Adhyaya 21
Kailasa SamhitaAdhyaya 2166 Verses

मुक्तयतिदेहसंस्काररहस्यं — The Esoteric Rites for the Bodies of Liberated Ascetics

अध्याय 21 में मुक्त या शिव-भाव में स्थित यतियों के देह-संस्कार का गुह्य रहस्य बताया गया है। वामदेव कार्तिकेय/सुब्रह्मण्य से पूछते हैं कि ऐसे मुक्त संन्यासियों के लिए दाह-कर्म क्यों नहीं कहा गया और उनके लिए खनन/समाधि क्यों सुनी जाती है। सूत बताते हैं कि सुब्रह्मण्य ने यह अंतः-उपदेश ईश्वर से सुनकर पहले शिवयोगी भृगु को कहा था। यह ज्ञान सर्वत्र नहीं देना चाहिए, केवल शान्त और शिव-भक्ति से युक्त शिष्य को देना योग्य है। समाधि और शिव-भाव में स्थित यति ‘परिपूर्ण-शिव’ माने जाते हैं; जो साधक चंचल है और समाधि से रहित है, उसके लिए उपाय बताए गए हैं। वेदान्त–आगम आधारित त्रिपदार्थ-परिज्ञान, गुरु-उपदिष्ट योग, यमादि संयम, दीक्षा-ज्ञान और अनुशासन—इनसे शैव मोक्ष-मार्ग का समन्वित निरूपण किया गया है।

Shlokas

Verse 1

वामदेव उवाच । ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म्म न विद्यते । मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया

वामदेव बोले—जो मुक्त यति हैं, उनके लिए दाहकर्म नहीं होता। मैंने सुना है कि देहपात होने पर उनके शरीर का खनन (समाधि-रूप से दफन) किया जाता है।

Verse 2

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम । त्वत्तोन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते

हे कार्तिकेय, मेरे गुरु! कृपा और स्नेह से वह कर्म मुझे बताइए; क्योंकि तीनों लोकों में आपके समान दूसरा कोई समर्थ वक्ता नहीं है।

Verse 3

पूर्णाहं भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपंजरात् । ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परंगतः

जो ‘मैं पूर्ण हूँ’—इस भाव का आश्रय लेकर देह-पिंजर से मुक्त होते हैं, और जो उपासना-मार्ग से देहबन्धन से छूटते हैं—वे परम पद को प्राप्त होते हैं।

Verse 4

तेषां गतिविशेषञ्च भगवञ्छंकरात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य्य स्वशिष्यतः

हे भगवन् शंकर के पुत्र! उनकी विशिष्ट गतियों (प्राप्ति-स्थितियों) का वर्णन आप कृपा-पूर्वक करने योग्य हैं; मुझे अपना शिष्य मानकर स्नेह से विचार कर के बताइए।

Verse 5

सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रस्सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात्

सूत बोले—मुनियों की प्रार्थना सुनकर, शक्ति-पुत्र, देवताओं के शत्रुओं का संहारक, ने वह अत्यन्त रहस्य-तत्त्व कहा, जिसे भृगु ने स्वयं ईश्वर से सुना था।

Verse 6

सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना

सुब्रह्मण्य बोले—हे मुने! यही गूढ़ उपदेश शिव-योगी भृगु को स्वयं भगवान्, सर्वज्ञ पिनाकी (शिव) ने प्रत्यक्ष कहा था।

Verse 7

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् । देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै

हे ब्रह्मन्! आज मैं वह उपदेश तुम्हें कहूँगा। यह किसी को भी देने योग्य नहीं; यह केवल शान्त, संयमी और शिव-भक्ति से युक्त शिष्य को ही देना चाहिए।

Verse 8

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक् । अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णश्शिवो भवेत्

यदि कोई यति समाधि में स्थित होकर भी शिवभाव में देह का निर्वाह करता है, तो वह महाधीर पूर्णतः शिवस्वरूप हो जाता है।

Verse 9

अधैर्य्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विंदति । तदुपायम्प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु

