Ramayana — Bala Kanda, Sarga 2, Shloka 20

द्वितीयः सर्गः — श्लोकप्रादुर्भावः

The Manifestation of the Śloka

Devanagari script

सोऽभिषेकं तत: कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनि: ।।1.2.20।।

Transliteration

so ’bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasmin yathāvidhi | tam eva cintayann artham upāvartata vai muniḥ ||1.2.20||

Translation

उस तीर्थ में विधिपूर्वक स्नान-आचमन आदि करके, वही विषय मन में चिन्तन करते हुए मुनि लौट आए।

Word by Word

• सः: he (the sage)
• सः: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तृ), एकवचनम्; सर्वनाम-शब्दः (pronoun)

• अभिषेकम्: ablution, ritual bath
• अभिषेकम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अभिषेक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्

• ततः: thereafter, then
• ततः: अधिकरण (Temporal locus)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

• कृत्वा: having performed/done
• कृत्वा: क्रियाविशेषण (Adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया (having done)

• तीर्थे: at the holy ford/place
• तीर्थे: अधिकरण (Location)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), एकवचनम्

• तस्मिन्: in that (place)
• तस्मिन्: अधिकरण (Location qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘तीर्थे’)

• यथाविधि: according to the prescribed rite
• यथाविधि: क्रियाविशेषण (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + विधि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; अव्ययम्; विधिवाचक-क्रियाविशेषणम् (according to rule)

• तम्: that (matter/thing)
• तम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्

• एव: indeed, just
• एव: सम्बन्ध/निपात (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चय/अवधारणार्थक-निपातः (particle of emphasis)

• चिन्तयन्: pondering, thinking
• चिन्तयन्: कर्ता (Agent qualifier)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकालिक-कर्तरि-शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तम् (present active participle); पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘मुनिः’ इत्यस्य विशेषणम्

• अर्थम्: the matter, meaning, purpose
• अर्थम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्

• उपावर्तत: returned
• उपावर्तत: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: उप-आ-वृत् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतन-भूत/Imperfect), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• वै: indeed, surely
• वै: सम्बन्ध/निपात (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (emphatic/asservative particle)

• मुनिः: the sage
• मुनिः: कर्ता (Agent)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्

Context

After having performed his ablution at that holy spot according to the prescribed ritual, the sage (Valmiki) returned (to his hermitage), pondering over the matter.

Characters & Entities

• Vālmīki
• tīrtha (sacred ford)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes both outward discipline (performing rites properly) and inward moral contemplation—reflecting on wrongdoing and suffering to discern truth (satya) and right action.

What is the narrative situation?

Following the riverbank incident, Vālmīki completes his ablutions and returns to the hermitage while mentally dwelling on what occurred.

Which character virtue is emphasized?

Vālmīki’s conscientiousness: he observes prescribed conduct and also engages in serious ethical reflection.