Mantra 6
Sukta 1.15
Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional attribution for RV 1.15)
Devata: Mitra-Varuṇa
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
युवं दक्षं धृतव्रत मित्रावरुण दूळभम् । ऋतुना यज्ञमाशाथे ॥
Samhita Patha (IAST)
यु॒वं दक्षं॑ धृतव्रत॒ मित्रा॑वरुण दू॒ळभ॑म् । ऋ॒तुना॑ य॒ज्ञमा॑शाथे ॥
Transliteration
yuváṃ dákṣaṃ dhṛtavratā mítrā́varuṇa dūḷábhām | ṛtúnā yajñám āśāthe ||
Translation
हे मित्र-वरुण! धृतव्रत, दृढ़-व्रत के धारक, तुम दोनों दुर्दम्य दक्ष (प्रभावी शक्ति) को धारण और स्थिर रखते हो; ऋतुना—ऋत के यथार्थ छंद से—तुम यज्ञ को प्राप्त करते और हमारे भीतर उसे पोषित करते हो।
Padapatha (Word Analysis)
यु॒वम् । दक्ष॑म् । धृ॒त॒ऽव्र॒ता॒ । मित्रा॑वरुणा । दुः॒ऽदभ॑म् । ऋ॒तुना॑ । य॒ज्ञम् । आ॒शा॒थे॒ इति॑ ॥युवम् । दक्षम् । धृतव्रता । मित्रावरुणा । दुःदभम् । ऋतुना । यज्ञम् । आशाथे इति ॥yuvam | dakṣam | dhṛta-vratā | mitrāvaruṇā | duḥ-dabham | ṛtunā | yajñam | āśātheiti
Word by Word
युवाम्you two
युवाम्:
कर्तृ (यज्ञम् आशाथे इत्यस्य)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
दक्षम्skill, strength, ability
दक्षम्:
कर्म (धृतव्रतौ इत्यस्य विशेष्य-रूपेण/गुण-रूपेण गृह्यते)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
धृतव्रतO you two of firm vows
धृतव्रत:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeAdjective (vocative epithet)
Rootधृत-व्रत (कृदन्त-समास; √धृ ‘धारणे’ + व्रत)
मित्रावरुणO Mitra and Varuṇa
मित्रावरुण:
सम्बोधन (आह्वान)
TypeNoun (dual deity name, vocative)
Rootमित्र + वरुण (देवनाम-समास)
दूळभम्hard to obtain
दूळभम्:
कर्म-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootदूळभ (प्रातिपदिक; ‘दुर्लभ’ अर्थे वैदिक-रूपम्)
ऋतुनाwith/through ṛtú (right order, proper season/rite)
ऋतुना:
करण (येन—‘ऋतुना’)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
यज्ञम्sacrifice, worship
यज्ञम्:
कर्म (आशाथे)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
आशाथेyou two attain/obtain
आशाथे:
क्रिया (कर्तृ=युवाम्; कर्म=यज्ञम्)
TypeVerb
Root√अश् (अश्नुते/अश्नोति) ‘प्राप्नोति’ + आ- (उपसर्ग)