Adhyaya 66
Purva BhagaThird QuarterAdhyaya 66152 Verses

The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

इस अध्याय में सनत्कुमार नित्यकर्म की विधि बताते हैं—पृथ्वी को प्रणाम कर पग रखना; मलोत्सर्ग के समय मर्यादा, शौच के बाद मिट्टी‑जल से शुद्धि; दंतधावन में वनस्पति‑प्रार्थना। फिर देवालय की तैयारी, अस्त्र/मूल मंत्रों से आरती; नदी‑स्नान में मंत्राभिमंत्रित मिट्टी, ब्रह्मरन्ध्र से अंतःस्नान की भावना और श्रौत‑शांति। देश‑काल संकल्प सहित मंत्र‑स्नान, प्राणायाम, तीर्थ‑आवाहन (गंगा‑यमुना आदि), सुधा‑बीज, कवच/अस्त्र‑रक्षा और अभिषेक‑चक्र; रोग में अघमर्षण प्रायश्चित्त। केशव‑नारायण‑माधव आवाहन सहित संध्या, विस्तृत वैष्णव आचमन‑न्यास तथा शैव/शाक्त विकल्प; तिलक‑त्रिपुण्ड्र नियम; द्वार‑पूजा, देवताओं का स्थान‑विन्यास, द्वारपालों की सूचियाँ (वैष्णव/शैव/मातृ‑शक्तियाँ); मातृका‑शक्ति‑न्यास, बीज‑शक्ति सिद्धान्त, और षडङ्ग‑न्यास के बाद पूजा आरम्भ करने का उपदेश।

Shlokas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

सनत्कुमार बोले: तत्पश्चात् श्वास की लय के अनुसार पाँव पृथ्वी पर रखे—हे देवि—जो समुद्रों की मेखला से घिरी और पर्वत-स्तनों से विभूषित है।

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“हे विष्णुपत्नी भूमिदेवी! आपको नमस्कार। मेरे पाद-स्पर्श को क्षमा करें।” ऐसा कहकर भूमि से प्रार्थना कर, फिर विधि के अनुसार विचरण करे।

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

फिर ग्राम से राक्षस-कोण की ओर जाकर यह मन्त्र उच्चारे: “ऋषि और देवता प्रस्थान करें; तथा पिशाच और जो गुह्यक कहलाते हैं, वे भी चले जाएँ।”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

हे पितृगण और भूतगण! मैं अब मल-त्याग करूँगा। ऐसा कहकर वह तीन बार ताली बजाकर, वस्त्र से सिर ढककर आगे बढ़े।

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

रात्रि में दक्षिणाभिमुख होकर और दिन में उत्तराभिमुख होकर स्थित रहे। मल-त्याग के बाद मिट्टी (मृदा) और जल से विधिपूर्वक शौच करे।

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

लिंग के लिए एक बार मिट्टी, गुदा के लिए तीन बार, बाएँ हाथ के लिए दस बार मिट्टी लगानी चाहिए। दोनों हाथों के लिए सात बार और पैरों के लिए तीन-तीन बार करना चाहिए।

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

इस प्रकार शौच करके, बारह गण्डूष (कुल्ले) करे। फिर ‘वनस्पति’ देव का आवाहन करके, इस नियत मन्त्र से प्रार्थना करे।

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

हे वनस्पते! हमें आयु, बल, यश, तेज; संतान, पशु और धन प्रदान करो; तथा श्री, प्रज्ञा और मेधा भी हमें दो।

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

इस प्रकार विनयपूर्वक प्रार्थना करके बारह अंगुल प्रमाण दंतकाष्ठ ग्रहण करे; फिर एकाग्र मन से काम-मंत्र का जप करते हुए विधि सम्पन्न करे।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

कामदेव से संबद्ध, ‘ङ’ से अंत होने वाला, सर्वजनप्रिय पद—जो हृदन्त हो और कामबीज से युक्त हो—उसका जप करके दंत्य वर्णों का भी शोधन करे।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

जिह्वा-लेखन (जीभ की सफाई) करके वाग्भव के मूल-मंत्र से मुख का प्रक्षालन करे; फिर देवालय में जाकर पूर्व निर्माल्य (मुरझाए पुष्प आदि) हटा दे।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

शुद्ध वस्त्र धारण करके मंगल आरती करे; अस्त्र-मंत्र से पात्र का संप्रोक्षण कर, फिर मूल-मंत्र से उसे प्रज्वलित करे।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

सम्यक् पूजन करके पात्र को उठाकर खड़ा हो और घंटा बजाए; फिर सुगंधित गोघृत-दीपक से चारों ओर परिभ्रमण कर आरती करे।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

मधुर गीतों और वाद्यों सहित देव का आरार्तिक (आरती) करे। इस प्रकार नीराजन करके अपने स्वामी-ईश्वर से प्रार्थना करे॥१४॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

स्नान हेतु नदी आदि निम्नगामी जल में जाए और देवताओं के गुणों का कीर्तन करे। तीर्थ पर पहुँचकर नमस्कार करके स्नान-सामग्री को विधिपूर्वक रखे॥१५॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

मूल-मंत्र से अभिमंत्रित मिट्टी लेकर कमर से लेकर पैरों तक शरीर पर लेप करे, फिर तीर्थ-जल से उसे धो डाले॥१६॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

