Adhyaya 5
Purva BhagaFirst QuarterAdhyaya 584 Verses

Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)

नारद पूछते हैं—भगवान् मृकण्डु के पुत्र कैसे बने और प्रलय में मार्कण्डेय ने विष्णु की माया कैसे देखी। सनक कहते हैं—मृकण्डु गृहस्थ बने; हरि के तेज से पुत्र उत्पन्न हुआ, उसका उपनयन हुआ। पिता ने संध्या-पूजा, वेदाध्ययन, संयम, कटु/हानिकारक वाणी से बचना और वैष्णव सत्पुरुषों का संग सिखाया। मार्कण्डेय ने अच्युत के लिए तप किया, पुराण-संहिता से जुड़ा सामर्थ्य पाया और प्रलय में जल पर पत्ते की तरह रहकर योगनिद्रा में स्थित हरि को देखा। फिर निमेष से कल्प, मन्वंतर, ब्रह्मा के दिन-रात और परार्ध तक काल-गणना बताई जाती है। सृष्टि लौटने पर वह जनार्दन की स्तुति करता है; भगवान् भागवत-लक्षण बताते हैं—अहिंसा, अद्वेष, दान, एकादशी, तुलसी-सेवा, माता-पिता/गौ/ब्राह्मण-सेवा, तीर्थयात्रा और शिव-विष्णु में समभाव। शालग्राम में ध्यान व धर्म से उसे निर्वाण मिलता है।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥

नारद बोले—हे ब्रह्मन्! वह भगवान् मृकण्डु के पुत्र कैसे बने? और भृगुवंशज हरि ने क्या किया? वह मुझे बताइए।

Verse 2

श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥

पुराणों में यह भी सुना जाता है कि महामुनि मार्कण्डेय ने चिरंजीवी के समय आए प्रलय में वैष्णवी माया का दर्शन किया था।

Verse 3

सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥

सनक बोले—हे नारद! सुनो, मैं तुम्हें यह सनातन कथा कहूँगा, जो विष्णु-भक्ति से परिपूर्ण है और मार्कण्डेय मुनि के प्रसंग से जुड़ी है।

Verse 4

तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥

तपस्या की समाप्ति पर श्रेष्ठ ऋषि मृकण्डु ने विवाह करके गृहस्थाश्रम में प्रवेश किया। वे दृढ़, निश्चिन्त, शान्त, संयमी और कृतार्थ थे॥ ४ ॥

Verse 5

तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥

उनकी पत्नी पवित्र और दक्ष थी, सदा पति-परायणा। मन, वाणी और शरीर—तीनों से वह पतिव्रता थी॥ ५ ॥

Verse 6

काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥

समय आने पर उसने हरि-तेज के अंश से उत्पन्न गर्भ धारण किया। दस मास के अंत में उसने परम तेजस्वी पुत्र को जन्म दिया॥ ६ ॥

Verse 7

स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥

उस ऋषि ने शुभ-लक्षणों से युक्त पुत्र को देखकर अत्यन्त हर्षित होकर विधिपूर्वक जातकर्म तथा मंगल-कार्य करवाए॥ ७ ॥

Verse 8

स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥

वह बालक वहाँ शुक्लपक्ष के चन्द्रमा की भाँति बढ़ता गया। फिर पाँचवें वर्ष में हर्षपूर्वक उसका उपनयन संस्कार हुआ॥ ८ ॥

Verse 9

शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, उसने वैदिकी शिक्षा—धर्म की सुव्यवस्थित संहिता—की रचना की। पुत्र, द्विजों को देखकर विधिपूर्वक सदा नमस्कार करना चाहिए।

Verse 10

त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥

दिन के तीनों संधिकाल में सूर्य की आराधना करके और जल की अंजलि अर्पित करके, वेदाध्ययन के पूर्वक वैदिक कर्म करना चाहिए।

Verse 11

ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥

ब्रह्मचर्य और तप के द्वारा हरि की सदा पूजा करनी चाहिए; और जो निषिद्ध है उसे—दुष्ट वाणी आदि से आरम्भ करके—त्याग देना चाहिए।

Verse 12

साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥

विष्णुभक्ति में तत्पर साधुओं के संग सदा निवास करना चाहिए। किसी से द्वेष न करें; सब प्राणियों के हित का आचरण करें।

Verse 13

इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥

पुत्र, पूजा, वेदाध्ययन और दान—ये सदा करने योग्य हैं। पिता की ऐसी आज्ञा पाकर मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेय ने वैसा ही किया।

