Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 52, Shloka 58

गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम्

Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātum arhasi ||2.52.58||

हे सेवकवत्सल! मैं अपने स्वामी के पुत्र—आपके पथ पर खड़ा हूँ। मैं आपका भक्त सेवक, अपने धर्म में स्थित हूँ; आप मुझे छोड़ने योग्य नहीं हैं।

bhṛtya-vatsalaO servant-loving one
bhṛtya-vatsala:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootbhṛtya (प्रातिपदिक) + vatsala (प्रातिपदिक)
Formसमासः तत्पुरुषः (bhṛtyeṣu vatsalaḥ = 'affectionate to servants'); पुंलिङ्ग; विभक्तिः 8 (सम्बोधन), वचनम् एकवचनम्
tiṣṭhantamstanding
tiṣṭhantam:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formकृदन्तः शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले; पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्
bhartṛ-putra-gateon the path leading to the master's son / devoted to master's son
bhartṛ-putra-gate:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootbhartṛ (प्रातिपदिक) + putra (प्रातिपदिक) + gata (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formसमासः तत्पुरुषः (bhartṛ-putra = 'master's son') + तत्पुरुषः (…-gata = 'gone to/engaged in'); पुंलिङ्ग/नपुंसक; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्; 'pathi' इत्यस्य विशेषणम्
pathion the path
pathi:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpathin (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्
bhaktamdevoted
bhaktam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootbhakta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्
bhṛtyamservant
bhṛtyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbhṛtya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्
sthitamstationed / fixed
sthitam:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√sthā (धातu)
Formकृदन्तः क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्; 'mām' इत्यस्य विशेषणम्
sthityāmin (my) duty/position
sthityām:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsthiti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; विभक्तिः 7 (सप्तमी), वचनम् एकवचनम्
tvamyou
tvam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottvad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; विभक्तिः 1 (प्रथमा), वचनम् एकवचनम्
nanot
na:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
māmme
mām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; विभक्तिः 2 (द्वितीया), वचनम् एकवचनम्
hātumto abandon
hātum:
Prayojana (प्रयोजन/infinitival complement)
TypeVerb
Root√hā (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (Infinitive)
arhasiought / should
arhasi:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√arh (धातु)
Formलकारः लट् (Present), परस्मैपदम्; पुरुषः 2, वचनम् एकवचनम्

O Rama! you are affectionate towards your servants. I abide in the path followed by you, my master's son. I am your devoted servant. It does not behove you to forsake me who is faithful.

S
Sumantra
R
Rama

FAQs

Dharma is reciprocal: the servant remains steadfast in duty, and the righteous master is expected to protect and not forsake faithful dependents.

Sumantra appeals to Rama’s known compassion toward servants, asking not to be left behind when Rama departs for exile.

Rama’s bhṛtyavātsalya (care for dependents) and Sumantra’s steadfast devotion to duty.