जिसका चित्त अधैर्य और चंचल है और जो समाधि नहीं पाता, उसके लिए मैं उपाय बताता हूँ। सावधान होकर सुनो।

Verse 10

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् । श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्

वेदान्त और आगम-वचनों से उत्पन्न त्रिपदार्थ-ज्ञान को गुरु के मुख से सुनकर, फिर यम आदि से आरम्भ होने वाले योग का अभ्यास करे—ताकि जीव बन्धन से परे पति (परमेश्वर) की ओर अग्रसर हो।

Verse 11

तत्कुर्वन्स यतिस्सम्यक्छिवध्यानपरो भवेत् । नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः

उस साधना को करते हुए संन्यासी सम्यक् रूप से शिव-ध्यान में तत्पर हो जाता है। हे मुनि, नियमपूर्वक वह सदा अपने मन को प्रणव (ॐ) में स्थिर आसक्त रखे।

Verse 12

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्य्यधरो यतिः । अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्

यदि देह की दुर्बलता के कारण यति धैर्य से विचलित हो जाए, तो वह निष्काम होकर भगवान् शिव का स्मरण करते हुए अपनी जीर्ण देह का त्याग कर सकता है।

Verse 13

सदाशिवानुग्रहतो नंदिना प्रेरिता मुने । आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः

हे मुनि, सदाशिव की अनुग्रह-शक्ति से और नन्दी की प्रेरणा से, आतिवाहिक (सूक्ष्म-वाहक) रूप धारण करने वाली पाँच प्रसिद्ध देवताएँ प्रकट हुईं।

Verse 14

आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुंजवपुष्मती । अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी

एक शक्ति अहंकार-आत्मभाव का नाश करने वाली आकृति में प्रकट हुई, जो ज्योति-पुंज के समान दीप्तिमान थी। एक दिन की अधिष्ठात्री बनी, और एक शुक्लपक्ष की अधिष्ठात्री होकर प्रकट हुई।

Verse 15

उत्तरायणरूपा च पंचानुग्रहतत्परा । धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी

वह उत्तरायण-स्वरूपा है और पंचानुग्रह में तत्पर है। वही धूम्रवर्णा, तमस से युक्त रात्रि है, जो कृष्णपक्ष की अधिष्ठात्री है।

Verse 16

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः । तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने

हे महामुने वामदेव, दक्षिणायन-रूप से प्रसिद्ध पाँच देवताएँ हैं। आज उनकी वृत्ति और कार्य-क्षेत्र को सुनो।

Verse 17

ताः पंचदेवता जीवान्कर्मानुष्ठान तत्परान् । गृहीत्वा त्रिदिवं यांति तत्पुण्यवशतो मुने

हे मुने, वे पाँच देवताएँ कर्मानुष्ठान में तत्पर जीवों को ग्रहण करके, उसी पुण्य के वश से उन्हें त्रिदिव (स्वर्गलोक) ले जाती हैं।

Verse 18

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः । मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्मपूर्ववत्

यथोक्त स्वर्गीय भोगों का उपभोग करके, जब उनका पुण्य क्षीण हो जाता है, तब वे फिर लौट आते हैं। मनुष्यलोक में पहुँचकर वे पूर्ववत् पुनर्जन्म धारण करते हैं।

Verse 19

ताः पुनः पंचधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् । अग्न्यादिक्रमतां गृह्यं सदाशिवपदं यतिः

फिर उन मार्गों को भूतल से आरम्भ कर पाँच प्रकार से विभक्त करके, अग्नि आदि क्रमों को ग्रहण करता हुआ यति सदाशिव-पद को प्राप्त होता है।

Verse 20

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः । तिष्ठंत्यनुग्रहाकाराः कर्म्मण्येव प्रयोजिताः

देवदेव के वन्दनीय चरणों के पीछे उन्हें ले जाकर, वे अनुग्रह-स्वरूप होकर वहीं स्थित रहे, केवल कर्तव्य-सेवा में नियुक्त।

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां यतीनान्मरणानन्तरदशाहपर्य्यंतकृत्यवर्णनन्नामैकविंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीशिवमहापुराण की षष्ठी कैलाससंहिता में ‘यतियों के मरणोत्तर से दशाह पर्यन्त कृत्यों का वर्णन’ नामक इक्कीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।

