Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन्।।।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गा: पद्मरेणुभिः।

tatra krauñcāś ca haṃsāś ca sārasāś ca viniṣkraman | jalārdrāś cakravākāś ca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ ||

उसी समय वहाँ से क्रौञ्च, हंस, सारस और चक्रवाक पक्षी बाहर उड़ निकले। वे जल से भीगे हुए थे और कमलों के पराग से उनके अंग लालिमा से रँगे थे।

तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण
क्रौञ्चाःkrauñca birds
क्रौञ्चाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रौञ्च (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
हंसाःswans
हंसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
सारसाःsārasas (cranes/geese)
सारसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसारस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
विनिष्क्रमन्came out/flew out
विनिष्क्रमन्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + निस् + √क्रम् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, बहुवचन; छन्दसि/आर्षप्रयोगे अन्त्य-न् (विनिष्क्रमन् = विनिष्क्रमेन्/विनिष्क्रमान् इत्यर्थः)
जल-आर्द्राःwet with water
जल-आर्द्राः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootजल (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (जलेन आर्द्राः); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; पक्षिणां विशेषण
चक्रवाकाःcakravāka birds
चक्रवाकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्रवाक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
रक्त-अङ्गाःhaving red limbs/wings
रक्त-अङ्गाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootरक्त (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (येषाम् अङ्गानि रक्तानि ते); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; पक्षिणां विशेषण
पद्म-रेणुभिःwith lotus pollen
पद्म-रेणुभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपद्म (प्रातिपदिक) + रेणु (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पद्मस्य रेणु); पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन

Just then, the kraunchas, swans, geese and chakravaka drenched in water with their limbs reddened with the pollen of lotuses were fluttering out (of the cave).

K
krauñca
H
haṃsa
S
sārasa
C
cakravāka
P
padma (lotus)

FAQs

The verse supports dharma indirectly by using nature-signs to frame a truthful narrative atmosphere; it underscores attentive observation and fidelity to what is seen (satya in description) before action.

As the vānaras move in the cave-region, water-birds suddenly fly out, suggesting the presence of water and life within and setting the scene for what follows.

Alertness and discernment—reading the environment carefully rather than acting rashly.