Shloka 19

वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना

Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage

Devanagari script

एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम्।।1.70.18।।तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषि:।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम्।।1.70.19।।

Transliteration

evam uktvā naraśreṣṭhe rājñāṁ madhye mahātmanām |

tūṣṇīṁ-bhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |

uvāca vākyaṁ vākyajño vaidehaṁ sa-purodhasam || 1.70.18–19 ||

Translation

महात्मा राजाओं की सभा में नरश्रेष्ठ दशरथ यह कहकर मौन हो गए। तब वाक्य-निपुण भगवान् ऋषि वसिष्ठ ने पुरोहितों सहित बैठे विदेह-नरेश जनक से वचन कहा।

Word by Word

• तूष्णींभूते: when (he) had become silent / being silent
• तूष्णींभूते: अधिकरण (सप्तमी; सति-सप्तमी/अवस्थासूचक)
• Type: Adjective
• Root: तूष्णीम् (अव्यय) + भू (धातु) → तूष्णींभूत (कृदन्त-भूतकृदन्त)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त, भूतकृदन्त); पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-एकवचनम्; विशेषणम्; 'दशरथे' इति पदस्य विशेषणम् (locative absolute sense)

• दशरथे: in/when (King) Daśaratha (was silent)
• दशरथे: अधिकरण (सप्तमी; सति-सप्तमी)
• Type: Noun
• Root: दशरथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति; एकवचनम्

• वसिष्ठः: Vasiṣṭha
• वसिष्ठः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम्

• भगवान्: venerable / blessed
• भगवान्: कर्ता (विशेषणरूपेण कर्तृसम्बन्धी)
• Type: Adjective
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम्; विशेषणम् (वसिष्ठस्य)

• ऋषिः: sage
• ऋषिः: कर्ता (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम्; 'वसिष्ठः' इत्यस्य समानाधिकरणम्

• उवाच: said / spoke
• उवाच: क्रिया
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) (वदने) → उवाच (लिट्)
• Form: लिट्-लकार (परोक्सभूत/परिपूर्णभूत); प्रथमपुरुष; एकवचनम्; परस्मैपदम्

• वाक्यम्: words / a statement
• वाक्यम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम्

• वाक्यज्ञः: knower of speech / eloquent
• वाक्यज्ञः: कर्ता (विशेषणरूपेण कर्तृसम्बन्धी)
• Type: Adjective
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक) → वाक्यज्ञ
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: वाक्यस्य ज्ञः); पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम्; विशेषणम् (वसिष्ठस्य)

• वैदेहम्: to Vaideha (Janaka)
• वैदेहम्: कर्म (सम्प्रदानसन्निकृष्ट/उद्देश्य-प्राप्तकर्ता: whom he addressed)
• Type: Noun
• Root: वैदेह (प्रातिपदिक) (विदेह-देशसम्बन्धी; जनकः)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम्

• सपुरोधसम्: together with (his) priests
• सपुरोधसम्: कर्म (विशेषणरूपेण कर्मसम्बन्धी)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्गसदृश/अव्ययार्थक) + पुरोधस् (प्रातिपदिक) → सपुरोधस्
• Form: बहुव्रीहि-समास (पुरोधसा सह यस्य सः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम्; विशेषणम् (वैदेहम्)

Context

Having said this amidst the best of men and the most distinguished among kings, Dasaratha remained silent. Then Vasishta, the venerable sage, well-versed in speechspoke to the Lord of Videhas (Janaka) in the midst of priests.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Vasiṣṭha
• Janaka (Vaideha)
• Kings (assembly)
• Priests (purodhas)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes disciplined speech and restraint: Daśaratha’s silence after proper introduction and Vasiṣṭha’s measured address show that truth and authority are conveyed at the right time, by the right person.

What is the narrative situation?

After presenting Vasiṣṭha as spokesman, Daśaratha pauses; Vasiṣṭha then begins formally addressing Janaka in the presence of priests, initiating the genealogy narrative.

Which character virtue is emphasized?

Vasiṣṭha’s vākyakuśalatā (skill in fitting speech) and Daśaratha’s self-restraint—both support harmonious, truthful public proceedings.