Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 97
Ayodhya KandaSarga 9731 Verses

Sarga 97

भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)

अयोध्याकाण्ड

इस सर्ग में चित्रकूट के निकट आती हुई सेना को देखकर लक्ष्मण क्रोध और शंका से भर उठते हैं। तब श्रीराम उन्हें शांत करते हुए नीति-युक्त अनुमान से समझाते हैं कि भरत स्वभाव से भ्रातृवत्सल हैं, प्राणों से भी अधिक प्रिय; वे वनवास का समाचार सुनकर कुलधर्म और शोक से प्रेरित होकर आए हैं, वैरभाव से नहीं। राम कहते हैं कि स्वजनों पर हिंसा करके पाया हुआ राज्य धर्म से दूषित होता है, विष मिले अन्न के समान—अतः वह स्वीकार्य नहीं। वे लक्ष्मण को भरत के प्रति कठोर वचन बोलने से रोकते हैं, क्योंकि ऐसे शब्द मानो स्वयं राम पर ही प्रहार होंगे। भ्रातृहत्या और पितृहत्या आपत्ति में भी अचिंत्य हैं—यह दृढ़ करके राम एक परीक्षा-रूप वचन देते हैं: यदि राज्य की चिंता है तो वे भरत से कहेंगे कि राज्य लक्ष्मण को दे दें; और उन्हें विश्वास है कि भरत सहर्ष मान लेंगे। लज्जित लक्ष्मण अपना अनुमान बदलते हैं और क्षणभर दशरथ के आगमन का भी विचार करते हैं। घोड़ों और शत्रुञ्जय नामक हाथी का दिखना तथा राज-श्वेत-छत्र का न दिखना कथा में क्षणिक अस्पष्टता रचता है। अंत में भरत भीड़ न बढ़ाने की आज्ञा देते हैं और सेना अनुशासन से पर्वत के चारों ओर पड़ाव डालती है—राजधर्म में विनय और धर्मनिष्ठा को उभारते हुए।

Shlokas

Verse 1

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

तब राम ने अत्यन्त उद्विग्न और क्रोध से मूर्छित सौमित्रि लक्ष्मण को भली-भाँति शान्त करके ये वचन कहे।

Verse 2

किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।

जब महाधनुर्धर और महाप्राज्ञ भरत स्वयं यहाँ आ गए हैं, तब धनुष, तलवार या ढाल का यहाँ क्या प्रयोजन है?

Verse 3

पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।

हे लक्ष्मण! पिता के सत्य को निभाने की प्रतिज्ञा करके भी, यहाँ आए भरत को मारकर यदि कलंकित राज्य मिले, तो उस राज्य का मैं क्या करूँ?

Verse 4

यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।

जो धन बंधुओं या मित्रों के विनाश से प्राप्त हो, उसे मैं कभी स्वीकार नहीं करूँगा—विष मिले भोजन की तरह।

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।

हे लक्ष्मण! तुम्हारे हित के लिए मैं धर्म, अर्थ, काम और पृथ्वी (राज्य) तक की भी इच्छा करता हूँ—यह मैं तुमसे दृढ़तापूर्वक कहता हूँ।

Verse 6

भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।

हे लक्ष्मण! भाइयों की एकता और उनके सुख के लिए मैं राज्य भी स्वीकार कर लूँ; सत्य की शपथ लेकर, शस्त्र को साक्षी मानकर मैं यह कहता हूँ।

Verse 7

नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।

हे सौम्य लक्ष्मण! सागर-वेष्टित यह पृथ्वी मुझे दुर्लभ नहीं; पर अधर्म से तो मैं इन्द्र का पद भी नहीं चाहूँगा।

Verse 8

यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।

हे मानद! भरत के बिना, तुम्हारे बिना और शत्रुघ्न के बिना यदि मेरे लिए कोई सुख संभव हो—तो अग्नि उसे भस्म कर दे।

Verse 9

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।

हे वीर, पुरुषश्रेष्ठ! मेरा विचार है कि भ्रातृवत्सल भरत—जो मुझे प्राणों से भी प्रिय है—कुलधर्म का स्मरण करते हुए अयोध्या से आया है। यह सुनकर कि मैं जटा और वल्कल धारण किए हुए, जानकी सहित और तुम्हारे साथ वन को प्रव्राजित हुआ हूँ, उसका हृदय स्नेह से अभिभूत और इन्द्रियाँ शोक से व्याकुल हो उठीं; इसलिए वह मुझे देखने आया है—वह किसी और हेतु से नहीं आया।

Verse 10

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

मुझे लगता है कि भ्रातृवत्सल भरत—जो मेरे प्राणों से भी प्रिय है और कुलधर्म का स्मरण करने वाला है—अयोध्या आ गया है। हे पुरुषश्रेष्ठ! उसने सुन लिया है कि मैं जटा और वल्कल धारण किए, जानकी सहित और तुम्हारे साथ वनवास को भेजा गया हूँ; स्नेह से उसका हृदय भर आया है और शोक से इन्द्रियाँ व्याकुल हैं, इसलिए वह केवल मुझे देखने आया है—किसी और हेतु से नहीं।

Verse 11

मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।

स्नेह से उसका हृदय भर आया है और शोक से इन्द्रियाँ व्याकुल हैं; भरत सचमुच केवल मुझे देखने आया है—किसी और हेतु से नहीं।

