Shloka 14

वसिष्ठ-आतिथ्यं

Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu

Devanagari script

सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम्।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठ: पूजनीय: प्रयत्नत:।।।।

Transliteration

satkriyāṃ tu bhavān etāṃ pratīcchatu mayodyatām | rājā tvam atithiśreṣṭhaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ ||

Translation

मेरे द्वारा तैयार किया गया यह सत्कार आप स्वीकार करें; आप राजा हैं, अतिथियों में श्रेष्ठ हैं, इसलिए पूर्ण प्रयत्न से पूजनीय हैं।

Word by Word

• सत्-क्रियाम्: honour, respectful reception
• सत्-क्रियाम्: Karma (कर्म; Object)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक) + क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुषः (सत् क्रिया = सत्कारः/आदरः)

• तु: indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध; particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• भवान्: you (honorific)
• भवान्: Karta (कर्ता; Subject)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; आदरार्थे सर्वनाम

• एताम्: this
• एताम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम; विशेषणम् (सत्क्रियाम्)

• प्रतीच्छतु: may accept / please accept
• प्रतीच्छतु: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-√इ (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम् (आशीर्लिङ्गवत् प्रयोगः)

• मया: by me
• मया: Karta (कर्ता; agent of ‘उद्यताम्’)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन; सर्वनाम

• उद्यताम्: prepared/offered
• उद्यताम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद्-यत (कृदन्त; √यत् (धातु) क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम् (सत्क्रियाम्)

• राजा: king
• राजा: Sambodhyam/Viśeṣya (सम्बोध्य/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता; Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• अतिथि-श्रेष्ठः: best of guests
• अतिथि-श्रेष्ठः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (अतिथीनां श्रेष्ठः)

• पूजनीयः: worthy of worship/honour
• पूजनीयः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √पूज् (धातु) → पूजनीय (कृदन्त; अनीयर्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अनीयर्-प्रत्ययान्त (gerundive) = ‘to be honored’

• प्रयत्नतः: with all effort
• प्रयत्नतः: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रिया-विशेषण; manner)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रयत्नतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (adverb: with effort)

Context

Please accept the honour I extend. Being a king, you are a distinguished guest. you deserve to be treated respectfully in all possible ways".

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Viśvāmitra

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Proper honor (satkāra) is part of dharma: those deserving respect should be received with deliberate care and sincerity.

What is the narrative situation?

Vasiṣṭha reiterates his invitation, emphasizing the dignity of Viśvāmitra as a royal guest.

Which character virtue is emphasized?

Reverence and conscientious service toward guests.