Verse 22

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशश्शंकरः सर्वनायकः

सर्वेश्वर और सर्वनायक शंकर उसे अपने समान रूप प्रदान करते हैं और उसे गणपति-पद पर अभिषिक्त करके कृपा करते हैं।

Verse 23

मृगटंकत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गंगोल्लासिजटाधरम्

मृगचिह्न और श्रेष्ठ त्रिशूल से अलंकृत, वरदानों से विभूषित; त्रिनेत्र, चन्द्रकला धारण किए, और गंगा से दीप्त जटाओं वाले (महादेव)।

Verse 24

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् । इति शाखाविरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतम्

“अधिष्ठित श्रेष्ठ विमान, जो सब कुछ देने वाला और समस्त कामनाएँ पूर्ण करने वाला है”—ऐसा कहा गया है। जो विषय-शाखाओं से विरक्त हो, वह रुद्रकन्याओं (शिवशक्तियों) से आवृत हो जाता है।

Verse 25

नृत्यगीतमृदंगादिवाद्यघोषमनोहरम् । दिव्याम्बरस्रगालेप भूषणैरपि भूषितम्

वह नृत्य, गीत और मृदंग आदि वाद्यों के मधुर नाद से मनोहर था। दिव्य वस्त्रों, मालाओं, सुगंधित लेपों और आभूषणों से भी वह सुशोभित था।

Verse 26

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्यांभःपरिपूरितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चंद्रकोटिसुशीतलम्

वह दिव्य अमृत-घटों से परिपूर्ण और दिव्य जल से लबालब भरा था। वह करोड़ों सूर्यों-सा तेजस्वी, फिर भी करोड़ों चंद्रमाओं-सा शीतल और सुखद था।

Verse 27

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च । भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये

और शिव ने अनुग्रह करके उसे ऐसा विमान प्रदान किया जो मन के वेग-सा शीघ्र और सर्वत्र गमनशील था। पर जिसने भोग भोग लिए थे, उसके भीतर जब भोगों की जिज्ञासा क्षीण हो गई, तब उच्च लक्ष्य की ओर प्रवृत्ति जागी।

Verse 28

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यति दुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामान्तान्मलयानलसुप्रभाम्

अपने सहज स्वभाव से भी अधिक तीव्र शक्ति को प्रवाहित कर उसने उस अत्यन्त दुर्गम कान्तार (वन-प्रदेश) को प्रज्वलित कर दिया—मलय-पर्वत से उठती अग्नि के समान दीप्त—और शत्रु-बल को अन्त तक भस्म करने की अभिलाषा से।

Verse 29

अनुगृह्य महामंत्रतात्पर्यम्परमेश्वरः । पूर्णोहं भावनारूपः शंभुर स्मीति निश्चलम्

अनुग्रह करके परमेश्वर महामन्त्र का अन्तरार्थ प्रकट करते हैं—“मैं पूर्ण हूँ; मेरा स्वरूप शुद्ध भावनात्मक चैतन्य है; मैं शम्भु हूँ”—इस निश्चय में साधक अचल रहे।

Verse 30

अनुगृह्य समाधिश्च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः । रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः

अनुग्रह करके (शिव) समाधि प्रदान करते हैं, जो उनके दास्य-भाव (समर्पित भक्ति) की स्वाभाविक स्पन्दन-रूप है; और सूर्य आदि के कर्म-सामर्थ्य के समान प्रकट होने वाली, अवरोध-रहित सिद्धियाँ भी देते हैं।

Verse 31

आयुः क्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः

जब पद्मयोनि ब्रह्मा की आयु का क्षय होता है, तब जगद्गुरु भगवान् शिव उन्हें पुनरावृत्ति (पुनर्जन्म) से रहित परम मुक्ति प्रदान करते हैं।

Verse 32

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्य्यं समष्टिमत् । मुक्तिघंटापथं चेति वेदांतानां विनिश्चयः