Verse 12

अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।

अपनी माता कैकेयी पर क्रुद्ध होकर कठोर और अप्रिय वचन कहता हुआ, और हमारे पिता को प्रसन्न करके, श्रीमान् भरत राज्य मुझे देने आया है।

Verse 13

प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।

यह समय उचित ही है कि भरत हमसे मिलने की इच्छा कर रहे हैं। वे तो मन से भी हमारे प्रति कोई अप्रिय या अहितकर बात कदापि न करेंगे॥

Verse 14

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।

भरत ने पहले कभी तुम्हारे प्रति कौन-सा अप्रिय काम किया है? फिर आज तुम्हें ऐसा कैसा भय है कि तुम यहाँ भरत पर संदेह कर रहे हो?॥

Verse 15

न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।

तुम्हें भरत के विषय में कठोर या अप्रिय वचन नहीं कहने चाहिए। क्योंकि यदि तुम ऐसा करोगे, तो वे कटु वचन मानो मेरे ही विरुद्ध कहे गए होंगे॥

Verse 16

कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।

हे सौमित्रि! कैसी भी आपदा क्यों न हो, पुत्र अपने पिता को कैसे मार सकते हैं? या भाई अपने ही भाई को—जो अपने प्राणों के समान प्रिय है—कैसे मार सकता है?॥

Verse 17

यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।

यदि तुम राज्य के कारण ये वचन कह रहे हो, तो मैं भरत को देखकर कहूँगा—‘यह राज्य तुम्हें ही दे दिया जाए।’॥

Verse 18

उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

हे लक्ष्मण! यदि मैं भरत से यह भी कहूँ कि ‘इन्हें राज्य दे दो’, तो भरत निश्चय ही ‘बाढ़म्—ऐसा ही हो’ कहेगा।

Verse 19

तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।

धर्मशील, उसके हित में रत भ्राता द्वारा ऐसा कहे जाने पर लक्ष्मण लज्जा से भरकर मानो अपने ही अंगों में सिमट गया।

Verse 20

तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।

वे वचन सुनकर लज्जित लक्ष्मण ने उत्तर दिया—“मुझे तो लगता है कि आपको देखने स्वयं पिता दशरथ ही आए हैं।”

Verse 21

व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।

लक्ष्मण को लज्जित देखकर राघव ने कहा—“मुझे लगता है, वह महाबाहु यहाँ हमको देखने आया है।”

Verse 22

अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।

अथवा—मैं इसे निश्चित मानता हूँ—हम दोनों को सुख के योग्य समझकर, हमारे वनवास का विचार कर, वह हमें घर लौटाने आया है।

Verse 23

इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।

अन्यथा, हे राघव! मेरे श्रीसम्पन्न पिता वैदेही को, जो अत्यन्त सुख में पली है, वन से लेकर नगर को लौट जाएँगे।

Verse 24

एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।

हे वीर! देखो, ये दो उत्तम घोड़े—उच्च कुल के, मनोहर, अत्यन्त वेगवान—वायु के समान गति वाले—प्रकाशित हो रहे हैं।

Verse 25

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।

देखो, सेना के अग्रभाग में वह विशालकाय हाथी चल रहा है—‘शत्रुञ्जय’ नाम का वृद्ध नाग—जो हमारे बुद्धिमान पिता का है।

Verse 26

न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।

परन्तु, हे महाबाहु! मैं पिता का वह दिव्य, श्वेत, लोक-पूजित राजछत्र नहीं देखता; इससे मेरे मन में संदेह उत्पन्न होता है।

Verse 27

वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।

“लक्ष्मण, वृक्ष की चोटी से उतर आओ और मेरी बात मानो।” ऐसा कहकर धर्मात्मा राम ने सौमित्रि से कहा।

Verse 28

अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।

तब युद्ध-विजयी लक्ष्मण उस शाल-वृक्ष की चोटी से उतरकर हाथ जोड़कर श्रीराम के पास खड़े हो गए।

Verse 29

भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।

भरत ने भी आज्ञा दी—“भीड़-भाड़ न हो”—इसलिए सेना ने उस पर्वत के चारों ओर अपना शिविर लगा लिया।

Verse 30

अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।

गज, वाजि और रथों से भरी वह इक्ष्वाकु-सेना डेढ़ योजन से अधिक फैलकर, पर्वत की पार्श्व-भूमि को घेरती हुई उसके पास ही पड़ाव डालकर ठहर गई।

Verse 31

सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।

चित्रकूट में भरत के द्वारा संचालित वह सेना धर्म को अग्रभाग में रखकर, दर्प का परित्याग करके, रघुनन्दन श्रीराम की प्रसन्नता के हेतु नीतिमान् नेतृत्व में शोभायमान हुई।

Frequently Asked Questions

The dilemma is whether to interpret Bharata’s approach as a political threat warranting armed resistance. Rāma rejects preemptive violence, arguing that harming a brother for sovereignty would produce illegitimate, slander-bearing rule and violate dharma.

Ethical judgment should be guided by character-knowledge, prior conduct, and dharmic principles rather than fear. Restraint in speech and action preserves legitimacy; power pursued through kin-harm is treated as intrinsically polluted.

Citrakūṭa and its surrounding mountain terrain are foregrounded, along with the sāla tree vantage point used for reconnaissance. Cultural markers of kingship and military order—royal canopy, cavalry, elephants, and regulated encampment—serve as narrative signals of intent and protocol.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App