Adhyaya 48
Bhumi KhandaAdhyaya 4828 Verses

Adhyaya 48

The Story of Sukalā (Episode: Ugrasena and Padmāvatī’s Return to Vidarbha)

मथुरा और विदर्भ के प्रसंग में यह अध्याय उग्रसेन को आदर्श यादव-राजा के रूप में प्रस्तुत करता है। राजधर्म का संक्षिप्त निरूपण करते हुए कहा गया है कि धर्म-अर्थ-काम में निपुणता, वेदविद्या, बल, दानशीलता और विवेक—ये राजलक्षण हैं। विदर्भ में सत्यकेतु की पुत्री पद्माक्षी/पद्मावती सत्य और स्त्री-गुणों से युक्त बताई गई है। उसका विवाह उग्रसेन से होता है और दोनों के परस्पर स्नेह का वर्णन किया गया है। कुछ समय बाद सत्यकेतु और रानी को पुत्री-दर्शन की तीव्र इच्छा होती है; दूत भेजकर उसे बुलवाया जाता है। उग्रसेन प्रसन्न होकर सम्मानपूर्वक पद्मावती को पितृगृह भेज देता है। वहाँ वह उपहारों से सत्कृत होती है, सखियों के साथ परिचित स्थानों में विहार करती हुई सुख से रहती है; कथा में यह भी कहा गया है कि ससुराल की अपेक्षा मायके का सुख दुर्लभ और विशेष होता है, जिससे उसका निश्चिन्त आचरण प्रकट होता है।

Shlokas

Verse 1

ब्राह्मण्युवाच । माथुरे विषये रम्ये मथुरायां नृपोत्तमः । उग्रसेनेति विख्यातो यादवः परवीरहा

ब्राह्मणी बोली—रमणीय माथुर प्रदेश में, मथुरा नगरी में, यदुवंशी उग्रसेन नामक एक श्रेष्ठ राजा था, जो शत्रु-वीरों का संहारक था।

Verse 2

सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञो वेदज्ञः श्रुतवान्बली । दाता भोक्ता गुणग्राही सद्गुणान्वेत्ति भूपतिः

वह भूपति समस्त धर्म और अर्थ के तत्त्व को जानने वाला, वेदज्ञ, श्रुतवान और बलवान था; दानी, मर्यादित भोग करने वाला, गुणों का ग्रहणकर्ता और सद्गुणों का विवेचक था।

Verse 3

राज्यं चकार मेधावी प्रजा धर्मेण पालयेत् । एवं स च महातेजा उग्रसेनः प्रतापवान्

उस मेधावी ने राज्य संभाला और प्रजा का पालन धर्मपूर्वक किया। इस प्रकार उग्रसेन महातेजस्वी, प्रतापी और पराक्रमी था।

Verse 4

वैदर्भे विषये पुण्ये सत्यकेतुः प्रतापवान् । तस्य कन्या महाभागा पद्माक्षी कमलानना

पुण्य वैदर्भ देश में सत्यकेतु नामक एक प्रतापी पुरुष था। उसकी कन्या महाभागा थी—पद्माक्षी, कमलमुखी।

Verse 5

नाम्ना पद्मावती नाम सत्यधर्मपरायणा । सा तु स्त्रीणां गुणैर्युक्ता द्वितीयेव समुद्रजा

वह पद्मावती नाम से प्रसिद्ध थी, सत्य और धर्म में परायण। स्त्री-सुलभ सद्गुणों से युक्त वह मानो समुद्रजा लक्ष्मी की दूसरी प्रतिमा थी।

Verse 6

वैदर्भी शुशुभे राजन्स्वगुणैः सत्यकारणैः । माथुर उग्रसेनस्तु उपयेमे सुलोचनाम्

हे राजन्, वैदर्भी राजकुमारी अपने सत्य-निष्ठ गुणों से शोभित थी; और मथुरा के उग्रसेन ने उस सुलोचना कन्या से विवाह किया।