अतः वही परम पद समस्त ऐश्वर्यों की समष्टि है; वही मुक्ति की घोषणा करने वाला सुनिश्चित मार्ग है—यही वेदान्त का निश्चय है।

Verse 33

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेस्सत्सम्प्रदायिनः । यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परित स्तदा

जब वह मंदबुद्धि संन्यासी मृत्यु के निकट हो, तब सत्सम्प्रदाय वाले यति करुणा‑पूर्ण अनुकूलता से उसके चारों ओर एकत्र होकर ठहरें।

Verse 34

ततस्सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् । उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः

तब वे सब वहाँ मन को एकाग्र करके, क्रमशः प्रणव (ॐ) से आरम्भ कर उपदेश दें; और महावाक्यों को उनके तात्पर्य सहित समझाएँ।

Verse 35

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा । निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि

वे सदा शिव का स्मरण करते हुए, प्रेमपूर्वक स्पष्ट वाणी से शिव का वर्णन करें। निर्गुण परमज्योति को प्रणाम करके, प्रलय की सीमा तक श्रद्धा में लीन रहें।

Verse 36

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते । असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते

इन सबके लिए यहाँ समान रूप से संस्कारों का क्रम बताया गया है। जिनके शरीर संस्कारों से परिष्कृत नहीं भी हैं, वे यदि शिव के अनुशासन और अनुग्रह में स्थित हों तो उनका दुर्भाग्य और आध्यात्मिक पतन नहीं होता।

Verse 37

संन्यस्य सर्वकर्म्माणि शिवाश्रयपरा यतः । देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति

जो लोग सब कर्मों का त्याग कर केवल शिव का आश्रय लेते हैं, परंतु अशुद्ध आचरण से अपने शरीर को दूषित करते हैं—उनके कारण राजा और उसका राज्य दोनों नष्ट हो जाते हैं।

Verse 38

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः । तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते

उस गाँव के निवासी भी अत्यन्त दुःख से पीड़ित हो जाएँगे। इसलिए उस दोष के परिहार हेतु यह विधि इस प्रकार कही जाती है।

Verse 39

स तु नम हरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः । नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्

विनम्र बुद्धि से वह मंत्र का आरम्भ “नमः हरिण्याय …” से करे और “नमः आमीवत्केभ्यः” पर समाप्त करके नियत समय पर उस मंत्र का जप करे।

Verse 40

ओंमित्यन्ते जपन्देवयजनम्पूरयेत्ततः । ततश्शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर

अन्त में “ॐ” का जप करते हुए देव-पूजन को पूर्ण करे। तब, हे मुनीश्वर, उस दोष की शान्ति हो जाती है और कल्याण स्थापित होता है।

Verse 41

पुत्रादयो यथा न्यायं कुर्य्युस्संस्कारमुत्तमम् । वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु

पुत्र आदि जैसे नियम है वैसे उत्तम संस्कार करें—यह मैं कृपा करके कहता हूँ। हे विप्र, सावधान होकर सुनो।

Verse 42

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्

पहले पूजन करके शुद्ध जल से लिङ्ग का स्नान कराए, फिर पुष्प आदि से पुनः अर्चन करे; तत्पश्चात् क्रम से श्रीरुद्रम्, चमकम् और रुद्रसूक्त का पाठ करे।

Verse 43

शंखं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च । पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्

शंख को सामने रखकर उसके जल से पूज्य लिंग का अभिषेक करे। फिर सिर पर पुष्प रखकर प्रणव (ॐ) का जप करते हुए अपने को शुद्ध करे।

Verse 44

कौपीनादीनि संत्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् । भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वांगं विधिना ततः

कौपीन आदि वस्त्र त्यागकर फिर अन्य शुद्ध वस्त्र धारण करे। तत्पश्चात् विधिपूर्वक समस्त शरीर पर भस्म का उर्ध्वपुंड्र/लेपन करे।

Verse 45

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च । विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलंकुर्य्यात्कलेवरम्

विधिपूर्वक त्रिपुंड्र धारण करे और चंदन से तिलक लगाए। फिर पुष्पों और मालाओं से अपने शरीर को अलंकृत कर शिव-पूजा हेतु शोभित करे।