फिर पाँच अंजलि जल से पाँव धोकर पुनः जल में प्रवेश करे। नाभि तक जल में खड़े होकर बाएँ हाथ से भी मिट्टी का ढेला ले॥१७॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

कलाई पर, हथेली पर और उसके अग्रभाग पर भी—उँगली से गंगामृत्तिका लेकर अस्त्र-मंत्र के साथ फिर से लेप करे॥१८॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

मंत्रों का ज्ञाता बुद्धिमान साधक उसे अपने ऊपर घुमाकर फिर अलग रख दे। फिर हथेली में रखे उस द्रव्य को उन्हीं मंत्रों से अपने षडङ्गों (छः अंगों) पर लेप करे॥१९॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

डुबकी लगाकर भलीभाँति शरीर को धोए—इसे ‘मलस्नान’ कहा गया है। फिर सब कुछ को इष्टदेव से परिपूर्ण मानकर, अंतःस्नान (मानसिक शुद्धि) करे॥२०॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

अनंत सूर्य के समान तेजस्वी, अपने ही आभूषणों और आयुधों से युक्त, मंत्रस्वरूप प्रभु का स्मरण करके, उनके चरण-प्रक्षालन के जल से उत्पन्न उस पवित्र द्रव्य/जल को ग्रहण करे॥२१॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

और (ध्यान करे कि) ब्रह्मरन्ध्र से एक धारा अपने शरीर में प्रवेश कर रही है; उसी धारा से देह के भीतर स्थित समस्त मल को भलीभाँति धो डाले॥२२॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

उसी क्षण मंत्रसाधक निर्मल होकर स्फटिक के समान स्वच्छ हो जाता है। फिर श्रौत-विधि के अनुसार स्नान करके, वह साधक समाहित और एकाग्र रहे॥२३॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

इसके बाद मंत्र-स्नान करे; अब उसकी विधि कही जाती है। देश और काल का उच्चारण करके, षडङ्ग सहित प्राणायाम द्वारा शुद्धि करे॥२४॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

अर्क-मंडल बनाकर मुष्टि-मुद्रा से तीर्थों का आवाहन करे। हे रवे! ब्रह्माण्ड-उदर में स्थित वे तीर्थ तुम्हारे किरण-रूपी करों से स्पर्शित हैं॥२५॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

उस मेरे सत्य के बल से, हे देव दिवाकर! मुझे तीर्थ प्रदान करो॥२६॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

हे गंगा, हे यमुना, तथा हे गोदावरी, हे सरस्वती; हे नर्मदा, हे सिन्धु, हे कावेरी—इस जल में अपनी सन्निधि करो॥२७॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

इस प्रकार उन्हें जल में आवाहित करके ‘सुधा-बीज’ से योजित (सशक्त) करे। फिर गो-मुद्रा से उसे अमृतमय करे और कवच से आच्छादित कर रक्षा करे॥२८॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

अस्त्र-मन्त्र से रक्षा करके फिर चक्र-मुद्रा दिखाए। वहाँ अग्नि, सूर्य और चन्द्र के मण्डल-चिह्नों को बुद्धिमान साधक विधिपूर्वक सजाए।

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

अर्क-मन्त्र और सुधा-बीज से उस जल का मन्त्र-संस्कार करे। फिर मूल-मन्त्र से उसे ग्यारह बार अभिमन्त्रित करके उसमें भावपूर्वक शक्ति का संचार करे।

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

पूजा-यन्त्र बनाकर उसके मध्य में अपने हृदय से देवता का आवाहन करे। फिर स्नान कराकर, मानसिक उपचारों से उस देवता की अर्चना करे।

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

सिंहासन पर विराजमान देवी को प्रणाम करके, वह सुधी उस जल को भी नमस्कार करे। क्योंकि वह अतुल तेजस्वी विष्णु का, समस्त भूतों का आधार है।

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘उसी स्वरूप से ये आपः उत्पन्न हुईं; मैं उन जलों को प्रणाम करता हूँ’—ऐसा कहकर प्रणाम करे। फिर साधक सात छिद्रों (इन्द्रियों के द्वार) को रोककर संयम करे।

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

उस जल में उसे डुबोकर मूल-मन्त्र तथा भगवान् के दिव्य स्वरूप का स्मरण करे। फिर इसी प्रकार तीन बार डुबोकर निकालते हुए कुम्भ-मुद्रा से जल का छिड़काव करे।

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

त्रिवार मूल-मन्त्र तथा चार मन्त्रों के द्वारा अपनी देह का अभिषेक-रूप से छिड़काव करे। हे मुनि, यहाँ तान्त्रिक परम्परा के अनुसार चार ‘मनु’ भी बताए जाते हैं।

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

समस्त विश्व की सृष्टि की इच्छा करने वाले प्रजापति के बीज से बार-बार उत्पन्न होने वाली, समस्त प्राणियों की मातृस्वरूपा दिव्य आपः मुझे पवित्र करें।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

जो अलक्ष्मी मलरूप होकर समस्त प्राणियों में स्थित है, दिव्य आपः अपने स्पर्श मात्र से उसे धो डालती हैं—वे मुझे पवित्र करें।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