Verse 7

तया सह महाभाग सुखं रेमे प्रतापवान् । अतिप्रीतो गुणैस्तस्यास्तया सह सुखीभवेत्

हे महाभाग, वह प्रतापी पुरुष उसके साथ सुखपूर्वक क्रीड़ा करता रहा; उसके गुणों से अत्यन्त प्रसन्न होकर वह उसकी संगति में आनंदित रहता था।

Verse 8

तस्याः स्नेहेन प्रीत्या च संमुग्धो माथुरेश्वरः । पद्मावती महाभागा तस्य प्राणप्रियाभवत्

उसके स्नेह और प्रेम से मोहित होकर मथुरा के स्वामी का चित्त बँध गया; महाभागा पद्मावती उसके लिए प्राणों के समान प्रिय हो गई।

Verse 9

तया विना न बुभुजे तया सह प्रक्रीडयेत् । तया विना न सेवेत परमं सुखमेव सः

उसके बिना वह भोगों का सेवन नहीं करता था; उसके साथ ही क्रीड़ा-विहार करता। उसके बिना वह किसी का आश्रय न लेता—वही उसके लिए परम सुख थी।

Verse 10

एवं प्रीतिकरौ जातौ परस्परमनुत्तमौ । स्नेहवंतौ द्विजश्रेष्ठ सुखसंप्रीतिदायकौ

इस प्रकार वे दोनों परस्पर अनुपम, एक-दूसरे को प्रीति देने वाले बने; हे द्विजश्रेष्ठ, वे स्नेहयुक्त होकर सुख और गहन संतोष प्रदान करने वाले थे।

Verse 11

सत्यकेतुश्च राजेंद्रः सस्मार स पद्मावतीम् । स्वसुतां तां महाभागो माता तस्याः सुदुःखिता

राजेंद्र सत्यकेतु ने अपनी ही पुत्री पद्मावती का स्मरण किया। उस महाभाग ने भी उसे याद किया, और उसकी माता गहरे शोक में डूब गई।

Verse 12

स दूतान्प्रेषयामास वैदर्भो मथुरां प्रति । उग्रसेनं नृवीरेंद्रं सादरेण द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम, विदर्भ के राजा ने फिर आदरपूर्वक दूतों को मथुरा की ओर भेजा, ताकि वीर नरेशों में श्रेष्ठ उग्रसेन को बुलाया जाए।

Verse 13

उग्रसेनं महाराजं स दूतो वाक्यमब्रवीत् । विदर्भाधिपतिर्वीरो भक्त्या स्नेहेन नंदयन्

उस दूत ने महाराज उग्रसेन से ये वचन कहे—“विदर्भाधिपति वीर (सत्यकेतु) भक्ति और स्नेह से आपको प्रसन्न करते हुए…”

Verse 14

आत्मनः कुशलं ब्रूते भवतां परिपृच्छति । सत्यकेतुर्महाराज त्वामेवं परिपृष्टवान्

वह अपने कुशल का समाचार देता है और आपके कुशल की पूछता है। हे महाराज, सत्यकेतु ने इस प्रकार आपका हाल-चाल पूछा है।

Verse 15

दर्शनाय प्रेषयस्व सुतां पद्मावतीं मम । यदि त्वं मन्यसे नाथ प्रीतिस्नेहं हितस्य च

मेरे दर्शन हेतु मेरी पुत्री पद्मावती को भेज दीजिए। हे नाथ, यदि आप मेरे प्रति प्रीति, स्नेह और हितभाव को सत्य मानते हैं।

Verse 16

प्रेषयस्व महाभागां प्रियां प्रीतिकरां तव । औत्कण्ठ्येन महाराज स सोत्कंठेन वर्तते

हे महाराज, अपनी परम भाग्यशालिनी, प्रिय और हर्षदायिनी प्रिया को भेजिए। वह उत्कण्ठा से व्याकुल होकर उसी उत्कण्ठा में स्थित है।

