Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 94, Shloka 8

चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।

āmrajambv-asanaiḥ lodhraiḥ priyālaiḥ panasair dhavaiḥ |

aṅkolair bhavyatiniśair bilvatinduka-veṇubhiḥ ||

kāśmaryariṣṭavaruṇair madhūkaiś tilakais tathā |

badaryāmalakair nīpair vetradhanvana-bījakaiḥ ||

puṣpavadbhiḥ phalopetaiś chāyāvadbhir manoramaiḥ |

evamādibhir ākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyaty ayaṃ giriḥ ||

यह पर्वत आम्र, जामुन, असन, लोध्र, प्रियाल, पनस, धव, अङ्कोल, तिनिश, बिल्व, तिन्दुक, वेणु, काश्मर्य, अरिष्ट, वरुण, मधूक, तिलक, बदरी, आमलक, नीप, वेत्र, धन्वन और बीजक (अनार) आदि वृक्षों से आच्छादित है। ये सब पुष्पित, फलयुक्त, छायामय और मनोहर हैं; ऐसे वृक्षों से परिपूर्ण यह गिरि अपनी शोभा को बढ़ाता है।

शैलप्रस्थेषुon the mountain-plateaus
शैलप्रस्थेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशैल + प्रस्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी (7th/Locative); बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (शैलस्य प्रस्थः = 'mountain-plateau')
रम्येषुbeautiful
रम्येषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootरम्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; बहुवचन; विशेषणम् (qualifying शैलप्रस्थेषु)
पश्यsee
पश्य:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलोट्-लकार; परस्मैपद; मध्यमपुरुष; एकवचन
इमान्these
इमान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया; बहुवचन; सर्वनाम; विशेषणम् (qualifying किन्नरान्)
रोमहर्षणान्thrilling, hair-raising
रोमहर्षणान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootरोम + हर्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया; बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (रोमाणि हर्षयन्ति इति = 'thrilling'); विशेषणम् (qualifying किन्नरान्)
किन्नरान्Kinnaras
किन्नरान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकिन्नर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया; बहुवचन
द्वन्द्वशःin pairs
द्वन्द्वशः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootद्वन्द्वशस् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb: 'in pairs')
भद्रेO gentle one
भद्रे:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन; एकवचन
रममाणान्sporting/enjoying themselves
रममाणान्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootरम् (धातु) -> रममाण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ/शानच्; here शानच्-आत्मनेपदी: रममाण); पुंलिङ्ग; द्वितीया; बहुवचन; विशेषणम् (qualifying किन्नरान्: 'sporting')
मनस्विनःhigh-spirited
मनस्विनः:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमनस्विन् (प्रातिपदिक; इन्-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया; बहुवचन (काव्ये रूपसाम्य/प्रयोगः; अपेक्षितं 'मनस्विनः' as acc.pl.); विशेषणम् (qualifying किन्नरान्)

This mount Chitrakuta is swarmed by flocks of birds and herds of several kinds of animals like tigers, panthers and bears of every kind giving up their cruel nature.

R
Rāma
S
Sītā
M
mountain (Citrakūṭa implied)
J
jambu
B
bilva
V
veṇu (bamboo)
B
badarī

FAQs

Dharma in exile is sustained through harmony with the forest—living within what nature provides, without excess, and recognizing the forest as a legitimate, dignified setting for righteous life.

Rāma describes the abundance of trees and fruits at Citrakūṭa to Sītā, presenting the place as suitable for their life of disciplined austerity.

Contentment and adaptability—Rāma’s ability to embrace a simple, rule-governed life supported by the forest’s resources.