑व्रत की प्रक्रिया) पूछी।

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

नारद बोले—हे देवों के देव, हे प्रजाओं के नाथ, हे शिव‑ज्ञान के निधि! मैंने कार्त्तिकेय के सदाचार का वह पवित्र वृत्तान्त सुना है, जो अमृत से भी अधिक उत्तम है।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

अब मैं गणेश-सम्बन्धी परम उत्तम वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ—उनका दिव्य जन्म और चरित्र, जो समस्त मंगलों में भी परम मंगल है।

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

सूत बोले—महामुनि नारद के ये वचन सुनकर, मन से प्रसन्न ब्रह्मा ने भगवान् शिव का स्मरण करते हुए उत्तर दिया।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

ब्रह्मा बोले—कल्प-भेद के कारण गणेश के जन्म का वर्णन अनेक प्रकार से कहा गया है, जो सामान्य विधि से परे है। शनि की दृष्टि पड़ते ही शिर कट गया; फिर उनके लिए गजमुख रूप संयोजित किया गया।

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

अब श्वेतकल्प में कही गई गणेश-उत्पत्ति का वर्णन किया जाता है—जहाँ करुणामय भगवान शिव ने उसका शिर काटा, और फिर अनुग्रह करके उसे पुनः प्रतिष्ठित किया।

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

हे मुने, यहाँ कोई संदेह न करना; शंकर स्वयं ही उत्पत्ति के कारण बने। वही शम्भु सर्वाधिपति हैं—निर्गुण भी, और करुणावश सगुण रूप में भी प्रकट होते हैं।

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

उसी की लीला से यह समस्त विश्व रचा जाता है, पाला जाता है और फिर लय को भी प्राप्त होता है। हे मुनिश्रेष्ठ, जो प्रस्तुत किया जा रहा है उसे आदरपूर्वक सुनिए।

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

यहाँ शिव का विधिवत् विवाह हो जाने और कैलास लौट जाने के बाद, कितने समय में गणपति का प्राकट्य (जन्म) हुआ?

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

उसी समय जया और विजया सखियाँ पार्वती से मिलकर विचार में तत्पर हो गईं—क्या करना उचित है, यह सोचने लगीं।

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

रुद्र के सभी गण शिव की आज्ञा के पालन में पूर्णतः तत्पर हैं। वे सब हमारे पक्ष में भी हैं—उनमें नन्दी और भृंगी अग्रणी हैं।

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

वे प्रमथ निश्चय ही असंख्य हैं; उनमें से कोई भी हमारा नहीं है। वे सब द्वार पर खड़े हैं, शंकर की आज्ञा के पालन में पूर्णतः तत्पर।

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण के द्वितीय रुद्रसंहिता के चतुर्थ कुमारखण्ड में ‘गणेशोत्पत्ति-वर्णन’ नामक तेरहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर देवी पार्वती ने अपनी दोनों सखियों से मधुर और मनोहर वचन कहे। उसे हितकर मानकर उन्होंने उसे करने का दृढ़ निश्चय किया।

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

फिर एक बार, जब पार्वती स्नान कर रही थीं, तब सदाशिव ने नन्दी को डाँटा और वहाँ से हटकर भीतर के दूसरे कक्ष में चले गए।

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

असमय में शंकर को आते देखकर जगदम्बिका—जो स्नान कर रही थीं—तुरन्त उठ खड़ी हुईं; वह सुन्दरी देवी उसी क्षण लज्जित हो गईं।

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

उस समय देवी अत्यन्त कौतूहल से युक्त होकर, उनके वचन को हितकर और सुखदायक मानने लगीं।

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

इस प्रकार समय बीतते-बीतते, किसी अवसर पर शिवस्वरूपा, शुभा पार्वती ने मन में विचार किया; क्योंकि वही परम माया और परमेश्वरी हैं।

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

मेरा कोई सेवक अत्यन्त शुभ और कृतकृत्य हो। मेरी आज्ञा से परे यहाँ कुछ भी—रेखा-भर भी—न हिले।

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

ऐसा विचार करके उस देवी ने अपने शरीर के मल से उत्पन्न एक पुरुष की रचना की, जो समस्त शुभ लक्षणों से युक्त था।

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

वह प्रत्येक अंग में निर्दोष, प्रत्येक अवयव में सुन्दर, विशाल और तेजस्वी, समस्त शोभा से विभूषित तथा महाबल और पराक्रम से सम्पन्न था।

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

तब उसने उसे अनेक प्रकार के वस्त्र दिए, नाना आभूषण भी अर्पित किए, और बहुत-सी अनुपम आशीषें प्रदान कीं।

