Adhyaya 49
Svarga KhandaAdhyaya 4918 Verses

Adhyaya 49

The Glory of Prayāga (Mahātmyā of the Confluence)

इस अध्याय में सूत पाण्डवों की धर्ममयी मर्यादा का वर्णन करते हैं—ब्राह्मणों, गुरुओं और वृद्धों का आदर-सेवन। फिर वासुदेव का आगमन होता है और युधिष्ठिर का राजधर्म में पुनः दृढ़ अभिषेक-निश्चय प्रकट होता है। मर्कण्डेय का शुभ दर्शन तथा युधिष्ठिर की दानशीलता से कथा का यज्ञ-दानप्रधान नैतिक-धार्मिक आधार स्थापित होता है। इसके बाद प्रयाग-माहात्म्य का उपदेश आता है—प्रयाग का कीर्तन और श्रवण पापों का नाश कर विष्णुलोक की प्राप्ति कराता है; उसका स्मरण मात्र भी तारक है; वहाँ जाना और निवास करना दोनों पवित्र करते हैं। महँगे यज्ञों की दुर्गमता बताकर ‘गुप्त’ तत्त्व कहा गया है कि तीर्थयात्रा के साथ भीतर के गुण—अक्रोध, सत्य, व्रत में स्थिरता, समदृष्टि और अहंकार-त्याग—पूर्ण तीर्थफल देते हैं और यज्ञफल से भी बढ़कर हैं। माघ मास में गङ्गा-भक्ति को जनसाधारण के महान् धर्म के रूप में विशेष महिमा दी गई है।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । भ्रातृभिः सहिताः सर्वे पांडवा धर्मनिश्चयाः । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वागुरुदेवांस्त्वतर्पयन्

सूत बोले—धर्म में दृढ़ निश्चय वाले सभी पाण्डव अपने भाइयों सहित ब्राह्मणों को प्रणाम करके, फिर अपने गुरुओं और देवतुल्य वृद्धों को अर्घ्य-आदि अर्पित कर तृप्त करने लगे।

Verse 2

वासुदेवोऽपि तत्रैव क्षणेनाभ्यागतस्तदा । पांडवैः सहितैः सर्वैः पूज्यमानः स माधवः

तभी वासुदेव भी क्षणभर में वहाँ आ पहुँचे। वह माधव समस्त पाण्डवों के साथ उपस्थित होकर पूजित होने लगे।

Verse 3

कृष्णेन सहितैः सर्वैः पुनरेव महात्मभिः । अभिषिक्तः स्वराज्ये तु धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

कृष्ण सहित उन सब महात्माओं के साथ धर्मपुत्र युधिष्ठिर का अपने ही स्वराज्य में पुनः राज्याभिषेक हुआ।

Verse 4

एतस्मिन्नंतरे चैव मार्कंडेयो महात्मवान् । ततः स्वस्तीति चोक्त्वा वै क्षणादाश्रममागतः

उसी समय महात्मा मार्कण्डेय ‘स्वस्ति’ कहकर क्षणभर में आश्रम में आ पहुँचे।

Verse 5

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तु सः । महादानं ददौ चाथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

धर्मात्मा युधिष्ठिर भी अपने भाइयों सहित तब महादान देने लगे; वही धर्मपुत्र युधिष्ठिर।

Verse 6

यस्त्विदं कल्यमुत्थाय पठते वा शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

जो प्रातःकाल उठकर इसे पढ़ता या सुनता है, वह सब पापों से मुक्त होकर विष्णुलोक को जाता है।

Verse 7

वासुदेव उवाच । मम वाक्यं तु कर्तव्यं तव स्नेहाद्ब्रवीम्यहम् । नित्यं यज्ञरतो भूत्वा प्रयागे विगतज्वरः

वासुदेव बोले—तुम्हें मेरा वचन अवश्य करना चाहिए; मैं तुम्हारे प्रति स्नेह से कहता हूँ। नित्य यज्ञ में रत रहो और प्रयाग में ज्वर-रहित (क्लेश-रहित) रहो।

