Shloka 13

परशुरामप्रादुर्भावः

The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila

Devanagari script

उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्।।।।मृगा: प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम्।

Transliteration

upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāc cyutam | mṛgāḥ praśamayanty ete santāpas tyajyatām ayam ||

Translation

पक्षियों के मुख से निकली ध्वनियों ने मानो दैवी संकेत देकर घोर भय उपस्थित कर दिया है। पर ये मृग संकट-शमन का सूचक हैं; अतः यह संताप त्याग दीजिए॥

Word by Word

• उपस्थितम्: arisen, present
• उपस्थितम्: Karma (कर्म/Object—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उप + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying भयम्)

• भयम्: fear
• भयम्: Karma (कर्म/Object—topic)
• Type: Noun
• Root: भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• घोरम्: dreadful
• घोरम्: Karma (कर्म/Object—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: घोर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying भयम्)

• दिव्यम्: celestial, portentous
• दिव्यम्: Karma (कर्म/Object—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying भयम्)

• पक्षिमुखात्: from the birds' mouth
• पक्षिमुखात्: Apādāna (अपादान/Ablative source)
• Type: Noun
• Root: पक्षि + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'from the mouth of a bird'

• च्युतम्: uttered/released
• च्युतम्: Karma (कर्म/Object—qualifier)
• Type: Adjective
• Root: च्यु (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying भयम्)

• मृगाः: animals
• मृगाः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रशमयन्ति: pacify, allay
• प्रशमयन्ति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + शम् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद; णिच्-भावार्थे (causative sense): 'cause to subside'

• एते: these
• एते: Karta (कर्ता/Subject—apposition)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम (referring to mṛgāḥ)

• सन्तापः: grief, distress
• सन्तापः: Karma (कर्म/Object of tyajyatām—'let grief be abandoned')
• Type: Noun
• Root: सन्ताप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्यज्यताम्: let (it) be given up
• त्यज्यताम्: Kriyā (क्रिया/imperative passive)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive): 'let it be abandoned'

• अयम्: this
• अयम्: Karma (कर्म/Object—qualifier)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (qualifying सन्तापः)

Context

While they were conversing, a storm blew, shaking the earth and felling down beautiful trees.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Vasiṣṭha
• birds (omens)
• deer (omens)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Steadiness of mind (dhairya) grounded in wise interpretation: do not surrender to panic; discern signs carefully and abandon needless grief.

What is the narrative situation?

Ominous bird-cries and other portents appear on the road; Vasiṣṭha interprets them, balancing fear with reassurance.

Which character virtue is emphasized?

Vasiṣṭha’s prudent counsel—calming the king and guiding the group toward measured, dharmic response.