Shloka 21

त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्

Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations

Devanagari script

ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।

Transliteration

ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpati-r ivāparaḥ ||1.60.20|| sṛjan dakṣiṇamārgasthān saptarṣīn aparān punaḥ | nakṣatramālām aparām asṛjat krodhamūrcchitaḥ ||1.60.21|| dakṣiṇāṃ diśam āsthāya munimadhye mahāyaśāḥ ||

Translation

ऋषियों के बीच वह तेजस्वी मानो दूसरा प्रजापति था। दक्षिण मार्ग में स्थित नये सप्तर्षियों की सृष्टि करते हुए, क्रोध से मूर्च्छित होकर उसने नक्षत्रों की एक और माला रची; और दक्षिण दिशा का आश्रय लेकर मुनियों के मध्य वह महायशस्वी स्थित हुआ।

Word by Word

• सृजन्: creating; while creating
• सृजन्: कर्ता (Agent, same as main verb-subject)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु) → सृजत्/सृजन् (शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकाले)
• Form: कृदन्तः—शतृ (वर्तमानकृदन्त), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्; क्रियाविशेषणभावेन (simultaneous action: 'while creating')

• दक्षिणमार्गस्थान्: stationed in the southern quarter/path
• दक्षिणमार्गस्थान्: कर्म (Object, qualifies सप्तर्षीन्)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण-मार्ग-स्थान (प्रातिपदिक) [दक्षिण + मार्ग + स्थान]
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (दक्षिणमार्गे स्थाः = 'standing/placed on the southern path/quarter')

• सप्तर्षीन्: the seven sages (as a star-group)
• सप्तर्षीन्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: सप्तर्षि (प्रातिपदिक) [सप्त + ऋषि]
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः—द्विगुः (सप्त ऋषयः = 'seven sages')

• अपरान्: other; additional
• अपरान्: कर्म (Object, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; (qualifies सप्तर्षीन्)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्—क्रियाविशेषणम् (adverb)

• नक्षत्रमालाम्: a garland/cluster of stars
• नक्षत्रमालाम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र-माला (प्रातिपदिक) [नक्षत्र + माला]
• Form: स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (नक्षत्राणां माला = 'garland/cluster of stars')

• अपराम्: another
• अपराम्: कर्म (Object, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्; स्त्रीलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (qualifies नक्षत्रमालाम्)

• असृजत्: created
• असृजत्: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• क्रोधमूर्च्छितः: overcome by anger
• क्रोधमूर्च्छितः: कर्ता (Agent, subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध-मूर्च्छित (प्रातिपदिक) [क्रोध + मूर्च्छित (मूर्छ् धातोः क्त-प्रत्यय)]
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (क्रोधेन मूर्च्छितः = 'overcome/swooned by anger')

Context

Standing in the midst of the ascetics, that mighty sage who conjured up a constellation of seven new rishis (stars) looked like another creator Brahma. Overcome by anger the illustrious sage created a new group of stars in the southern direction.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Prajāpati (Brahmā archetype)
• Nakṣatra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The ethical stress remains the same: immense tapas can alter worlds, so dharma requires mastery over anger and careful alignment with cosmic order.

What is the narrative situation?

This line reiterates the depiction of Viśvāmitra’s star-creation in the southern direction, as preserved in the Southern Recension formatting.

Which character virtue is emphasized?

Creative spiritual potency (tapas-siddhi), alongside the implicit need for self-control.