Verse 8

प्रयागं संस्मरन्नित्यं सहास्माभिर्युधिष्ठिर । स्वयं प्राप्स्यसि राजेंद्र स्वर्गलोकं तु शाश्वतम्

हे युधिष्ठिर, हमारे साथ नित्य प्रयाग का स्मरण करते रहो; हे राजेन्द्र, तुम स्वयं शाश्वत स्वर्गलोक को प्राप्त करोगे।

Verse 9

प्रयागमनुगच्छेद्वा वसते वापि यो नरः । सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोकं च गच्छति

जो मनुष्य प्रयाग की यात्रा करे या वहीं निवास करे, उसकी आत्मा सब पापों से शुद्ध होकर स्वर्गलोक को जाती है।

Verse 10

प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो नियतः शुचिः

दान-ग्रहण (उपहार लेने) से विरक्त, संतुष्ट, संयमी और शुद्ध—ऐसा हो।

Verse 11

अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते । अकोपनश्च राजेंद्र सत्यवादी दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

जो अहंकार का त्याग करता है, वही तीर्थ का फल पाता है। हे राजेन्द्र, जो क्रोधरहित, सत्यवादी, दृढ़व्रती और समस्त प्राणियों में अपने समान भाव रखने वाला है—वही सचमुच तीर्थफल प्राप्त करता है।

Verse 12

ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता देवैश्चापि यथाक्रमम् । न हि शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते

ऋषियों ने और देवताओं ने भी क्रमपूर्वक क्रतुओं (यज्ञ-विधानों) का विधान किया है। हे महीपते, दरिद्र मनुष्य के लिए यज्ञों का करना और सिद्ध करना वास्तव में संभव नहीं।

Verse 13

बहूपकरणो यज्ञो नानासंभारसंभ्रमः । प्राप्यते विविधैरर्थ्यैः समृद्धैर्वा नरैः क्वचित्

अनेक उपकरणों वाला और नाना सामग्री के प्रबन्ध में व्यस्त यह यज्ञ केवल कभी-कभी ही प्राप्त होता है—वह भी विविध साधनों और समृद्धि से युक्त धनवान पुरुषों को।

Verse 14

यो दरिद्रैरपि बुधैः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर । ततो यज्ञफलैः पुण्यैस्तन्निबोध जनेश्वर

हे नरेश्वर! जिसे निर्धन होते हुए भी बुद्धिमान और धीर पुरुष प्राप्त कर सकते हैं। इसलिए, हे जनाधिप! यज्ञ के फल से उत्पन्न पवित्र पुण्यों के द्वारा उसे भलीभाँति समझो।

Verse 15

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते

हे भरतश्रेष्ठ! यह ऋषियों का परम गूढ़ रहस्य है—तीर्थों का दर्शन-गमन रूप पुण्य यज्ञों से भी बढ़कर है।

Verse 16

दशकोटिसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथापरे । माघमासे तु गंगायां गमिष्यंति नरर्षभ

हे नरश्रेष्ठ! माघ मास में दसियों करोड़—यहाँ तक कि तीस करोड़ और भी अन्य लोग—गंगा के तट पर जाएंगे।

Verse 17

स्वस्थो भव महाराज भुक्त्वा राज्यमकंटकम् । पुनर्द्रक्ष्यसि राजेंद्र यजमानो विशेषतः

हे महाराज! स्वस्थ रहो। काँटों से रहित (निर्विघ्न) राज्य का भोग करके, हे राजेन्द्र, तुम फिर मुझे देखोगे—विशेषतः यजमान होकर यज्ञ करते समय।

Verse 49

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्यं । नाम ऊनपंचाशत्तमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीपद्म महापुराण के स्वर्गखण्ड में ‘प्रयाग-माहात्म्य’ नामक उनचासवाँ अध्याय समाप्त हुआ।