मेरे केशों में, माँग में और मस्तक पर; ललाट, कानों और नेत्रों पर जो भी दौर्भाग्य हो—हे आपः, उसे नष्ट करें। आप सबको नमस्कार है।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

आपको दीर्घायु, आरोग्य, ऐश्वर्य, शत्रुपक्ष का क्षय और मंगल प्राप्त हो; तथा संतोष, क्षमा, वेद-आस्तिक्य और सच्ची विद्या आपमें उदित हों—आपको नमस्कार।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

ब्राह्मण के चरण-प्रक्षालन का जल पीकर, फिर शालग्राम-शिला का जल पिए। इन्हें परस्पर विरुद्ध न माने; इनके लिए निश्चित विधि निर्धारित है।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

हे भूसुर ब्राह्मण! पृथ्वी के जितने तीर्थ हैं, वे सब दाहिने चरण में स्थित हैं। अपने इष्टदेव का आवाहन करके मंत्रज्ञ पुरुष मार्तण्ड-मण्डल (सूर्य) में ध्यान-पूजन करे।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

फिर तट पर आकर वस्त्र को सावधानी से धोए। स्वच्छ वस्त्र धारण करके बुद्धिमान व्यक्ति संध्या आदि नित्यकर्म करे।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

रोग आदि से अशक्त मनुष्य वहाँ ‘आघमर्षण’ प्रायश्चित्त करे। अथवा असमर्थ हो तो भस्म से, और धूल से भी स्नान करे।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

फिर शुभ आसन पर स्थिर होकर संध्या आदि नित्यकर्म करे और भगवान का आवाहन केशव, नारायण तथा माधव नामों से करे।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

जल आचमन करके गोविन्द और विष्णु नाम बोलते हुए हाथ धोए; तथा मधुसूदन और त्रिविक्रम नाम बोलते हुए होंठ पोंछे।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

फिर वामन और श्रीधर नामों का स्मरण करते हुए मुख और हाथों का स्पर्श करे; इसके बाद हृषीकेश और पद्मनाभ नामों का स्मरण कर चरणों का स्पर्श करे।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

दामोदर नाम से शिरोभाग का स्पर्श करे, संकर्षण नाम से मुख का; फिर वासुदेव और प्रद्युम्न नामों से नासिका का स्पर्श करे।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

फिर अनिरुद्ध और पुरुषोत्तम का स्मरण करते हुए नेत्रों का स्पर्श करे; तथा अधोक्षज और नृसिंह का स्मरण करते हुए कानों का स्पर्श करे।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“अच्युत” का उच्चारण करते हुए नाभि का स्पर्श करे, “जनार्दन” कहते हुए वक्षस्थल का; और “हरि” तथा “विष्णु” कहते हुए दोनों कंधों का स्पर्श करे—यही वैष्णव आचमन-विधि है।

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐ से आरम्भ और “नेत्र” पर समाप्त होने वाले मंत्रों में, केशव आदि दिव्य नामों का प्रयोग करके मुख और नासिका पर न्यास करे; और “अनामय” (मंत्र/नाम) के साथ तर्जनी से नेत्रों तथा कर्णों पर न्यास करे।

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

कनिष्ठा उँगली से नाभि-प्रदेश का स्पर्श करे और सर्वत्र अँगूठे के प्रमाण से चिह्नित करे; “आत्म-विद्या” से आरम्भ होकर “शिव” तत्त्वों तथा “स्वाहा” पर समाप्त होने वाले मंत्रों से न्यास करना—यह शैव विधि कही गई है।

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

पहले “दीर्घ, त्रय, इन्दु, युग, व्योम” इन अक्षरों का उच्चारण करके जल पिये; और इसी प्रकार “आत्म, विद्या, शिव” शब्दों से युक्त तथा “स्वाहा” पर समाप्त होने वाले शैव मंत्रों से शैव-क्रिया करे।

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“वा, ल, लज्जा, श्री” से आरम्भ और “स्वाहा” पर समाप्त होने वाला मंत्र शाक्त कहा गया है; तथा “वाक्, लज्जा, श्री” से आरम्भ होने वाला द्विजों का आचमन फलदायक बताया गया है।

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

तब भक्त भाल पर गदा-आकृति का सुन्दर तिलक करे। हृदय-प्रदेश में नन्दक का चिह्न और दोनों भुजाओं पर शंख तथा चक्र के चिह्न धारण करे।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

बुद्धिमान साधक क्रम से मस्तक पर शार्ङ्ग और बाण का चिह्न रखे। इसी प्रकार कानों की जड़ में, दोनों पार्श्वों में, पीठ पर, नाभि पर और ककुद् (ऊपरी पीठ) पर भी स्थापित करे।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

इस प्रकार वैष्णव को तीर्थ-स्थानों से उत्पन्न पवित्र मृत्तिका आदि से आचरण करना चाहिए। और अग्निहोत्र से उत्पन्न भस्म लेकर त्र्यम्बक-मन्त्र का जप करते हुए उसे भी धारण करे।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“किवाग्निरि…” से आरम्भ होने वाले मन्त्र से अभिमन्त्रण करके, फिर क्रम से पंच-मन्त्रों द्वारा—तत्पुरुष, अघोर, सद्योजात आदि नाम वाले मन्त्रों से—संस्कार करे।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