Verse 17

समाकर्ण्य ततो वाक्यमुग्रसेनो नृपोत्तमः । प्रीत्या स्नेहेन तस्यापि सत्यकेतोर्महात्मनः

वे वचन सुनकर नृपश्रेष्ठ उग्रसेन, महात्मा सत्यकेतु के प्रति भी प्रेम और स्नेह से परिपूर्ण हो गया।

Verse 18

दाक्षिण्येन च विप्रेंद्र प्रेषयामास भूपतिः । पद्मावतीं प्रियां भार्यामुग्रसेनः प्रतापवान्

हे विप्रश्रेष्ठ, प्रतापी राजा उग्रसेन ने दाक्षिण्यपूर्वक अपनी प्रिय पत्नी पद्मावती को भेज दिया।

Verse 19

प्रेषितानेन राजेंद्र गता पद्मावती स्वकम् । पूर्वं गृहं सती सा तु महाहर्षेण संकुला

हे राजेन्द्र, उनके द्वारा भेजी गई सती पद्मावती अपने पूर्व गृह—अपने ही घर—महान हर्ष से परिपूर्ण होकर पहुँची।

Verse 20

पितृपूर्वं कुटुंबं तु ददृशे चारुमंगला । पितुः पादौ ननामाथ शिरसा सत्यतत्परा

तब चारुमंगला ने पिता के अग्रभाग में स्थित कुटुम्ब को देखा। सत्यपरायणा होकर उसने शिर झुकाकर पिता के चरणों में प्रणाम किया।

Verse 21

आगतायां महाराजा पद्मावत्यां द्विजोत्तम । हर्षेण महताविष्टो विदर्भाधिपतिर्नृपः

हे द्विजोत्तम! पद्मावती के आगमन पर विदर्भाधिपति महाराज अत्यन्त हर्ष से परिपूर्ण हो गए।

Verse 22

वर्द्धिता दानमानैश्च वस्त्रालंकारभूषणैः । पद्मावती सुखेनापि पितुर्गेहे प्रवर्तते

दान-मान से पोषित, वस्त्र, अलंकार और भूषणों से सुशोभित पद्मावती सुखपूर्वक पिता के गृह में ही निवास करती रही।

Verse 23

सखीभिः सहिता सा तु निःशंका परिवर्तते । रमते सा तदा तत्र यथापूर्वं तथैव च

वह सखियों सहित निःशंक होकर विचरने लगी; और वहाँ पहले की भाँति उसी प्रकार आनंद करती रही।

Verse 24

गृहे वने तडागेषु प्रासादे च तथैव सा । पुनर्बालेव भूता सा निर्लज्जा संप्रवर्तते

घर में, वन में, तालाबों के तट पर और प्रासादों में भी वह फिर बालिका-सी होकर, निर्लज्ज-सी, स्वच्छंद विचरने लगी।

Verse 25

निःशंका वर्तते विप्र सखीभिः सह सर्वदा । पतिव्रता महाभागा हर्षेण महतान्विता

हे विप्र! वह सखियों के साथ सदा निःशंक रहती है; पतिव्रता, महाभागा, और महान हर्ष से युक्त है।

Verse 26

सुखं तु पितृगेहस्य दुर्लभं श्वशुरे गृहे । एवं ज्ञात्वा तदा रेमे कदा ईदृग्भविष्यति

मायके जैसा सुख ससुराल में दुर्लभ होता है। यह जानकर वह तब मन में यही सोचकर शांत हो गई—“ऐसा अवसर फिर कब आएगा?”

Verse 27

अनेन मोहभावेन क्रीडालुब्धा वरानना । सखीभिः सहिता नित्यं वनेषूपवने तदा

इस मोह-भाव से प्रेरित, क्रीड़ा में आसक्त वह सुन्दर-मुखी नारी सखियों के साथ सदा वनों और उपवनों में विचरती रहती थी।

Verse 48

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रेऽष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीपद्मपुराण के भूमिखण्ड में वेनोपाख्यान के अंतर्गत ‘सुकला-चरित्र’ नामक अड़तालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।