Verse 46

उरः कण्डशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् । रुद्राक्षमालाभरणैरलंकुर्य्याच्च मंत्रतः

क्रम से वक्ष, कंठ, शिर, भुजाएँ, प्रकोष्ठ और कानों में रुद्राक्ष की मालाएँ व आभूषण धारण करे—और यह सब मंत्रोच्चार के साथ करे।

Verse 47

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च । पंचब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्

सुगंधित धूप से धूपित उस पवित्र रूप को उठाकर शिक्य (ढोने की झोली/झूला) पर रखे। फिर पंचब्रह्ममय रम्य रथ पर उस तनु (प्रतिष्ठित रूप) को स्थापित करे।

Verse 48

ओंमाद्यैः पंचभिर्ब्रह्ममंत्रैस्सद्यादिभिः क्र्मात् । सुगंधकुसुमैर्माल्यैरलंकुर्य्याद्रथं च तम्

ॐ से आरम्भ करके सद्योजात आदि पाँच ब्रह्म-मंत्रों से क्रमशः संस्कार करे। फिर उस रथ को सुगन्धित पुष्पों और मालाओं से अलंकृत करे।

Verse 49

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः । ग्रामम्प्रदक्षिणीकृत्य गच्छे त्प्रेतं तमुद्वहन्

चारों ओर नृत्य-वाद्य और ब्राह्मणों के वेदघोष के साथ, ग्राम की प्रदक्षिणा करके, उस प्रेत (शव) को उठाए हुए आगे जाए।

Verse 50

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा । उदीच्यम्पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः

तत्पश्चात वे सब यति, पूर्व दिशा में हों या कहीं भी, उत्तर के पुण्य-प्रदेश में, पवित्र वृक्ष के समीप एकत्र हुए।

Verse 51

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः । प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्

एक दण्ड के प्रमाण के अनुसार देवयजन-स्थान खोदकर, प्रणव और व्याहृतियों के साथ जल से प्रोक्षण करे, और फिर क्रमशः आस्तरण बिछाए।

Verse 52

शमीपत्रश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः । आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्

शमी के पत्ते और पुष्प उत्तराभिमुख अग्रभाग करके बिछाकर, उनके ऊपर पवित्र दर्भा फैलाए; फिर वस्त्र, मृगचर्म और ऊपर कुशा से युक्त वह आसन विधिपूर्वक तैयार करे।

Verse 53

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च

प्रणव (ॐ) और ब्रह्म-मंत्रों से, तथा पञ्चगव्य से उस देह को छिड़ककर स्नान कराए। फिर रौद्र सूक्त और पुनः प्रणव से अभिषेक करे।

Verse 54

शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः

शंख से ढाले हुए जल से अभिषेक करके, मस्तक पर पुष्प रखे। जो उस पूजन में तन्मय है, वह अनुकूल और प्रसन्नचित्त होता है—सदा शिव-स्मरण में तत्पर।

Verse 55

ओंमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा

तत्पश्चात् ‘ॐ’ का उच्चारण करके, पहले स्वस्तिवाचन करे। फिर तैयार गर्त में उसे योगासन रूप से स्थापित करे, और विधि के अनुसार पूर्वाभिमुख होकर बैठे।

Verse 56

गंधपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत्

गंध और पुष्पों से अलंकृत करके, फिर धूप और गुग्गुलु से धूमित करे। ‘हे विष्णो, यह हवि है’ ऐसा कहकर, ‘रक्षा करो’ कहते हुए उसे अर्पित करे।

Verse 57

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो मंत्रेण सोदकम्

दण्ड को दाहिने हाथ में धारण करे और बाएँ हाथ में कमण्डलु रखे। हे प्रजापति, मंत्र और अभिमंत्रित जल सहित ये संस्कार-चिह्न तुम्हारे सिवा कोई और प्रदान न करे।

Verse 58

ब्रह्मजज्ञानम्प्रथममितिमंत्रेण मस्तके । स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्