भाल, दोनों कंधों, उदर और हृदय पर पाँच त्रिपुण्ड्र बनाए। शैव या शाक्त त्रिकोणाकार चिह्न लगाए, अथवा स्त्रियों के लिए जो विधि कही गई है, उसी का आचरण करे।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

वैदिक संध्या करके फिर तांत्रिक आचार भी विधिपूर्वक करे। आचमन कर मंत्रसाधक पूर्ववत् पवित्र तीर्थों का आवाहन करे।

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

फिर दर्भ से भूमि पर तीन बार जल छोड़े; और उसी जल से सात बार मस्तक का अभिषेक (प्रोक्षण) करे।

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

फिर प्राणायाम करके षडङ्ग-न्यास करे। जल को बाएँ हाथ में लेकर दाहिने हाथ की हथेली से उसे ढँक दे।

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

मंत्रवित् आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी के बीज-मंत्रों से उसे भलीभाँति संस्कारित करे। फिर मूल-मंत्र से, उससे टपकते बिंदुओं द्वारा, तत्त्व-मुद्रा से उसे सील करे।

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

अपने शिर पर सात बार प्रोक्षण करके, जो जल शेष रहे उसे फिर ले। उस अक्षर को सिद्ध/संस्कारित करके मंत्रसाधक उसे नासिका के निकट ले आए।

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

फिर इड़ा नाड़ी से उस तेजोमय जल को भीतर खींचकर, उससे भीतर प्रविष्ट मलिनता को धोए और उसी जल को पुनः बाहर निकाल दे।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

पीतवर्ण पिङ्गला से अपने सामने कृष्णवर्ण चिह्न बनावे; फिर ‘अस्त्र’ मन्त्र से उसे कल्पित वज्र-शिला पर फेंक दे।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

यह ‘अघमर्षण’ कहलाता है और सर्वपापहारी कहा गया है। तत्पश्चात् मन्त्रज्ञ हाथ धोकर, पूर्ववत् आचमन करे।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

फिर उठकर मन्त्रज्ञ ताम्रपात्र में पुष्पादि शुभ द्रव्य डालकर, मूलाक्षरान्त मन्त्रों का उच्चारण करते हुए अर्घ्य अर्पित करे।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

सूर्यमण्डल में स्थित देव को अर्घ्य अर्पित करे। इस विधि से तीन बार अर्घ्य देकर, सूर्य में स्थित भगवान् का स्मरण-ध्यान करे।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

संक्षिप्त गायत्री का जप एक सौ आठ बार करे; अथवा ‘गुह्येति’ से आरम्भ होने वाले मंत्र के साथ अट्ठाईस बार आहुति अर्पित करे।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

उदय होते सूर्य के समान दीप्त, जिनके कमल-हाथों में पुस्तक और अक्ष-माला है, कृष्णाजिन-वस्त्र धारण करने वाली, तारों से अंकित आकाश में स्थित ब्राह्मी देवी का ध्यान करे।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

मध्याह्न में वर देने वाली परम देवी पार्वती का स्मरण-ध्यान करे—श्वेत वस्त्रधारिणी, वृषभ पर आरूढ़, त्रिनेत्री, और सूर्य-मण्डल के समान तेजस्विनी।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

वर-मुद्रा, पाश और शूल धारण करने वाली, तथा नर-कपाल-पात्र धारण किए हुए—सायंकाल में रत्नाभूषणों से विभूषित, पीत कौशेय-वस्त्रधारिणी देवी का ध्यान करे।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

श्यामवर्ण, चतुर्भुजा, जिनके करों में शंख और चक्र शोभित हैं, जो गदा और पद्म धारण करती हैं, सूर्यासन पर विराजमान उस देवी का ध्यान करे।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

तत्पश्चात् विधि-ज्ञ पुरुष देवताओं, ऋषियों और पितरों का तर्पण करे; फिर कल्प-मार्ग के अनुसार अपने इष्टदेव को संतुष्ट करे।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

गुरु-परंपरा को भी—उनके अंग, आवरण (परिवार/परिकर) और आयुध सहित—तर्पित करके, “मैं वैनतेय (गरुड़) को तर्पित करता हूँ” ऐसा कहकर तर्पण करे।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

वैष्णव भक्त नारद, पर्वत, जिष्णु, निशठ, उद्धव, दारुक तथा विष्वक्सेन और शैलेय—इन सबका विधिपूर्वक तर्पण करे।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! इस प्रकार तर्पण करके और विवस्वान् (सूर्य) को अर्घ्य देकर, पूजागृह में आकर पाँव धोए और आचमन करे।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

अग्निहोत्र के लिए स्थापित अग्नियों में आहुति देकर और यत्नपूर्वक उनकी उपासना करके, पूजास्थल पर आकर द्वार-पूजा विधिपूर्वक करे।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

ऊपरी शाखा पर गणेश को स्थापित करे; दक्षिण भाग में महालक्ष्मी को; वाम भाग में सरस्वती को; और दाहिने भाग में पुनः विघ्नेश्वर को रखे।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

बाईं ओर क्षेत्रपाल की और दाईं ओर गंगा की पूजा करे; इसी प्रकार बाईं ओर यमुना की और दाईं ओर धाता की भी विधिपूर्वक पूजा करे।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

