Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Kārttika-vrata Discipline: Purity Rules, Morning Bath Saṅkalpa, Tilaka Injunctions, and Food Prohibitions

ऊर्ध्वपुंड्रं मृदा शुभ्रं ललाटे यस्य दृश्यते । चांडालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः । अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति नराधमाः

ūrdhvapuṃḍraṃ mṛdā śubhraṃ lalāṭe yasya dṛśyate | cāṃḍālo'pi viśuddhātmā pūjya eva na saṃśayaḥ | acchidramūrdhvapuṃḍraṃ tu ye kurvaṃti narādhamāḥ

जिसके ललाट पर शुभ्र मृत्तिका का ऊर्ध्वपुंड्र दिखाई देता है, वह चांडाल भी हो तो भी शुद्धात्मा और पूज्य है—इसमें संदेह नहीं। पर जो अधम जन अखंड (अशास्त्रीय) ऊर्ध्वपुंड्र बनाते हैं…

ऊर्ध्वपुंड्रम्ūrdhva-puṇḍra mark
ऊर्ध्वपुंड्रम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootऊर्ध्वपुण्ड्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — कर्म (ūrdhva-puṇḍra mark)
मृदाwith clay
मृदा:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमृद् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — करण (with clay/earth)
शुभ्रम्white
शुभ्रम्:
Visheshana (Adjective)
TypeAdjective
Rootशुभ्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — विशेषण (white/bright)
ललाटेon the forehead
ललाटे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootललाट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन — अधिकरण (on the forehead)
यस्यwhose
यस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — सम्बन्ध (whose)
दृश्यतेis seen
दृश्यते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद — कर्मणि प्रयोग (is seen/appears)
चांडालःa caṇḍāla
चांडालः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचाण्डाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — कर्ता (a caṇḍāla)
अपिeven
अपि:
Sambandha (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (निपात) — अप्यर्थ (even/also)
विशुद्धात्माpure-souled
विशुद्धात्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविशुद्ध (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विशेष्य-विशेषणभाव (one whose self is pure)
पूज्यःworthy of worship
पूज्यः:
Vidhaya (Predicate)
TypeAdjective
Rootपूज् (धातु) → पूज्य (कृत्य-कृदन्त)
Formकृत्य-प्रत्ययान्त (यत्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विधेय (worthy of worship)
एवindeed
एव:
Sambandha (Emphasis particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (अवधारण) — only/indeed
no/not
:
Nishedha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध)
संशयःdoubt
संशयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसंशय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — विषय (doubt)
अच्छिद्रम्unbroken
अच्छिद्रम्:
Visheshana (Adjective)
TypeAdjective
Rootअच्छिद्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — विशेषण (unbroken/without gaps)
ऊर्ध्वपुंड्रम्ūrdhva-puṇḍra mark
ऊर्ध्वपुंड्रम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootऊर्ध्वपुण्ड्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — कर्म (ūrdhva-puṇḍra)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात) — अवधारण/विरोध
येthose who
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — सम्बन्धक (those who)
कुर्वन्तिmake/do
कुर्वन्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद — वर्तमान (do/make)
नराधमाःthe lowest of men
नराधमाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक) + अधम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन — कर्ता (lowest of men)

Unspecified (narrative voice not provided in the excerpt)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes: चांडालोऽपि = चाण्डालः + अपि (विसर्गसन्धि); अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रम् = अच्छिद्रम् + ऊर्ध्वपुण्ड्रम् (स्वरसन्धि).

FAQs

It teaches that wearing the vertical tilaka made of pure white clay is a sign of inner purification and can make a person worthy of honor, regardless of social origin.

To emphasize that spiritual purity and devotion (signified here by the Vaiṣṇava mark) can transcend birth-based status in determining religious respect.

It refers to an “unbroken” or “gapless” vertical tilaka; the verse begins a contrasting statement criticizing certain improper forms or attitudes regarding the tilaka (the sentence appears to continue beyond the provided excerpt).