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

“तू मेरा पुत्र है, तू मेरा ही है; यहाँ मेरा और कोई नहीं।” ऐसा कहे जाने पर उस पुरुष ने प्रणाम किया और शिवा (पार्वती) से निवेदन किया।

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

गणेश बोले: “आज आपका कौन-सा कार्य है? जो आप कहें, वही मैं करूँ।” इस प्रकार कहे जाने पर शिवा (देवी) ने तब अपने पुत्र को उत्तर दिया।

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

शिव बोले: “हे प्रिय बालक, मेरी बात सुनो। आज से तुम मेरे द्वारपाल बनो। तुम मेरे पुत्र हो, तुम मेरे ही हो; मेरे लिए तुम्हारे समान कोई नहीं।”

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

“मेरी आज्ञा के बिना, हे पुत्र, कोई भी—कहीं से भी—हठपूर्वक मेरे गृह के भीतर न जाए। प्रिय बालक, मैंने जो कहा है वही सत्य है।”

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

ब्रह्मा बोले—ऐसा कहकर, हे मुनि, उसने उसे अत्यन्त दृढ़ दण्ड दिया। अपने ही सुन्दर रूप को देखकर वह हर्ष से भर उठी।

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

उसके मुख का चुम्बन कर, अत्यन्त स्नेह से उसे आलिंगन करके, करुणा से उस पुत्र को—हाथ में दण्ड धारण किए गणाधिप गणेश को—अपने द्वार पर नियुक्त कर दिया।

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

तत्पश्चात्, हे तात, देवी का पुत्र वह गण घर के द्वार पर स्थित रहा—हाथ में दण्ड लिए महावीर—पार्वती के हित की कामना से।

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

अपने द्वार पर अपने पुत्र गणेश को स्थापित करके, शिवा (पार्वती) स्वयं स्नान करने लगीं और सखियों सहित वहीं स्थित रहीं।

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

उसी समय शिव द्वार पर आ पहुँचे—हे मुनिशार्दूल, वे क्रीड़ाप्रिय हैं और अनेक दिव्य लीलाओं में निपुण हैं।

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

उस प्रभु शिवेश को न पहचानकर गणों के अधिपति ने कहा—“हे देव! माता की आज्ञा के बिना अभी तुम्हें जाना नहीं चाहिए।”

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

स्नान के लिए खड़ी माता ने कहा—“अब कहाँ जा रहे हो? अभी लौट आओ।” यह कहकर उसे रोकने के लिए उसने तुरंत एक छोटी छड़ी उठा ली।

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

उसे देखकर भगवान शिव बोले—“अरे मूढ़बुद्धि! तू किसे रोक रहा है? हे भ्रमित समझ वाले, तू मुझे नहीं पहचानता; मैं शिव हूँ—यह सत्य है, अन्यथा नहीं।”

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

गणेश द्वारा उस लाठी से आहत होकर अनेक दिव्य लीलाओं वाले महेश्वर क्रोधित हो उठे और अपने पुत्र से बोले।

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

शिव बोले—“तू मूर्ख है; तू नहीं जानता कि मैं शिव हूँ, गिरिजा का पति। मैं अपने ही गृह जा रहा हूँ—अरे बालक, तू मुझे कैसे रोक सकता है?”

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

ऐसा कहकर जब महेश भीतर प्रवेश करने लगे, तब गणों का नायक—हे विप्र—क्रोधित होकर फिर दंड से उन्हें मार बैठा।

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

तब शिवजी क्रुद्ध होकर अपने गणों को आज्ञा देने लगे—“यह कौन है जो यहाँ ऐसा कर रहा है, और क्या किया जा रहा है? हे गणो, देखो और तुरंत पता लगाओ।”

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

ऐसा कहकर शिवजी वहाँ घर के बाहर क्रुद्ध होकर खड़े रहे—वे देहधारी जीवन के उचित आचार में रत स्वामी हैं, जिनकी अद्भुत लीलाएँ अनेक और विस्मयकारी हैं।

Frequently Asked Questions

The chapter introduces the Gaṇeśa birth/origin narrative, explicitly referencing the head-severing motif (linked to Śani’s gaze in another kalpa) and beginning the Śvetakalpa version of events.

It foregrounds Śiva’s supreme agency and the teaching that Śiva is simultaneously nirguṇa and saguṇa; the Gaṇeśa episode is framed as līlā through which cosmic order and auspiciousness are disclosed.

Śiva as the universal overlord and cosmic agent; Gaṇeśa as the ‘all-auspicious’ divine figure whose origin story functions as a charter for maṅgala and devotional access; Pārvatī’s household sphere as the narrative locus.