बाएँ-दाएँ पक्ष में विधाता तथा शंख और पद्म निधियों का पूजन करे; तत्पश्चात् बुद्धिमान साधक संबंधित कल्पों में बताए अनुसार द्वारपालों का अर्चन करे।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

नन्द, सुनन्द, चण्डण, प्रचण्ड, प्रचलोबल, भद्र, सुभद्र आदि—ये वैष्णव द्वारपाल हैं।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

नन्दी, भृंगी, रिटी, स्कन्द, गणेश, उमा और महेश्वर—तथा वृषभ और महाकाल—ये शैव द्वारपाल हैं।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ब्राह्मी आदि आठ मातृ-शक्तियाँ दोनों द्वारों पर स्वयं स्थित रहती हैं। वे सेन्दु, स्वनामा, अघर्णा आदि—और अंत में ङेनमोन्ता—के नाम से स्मरण की जाती हैं।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

तब साधक अपने आसन पर दृढ़ बैठकर, आचमन करके संयमी और शुद्ध हो जाए; और दिव्य, आकाशीय तथा भौम—सब प्रकार के विघ्नों को प्रयत्नपूर्वक दूर करे।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

श्रेष्ठ वैष्णव को ‘केशव’ से आरंभ करके मातृका-न्यास करना चाहिए। ‘केशव’ कीर्ति से संयुक्त है और ‘नारायण’ कांति से संयुक्त है।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘माधव’ तुष्टि के साथ हैं, ‘गोविन्द’ पुष्टि से युक्त हैं। ‘विष्णु’ धृति से संयुक्त हैं और ‘मधुसूदन’ शांति से युग्मित हैं।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘त्रिविक्रम’ क्रिया-शक्ति से युक्त हैं, ‘वामन’ दयिता (प्रिय-श्री) के साथ हैं। ‘श्रीधर’ मेधा से संयुक्त हैं और ‘हृषीकेश’ हर्ष से संयुक्त हैं।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

श्रद्धा पद्मनाभ के साथ संयुक्त है, और लज्जा दामोदर के साथ अन्वित है। वासुदेव लक्ष्मी सहित हैं, तथा संकर्षण सरस्वती सहित विराजते हैं।

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

प्रद्युम्न प्रीति के साथ संयुक्त हैं और अनिरुद्ध रति के साथ अन्वित हैं। तत्पश्चात चक्रधारी (भगवान) जया सहित हैं, और फिर गदाधारी दुर्गा सहित विराजते हैं।

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

शार्ङ्गधारी प्रभा के साथ युक्त हैं, और खड्गधारी सत्य के साथ अन्वित हैं। शंखधारी चण्डा के साथ संयुक्त हैं, तथा हलधारी वाणी के साथ समायुत हैं।

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

मुसलधारी विलासिनी के साथ हैं, और शूलधारी विजयासहित अन्वित हैं। पाशधारी विरजा के साथ युक्त हैं, तथा कुशधारी विश्वास से समन्वित हैं।

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

मुकुन्द विनता के साथ युक्त हैं, और नन्दज सुनन्दा के साथ अन्वित हैं। निन्दी स्मृति के साथ संयुक्त है, तथा नर वृद्धि के साथ समन्वित है।

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

समृद्धि से युक्त, नरक-विजेता और शुद्धि से संपन्न वही हरि स्मरणीय हैं। विवेक-बुद्धि से संयुक्त होने पर वे ‘कृष्ण’ कहलाते हैं; धर्मयुक्त भोग से ‘सत्य’ और मुक्ति से संयुक्त होने पर ‘सात्वत’ कहे जाते हैं।

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘सौरिक्षमा’ शक्ति से युक्त होने पर वे ‘सूररम’ कहलाते हैं; उमा से संयुक्त होने पर ‘जनार्दन’। ‘क्लेदिनी’ शक्ति से युक्त होने पर वे ‘भूधर’ और ‘क्लिन्ना’ शक्ति से संयुक्त होने पर ‘विश्वमूर्ति’—समस्त जगत्-स्वरूप—कहे जाते हैं।

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

वे ‘वैकुण्ठ’ हैं; वसुधा (पृथ्वी) से संयुक्त होकर ‘वसुद’—धन-सम्पदा के दाता—और ‘पुरुषोत्तम’ कहलाते हैं। वे ‘बली’ हैं; परा शक्ति से युक्त होकर बल के अनुज (विष्णु) में परायण रहते हैं।

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

बाल्य और सूक्ष्म अवस्था में स्थित होने पर वे ‘बृषघ्न’ कहलाते हैं; संध्या और जाग्रत प्रज्ञा से संयुक्त होने पर ‘वृष’। ‘हंस’ प्रभासा (दीप्ति) से युक्त है, और ‘वराह’ निशा (रात्रि) से संयुक्त कहा गया है।

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘विमल’ धारा (आधार-प्रवाह) से युक्त है; ‘नृसिंह’ विद्युत् से संयुक्त है। और केशव-आदि मातृका (वर्ण-समूह) में मुनि को ‘नारायण’ ही माना गया है।

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“अनृताद्या…” से आरम्भ होने वाले मन्त्र-भाग का छन्द गायत्री है और अधिदेवता विष्णु हैं। चक्र आदि आयुधों से युक्त, कलश और दर्पण धारण करने वाले हरि का ध्यान करे।