‘ब्रह्मजज्ञानं प्रथमम्’ से आरम्भ होने वाले मन्त्र का जप करते हुए मस्तक का स्पर्श करे। फिर भ्रूमध्य को स्पर्श करके रुद्रसूक्त का जप करे।

Verse 59

मानो महान्तमित्यादिचतुर्भिर्मस्तकन्ततः । नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः

‘मानो महान्तम्…’ से आरम्भ होने वाले चार मन्त्रों का जप करते हुए पहले मस्तक (ऊपरी भाग) पर करे। फिर नारियल के शीर्ष पर छेद करके बनी छोटी गुहा को उसके बाद विधिपूर्वक भर दे।

Verse 60

पंचभिर्ब्रह्मभिस्स्पृष्ट्वा जपेत्स्थलमनन्यधीः । यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः

पाँच ब्रह्म-मन्त्रों से उस स्थल का स्पर्श कर उसे पवित्र करके, एकाग्र चित्त से वहीं जप करे। जो देवताओं द्वारा भी उपास्य है और जो उनसे परे है—वही महादेव, महेश्वर है।

Verse 61

इति जप्त्वा महादेवं सांबं संसारभेषजम् । सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्

इस प्रकार जप करके संसार-बन्धन की औषधि, अम्बा सहित महादेव शिव—सर्वज्ञ, स्वाधीन और सब पर अनुग्रह करने वाले—की पूजा करे।

Verse 62

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् । मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोपये नोपलेपयेत्

एक हाथ ऊँचा और दो हाथ चौड़ा मिट्टी का पीठ बनाकर उसे सुरक्षित रखे; उस पर लेप या पलस्तर न करे।

Verse 63

चतुरस्रं च तन्मध्ये गंधाक्षतसमन्वितेः । सुगंधकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्

फिर चतुरस्र (चौकोर) वेदी बनाकर, उसके मध्य में सुगंधित चंदन-लेप और अक्षत से अलंकृत कर, सुगंधित पुष्पों, बिल्वपत्रों और तुलसी से (भगवान् शिव की) सम्यक् पूजा करे।

Verse 64

प्रणवेन ततो दयाद्धूपदीपौ पयोहविः । दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्य्याच्च पंचधा

फिर प्रणव (ॐ) के साथ धूप-दीप अर्पित करे और दूध की आहुति दे। अर्पण करके प्रदक्षिणा करे और पाँच बार साष्टांग नमस्कार करे।

Verse 65

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा संजप्य प्रणमेत्ततः । दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद्ब्रह्माद्यम्प्रणवेन च

प्रणव ‘ॐ’ का बारह बार जप करके फिर विधिपूर्वक प्रणाम करे। तत्पश्चात् दिशाओं और विदिशाओं के क्रम से चलते हुए, प्रणव सहित ब्रह्मा आदि देवताओं को अर्पण करे।

Verse 66

एवं दशाहपर्य्यंतं विधिस्ते समुदाहृतः । यतीनां मुनिवर्य्याथैकादशाहविधिं शृणु

इस प्रकार दस दिनों तक का विधान तुम्हें भलीभाँति बताया गया। अब, हे मुनिवर, यतियों के लिए एकादश दिन का जो विधान है, उसे सुनो।

Frequently Asked Questions

The chapter advances a theological argument about differential funerary rites: liberated ascetics established in Śiva-bhāva are not subject to ordinary cremation rites; instead, burial is discussed as appropriate, and the rationale is explained through a guru-lineage disclosure attributed to Śiva and transmitted via Bhṛgu.

The rahasya lies in treating the yogin’s body not as a karmic remainder requiring purificatory fire, but as a locus transformed by samādhi and Śiva-identification; thus the rite (e.g., khanana/burial) becomes a marker of realized status, and the secrecy/eligibility rules encode the Shaiva principle that higher practice is safeguarded by adhikāra.

Rather than a new iconic form of Śiva or Gaurī, the chapter highlights Śiva as the omniscient teacher (Pinākin/Īśvara) and emphasizes the realized state “paripūrṇa-śiva” as an experiential manifestation of Śiva-tattva in the liberated yati.