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

लक्ष्मी सहित, विद्युत् के समान दीप्त, अनेक आभूषणों से विभूषित देव का भजन-ध्यान करे। ऐसा ध्यान करके श्री और काम-मन्त्रों से पुटित अक्षर द्वारा शक्ति-न्यास करे।

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

प्रणव (ॐ) से आरम्भ हृदय-मन्त्र को विष्णु तथा उनकी शक्तियों के लिए उच्चारे। फिर त्वचा, रक्त, मांस, मेद, अस्थि, मज्जा, शुक्र और प्राणों के (मन्त्र/विन्यास) भी कहे।

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

प्राण, क्रोध तथा इनके आदि से आरम्भ होने वाले अन्य अन्तःकरण-तत्त्व—ये दसों—अपने-अपने स्थान रखते हैं: एक मस्तक-शिखा में, एक मुख में, दो नेत्रों में और दो कानों में।

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

नासाछिद्रों पर दो, कपोलों पर दो; और ‘द्विरदच्छद’ (कनपट/शंख-प्रदेश) पर दो-दो। जिह्वा-मूल में एक तथा ग्रीवा में भी एक ही (स्थान) है।

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

क-वर्ग का न्यास दाहिने भुजा पर, च-वर्ग का बाईं भुजा पर करे। ट-वर्ग और त-वर्ग दोनों पाँवों पर, तथा प और फ वर्णों का न्यास दोनों कुक्षि-प्रदेशों (कमर के दोनों पार्श्व) में करे।

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘वं’ का न्यास पृष्ठवंश (रीढ़) में कहा गया है, ‘भं’ नाभि में, और ‘मं’ हृदय में। ‘य’ आदि सात वर्ण धातुओं में स्थित हों; ‘हं’ प्राण में और ‘लं’ आत्मा में (न्यासित) हो।

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

‘क्षं’ का न्यास क्रोध-स्थान पर क्रमशः करने से साधक विष्णु-पूजा के योग्य हो जाता है। तब श्रीकण्ठ ‘पूर्णोदरीया’ (पूर्ण उदरवाली) होता है; वह निश्चय ही अनन्त है, जरा-रहित (विजरा) गुण से युक्त।

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

सूक्ष्मेश शाल्मली-वृक्ष से संयुक्त है; लोलााक्षी त्रिमूर्तिक-तत्त्व से युक्त है। महेश्वर वर्तुलाक्षी का अधीश्वर है, और (उसी प्रकार) दीर्घघोणा का भी।

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

दीर्घमुख्या (दीर्घ मुख वाली), भारभूति, तथा तिथीश—जो गोमुख (गाय के मुख) से युक्त है; स्थावरेश, दीर्घजिह्वा, युग्धर (जुए/जोत को धारण करने वाला), और कुडोदरी (घड़े-से उदर वाली)—ये (रूप/सत्ताएँ) कही गई हैं।

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

तब झिण्टीश प्रकट होता है—उसके केश ऊपर उठे हुए हैं; वह भौतिक स्वभाव का है और विकृत मुखवाली (आस्य) के साथ युक्त है। वह तत्क्षण ज्वालामुख से युक्त हो जाता है और उल्का आदि मुख्य अनुग्रह-प्रदाता परिचरों से घिरा रहता है।

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

अक्रूर ‘आस्या’ के साथ युक्त है; महासेन ‘विद्या’ से संपन्न है। क्रोधीश ‘महाकाली’ से संबद्ध है और सरस्वती ‘चण्डेश’ के साथ संयुक्त कही गई है।

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

पञ्चान्तक सिद्ध-गौरी के साथ युक्त है; और शिरोत्तम त्रैलोक्य-विद्या से संपन्न है। एकरुद्रक एकाग्र मन्त्र-शक्ति से युक्त कहा गया है।

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

वह कूर्मेश है—कमठी-शक्ति से युक्त; समस्त भूतों में एक-नेत्रधारी; लम्बोदर; चतुर्वक्त्र; और अज-प्रभु (ब्रह्मा) भी—द्राविणी के साथ समन्वित।

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

सर्वेश ‘नागरी’ के साथ युक्त है; सोमेश ‘खेचरी’ के साथ युक्त है। मर्यादा-तत्त्व से वह ‘लाङ्गलीश’ कहलाता है; और ‘दारुकेश’ के द्वारा ‘रूपिणी’ का निर्देश होता है।

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

वारुणी नक्षत्र/काल में वह अर्धनारीश्वर रूप से माने जाते हैं; उमाकान्ता में मुनीश्वर रूप से। इसी प्रकार काकोदरी और आषाढ़ी में वे पूतना-सम्बद्ध कहे गए हैं।

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

दण्डीश भद्रकाली सहित हैं; युगत्रीश योगिनियों से युक्त हैं। मीन-स्वामी शङ्खिनी से संयुक्त हैं; और मेष-स्वामी तर्जनी (तर्जनी-शक्ति) से सम्बद्ध हैं।

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

लोहित कालरात्रि के साथ हैं; शिखीश कुजनी सहित हैं। छलगण्ड कपर्दिनी से युक्त हैं; और द्विरण्डेश वज्रा के साथ संयुक्त हैं।

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

वे महाबल हैं और जया से युक्त हैं; बलीश सुमुखेश्वरी के साथ हैं। भुजङ्ग (सर्प-रूप) रेवती से संयुक्त हैं; और पिनाकी माधवी के साथ सम्बद्ध हैं।

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

खड्गीश वारुणी-शक्ति से संयुक्त हैं; बकेश वायवी-शक्ति से युक्त हैं। श्वेतोरस्क विदारिणी के साथ हैं; और भृगु सहजा के साथ संयुक्त हैं।

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

प्रलय-काल में वही लक्ष्मी-युक्त ‘लकुलीश’, व्यापिनी-युक्त ‘शिवेश’ तथा ‘श्रीकण्ठ-मातृका’ नाम से कही गई ‘महामाया’ घोषित होता है।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

जहाँ ‘स्वीश’ पद स्पष्ट न कहा गया हो, वहाँ उसे सर्वत्र समझकर जोड़ना चाहिए। इसके ऋषि ‘दक्षिणामूर्ति’ और छन्द ‘गायत्री’ कहा गया है।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

देवता ‘अर्द्धनारीश्वर’ हैं और इसका विनियोग सर्व-प्राप्ति के लिए है। व्यंजन ‘बीज’ कहे गए हैं और स्वर ‘शक्ति’ बताए गए हैं।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

भृगु-स्था नक्षत्र में स्थित ‘का’ आकाश से, तथा छह दीर्घ स्वरों से युक्त करके देह की रचना करे; देह का वर्ण बन्धूक पुष्प और सुवर्ण-सा हो, और हाथों में उत्तम माला, अंकुश व पाश धारण करे।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

अर्धचन्द्र को शिरोभूषण किए, त्रिनेत्र और देवों द्वारा वन्दित शिव का चिन्तन करे। इस प्रकार शिव को शक्ति सहित ध्यान करके, हृदय के अन्त में ‘चतुर्थी’ का न्यास/उच्चारण करे।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

पहले बीजयुक्त मातृका-न्यास करके, फिर मातृकाओं को उनके-अपने स्थानों में स्थापित करे। विघ्नेश को ‘ह्रीं’ सहित और विघ्नराज को ‘श्रीं’ सहित न्यास करे।

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

विनायक को ‘पुष्टि’ के साथ, शिवोत्तम को ‘शान्ति’ के साथ; विघ्नकृत् को ‘स्वस्ति’ के साथ, और विघ्नहर्ता को ‘सरस्वती’ के साथ युगल-शक्तिरूप में आवाहन करे।

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘स्वाहा’ के साथ वह गणनाथ है; ‘सुमेधा’ के साथ एकदन्त। ‘कान्ति’ से युक्त होकर द्विदन्त होता है, और ‘कामिनी’ के साथ गजवक्र कहलाता है।

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

निरञ्जन ‘मोहिनी’ के साथ, कपर्दी ‘नटी’ के साथ; दीर्घजिह्व ‘पार्वती’ के साथ, और शङ्कुकर्णक ‘ज्वालिनी’ के साथ संयुक्त होकर पूज्य हैं।

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

वृषध्वज (शिव) ‘नन्दा’ तथा ‘सुरेशी’ के साथ, और गणनायक भी (उसी प्रकार) पूज्य है। गजेन्द्र ‘कामरूपिणी’ के साथ, तथा शूर्पकर्ण भी ‘उमा’ के साथ संयुक्त है।

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

विरोचन, तेजोवती, सत्या और लम्बोदर के साथ, तथा महानन्द सहित—वह विघ्नेशी है, जिसका स्वरूप चतुर्मूर्ति है।

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

सदाशिव कामदया के साथ हैं; ह्यामोद मदजिह्वा के साथ। दुर्मुख भूति से संयुक्त है, और सुमुख भौतिकी से युक्त है।

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

प्रमोद सीता के साथ युक्त है; एकपाद रमा के साथ। द्विजिह्व महिषी से संयुक्त है; और एक अन्य ‘जभिन्याशूर’ नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

वह वीर है, विकर्णा से युक्त; षण्मुख है और भृकुटी से चिह्नित। वह वरद है, लज्जा के साथ; और वामदेवेश दीर्घघोणा से युक्त है।

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘धनुर्धर्या, वक्रतुण्ड, द्विरण्ड, यामिनी-युक्त, सेनानी, रात्रि-संयुक्त, कामान्ध, और ग्रामणी-युक्त’—ये (उसके) संज्ञा-नाम कहे गए हैं।

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

वह मदमत्त होकर भी चन्द्र-सी प्रभा से युक्त है, पर चंचल नेत्रों वाली स्त्री के कारण मानो अमत्त हो जाता है। चपल, मदोन्मत्त वाहन और अस्थिर संगिनी के साथ वह जटाधारी, तेजस्वी तपस्वी है।

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

वह ‘मुण्डी’ सुभगा के साथ युक्त है; ‘खड्गी’ दुर्भगा के साथ संयुक्त है; ‘वरेण्य’ शिवा के साथ है; और ‘वृषकेतन’ (वृषभ-ध्वज) भगा के साथ स्थित है।

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘भक्ष्यप्रिय’ अपनी भगिनी के साथ सिद्ध होगा; ‘गणेश’ भी भगिनी सहित होगा। ‘मेघनाद’ सुभगा के साथ रहेगा; और ‘व्यापी’ कालरात्रि से युक्त होगा।

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

कालिका ने गणेश्वर को ‘विघ्नेश-मातृकाओं’ का अधिदेवता कहा है; और मुनियों ने कहा है कि गण (परिवार/गण) गणेश-मातृका का है।

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

इसका छन्द त्रिवृत्-गायत्री है; इसके देवता शक्तिगणेश्वर हैं। छह दीर्घस्वरों से युक्त बीज-मन्त्र द्वारा अङ्ग-न्यास करके, फिर उसका स्मरण/ध्यान करना चाहिए।

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

गणपति को पाश और अंकुश धारण किए, अभय तथा वर‑मुद्रा दिखाते हुए, एक हाथ में मोदक लिए चित्रित करें। वे पत्नी से आलिंगित, रक्तवर्ण देह वाले और त्रिनेत्र हों।

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

इस प्रकार ध्यान करके, अपने बीज तथा पूर्ववर्ती अक्षरों से संयुक्त मंत्र का न्यास करे। इससे निवृत्ति, प्रतिष्ठा, विद्या, शान्ति और अधिक आध्यात्मिक वृद्धि उत्पन्न होती है।

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

उसे दीपिका, रेचिका, मोचिका और परा—इन नामों से भी कहा जाता है। तथा वह सूक्ष्मा, असूक्ष्मामृता, ज्ञानामृता और आप्यायिनी भी कहलाती है।

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

वह सर्वव्यापिनी, व्योमरूपा और अनन्त है। वही सृष्टि और समृद्धि है; वही स्मृति और मेधा है। फिर वही कान्ति, लक्ष्मी, धृति, स्थिरता और स्थिर स्थिति है।

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

वह सिद्धि, जरा, पालिनी और क्षान्ति है; ईश्वरिका और रति है; कामिका और वरदा है; तथा प्रीति से युक्त ह्लादिनी भी है।

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

निद्रा तीन प्रकार की कही गई है—दीर्घ, तीक्ष्ण और रौद्र; तथा तन्द्रा भी वैसी ही मानी गई। क्षुधा ‘क्रोधिनी’ कही गई है; और उसके बाद वह शक्ति आती है जो कर्म में प्रवृत्त करती है—मानो मृत्यु-सदृश।

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

प्रथम वह पीत वर्ण की होती है, फिर श्वेत और अरुण; उसके बाद वह असित (श्याम) तथा अनन्त से युक्त कही गई। इस प्रकार कलामातृका का वर्णन हुआ; उसका भक्त उसी के अनुसार आचरण करे।

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

कलायुङ्मातृका (विद्या/मन्त्र) के लिए ऋषि प्रजापति कहे गए हैं; छन्द गायत्री घोषित है, और देवता ‘शारदा’ नाम वाली (सरस्वती) हैं।

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ह्रस्व, दीर्घ और अन्तरस्थ स्वरों के सूचक तारों से षडङ्ग-रचना करे। और त्रिलोचना देवी का ध्यान करे, जो पद्म और चक्र के गुणों को धारण करती हैं तथा गुण और अंश (मात्रा) भी धारण करती हैं।

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

सुधी जन उस भारती (सरस्वती) की उपासना करे जो पञ्चवक्त्रा हैं और मुक्ताभूषण से विभूषित हैं। इस प्रकार ‘तार’ (ॐ) से पूर्वक उनका ध्यान करके, ङ्-अन्त कलाओं सहित वर्ण-न्यास करे।

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

तत्पश्चात् मूल-मन्त्र का षडङ्ग-विधान करे। हृदय से लेकर चतुर्थ अङ्ग तक, बीज-ध्वनियों (जातियों) को जोड़कर विधिपूर्वक न्यास करे॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“नमः, स्वाहा, वषट्, हुं, वौषट्, फट्”—ये जाति-बीज कहे गए हैं। तत्पश्चात् भूषणों और आयुधों से युक्त अपने इष्टदेव का ध्यान करे॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

उस मूर्ति/स्वरूप पर षडङ्ग-न्यास करके, फिर पूजन आरम्भ करे॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

इस प्रकार श्री बृहन्नारदीयपुराण के पूर्वभाग के बृहदुपाख्यान के तृतीय पाद में ‘सन्ध्या आदि का निरूपण’ नामक छियासठवाँ अध्याय समाप्त हुआ॥

Frequently Asked Questions

It is presented as a sin-destroying expiation (pāpa-nāśaka) usable when standard Sandhyā/bathing is obstructed by illness; the rite is framed in mantra-technical terms (astra deployment and ritual casting), preserving nitya-karma continuity under constraint.

It layers external cleansing (earth/water), mantra-consecrated tīrtha water (tīrtha-āhvāna with bīja, mudrā, kavaca/astra), and an inner visualization bath that imagines the Lord’s pādodaka entering via brahma-randhra to wash internal impurity—integrating śrauta decorum with tantric sādhanā.

It gives a normative Vaiṣṇava ācamana/tilaka/nyāsa while explicitly documenting Śaiva and Śākta ācamana and marking conventions (tripuṇḍra/triangular marks), indicating a cataloging intent rather than exclusivist polemic.