Verse 14

चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥

महाभाग मुनि मार्कण्डेय सदा धर्ममार्ग पर चलते रहे और निरन्तर हरि का चिन्तन करते रहे; वे करुणामय और धर्म-वत्सल थे।

Verse 15

आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥

वे आत्मसंयमी और सत्यप्रतिज्ञ थे, सूर्य के समान तेजस्वी; इन्द्रिय-निग्रही, शान्त, महाज्ञानी और समस्त तत्त्वों के अर्थ के ज्ञाता थे।

Verse 16

तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥

बुद्धिमान मार्कण्डेय ने अच्युत की प्रसन्नता हेतु परम तप किया; इस प्रकार जगन्नाथ का उन्होंने आराधन किया।

Verse 17

पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥

अच्युत ने उन्हें पुराण-संहिता की रचना का वर दिया; इसलिए वह मुनि मार्कण्डेय ‘नारायण’ नाम से स्मरण किए जाते हैं।

Verse 18

चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥

चिरंजीवी, देवदेव चक्रधारी के महाभक्त ने—जब जगत एकमात्र समुद्र बन गया—जनार्दन के स्व-प्रभाव का दर्शन किया।

Verse 19

तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥

हे विप्रो, उसे उदाहरण रूप में प्रकट करने हेतु हरि ने उसे संसार से नहीं हटाया। वह मृकण्डु का बुद्धिमान पुत्र, विष्णु-भक्ति से युक्त था।

Verse 20

तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥

उस अत्यन्त भयानक जल-प्रलय में मार्कण्डेय सूखे पत्ते-सा तैरता हुआ स्थिर रहा, जब तक स्वयं हरि योगनिद्रा में शयन करते रहे।

Verse 21

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥

अब मैं उसका प्रमाण कहता हूँ; मेरे द्वारा कहे गए काल-मान को सुनो—वह दस और पाँच, अर्थात पन्द्रह निमेषों से कहा गया है।

Verse 22

काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥

हे पद्मज के प्रिय पुत्र, तीस काष्ठा से एक कला जानी जाती है; तीस कला से एक क्षण; और ऐसे छह (क्षणों) से घटिका मानी गई है।

Verse 23

तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥

उसके दुगुने से मुहूर्त बनता है; ऐसे तीस से एक दिन होता है। तीस दिनों से दो पक्षों से युक्त एक मास बनता है।

Verse 24

ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥

दो मासों से ऋतु होती है; तीन ऋतुओं से अयन (अर्धवर्ष) कहा गया है। दो अयनों से वर्ष बनता है, और वही देवताओं का एक दिन माना जाता है॥२४॥

Verse 25

उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥

उत्तरायण को दिन कहा गया है और दक्षिणायन को ही रात्रि। तथा मनुष्यों के एक मास से पितरों का ‘दिन’ माना जाता है॥२५॥

Verse 26

तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥

इसलिए सूर्य-चन्द्र के संयोग और गणना से उत्तम कल्प का प्रमाण जानना चाहिए। बारह सहस्र दिव्य वर्षों का एक दैवत-युग होता है॥२६॥

Verse 27

दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥

दो सहस्र दैव-युग मनुष्यों की गणना में ब्राह्म-कल्प कहलाते हैं। और इकहत्तर दिव्य युगों से एक मन्वन्तर का मान होता है॥२७॥

Verse 28

चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥

हे मुने, इन चौदह (मन्वन्तरों) से ब्रह्मा के दिन की अवधि निश्चित होती है; और जितना प्रमाण दिन का है, उतनी ही रात्रि भी कही गई है॥२८॥

Verse 29

नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! उस समय तीनों लोक विनाश को प्राप्त होते हैं। अब सुनो—मनुष्यों के सहस्र (वर्षों) से उस काल का जो प्रमाण होता है।

Verse 30

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥

हे मुने! ब्रह्मा का एक दिन चतुर्युगों के सहस्र चक्रों का होता है। उसी प्रकार उसके मास और वर्ष भी (ऐसे ही दिनों से बने) जानने चाहिए, हे वेधस्।

Verse 31

परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥

हे द्विजो! उस मत के अनुसार दो परार्ध का काल होता है। उतने ही प्रमाण का ‘विष्णु का दिन’ जानना चाहिए; और उसकी रात्रि भी त्रिविध कही गई है।

Verse 32

मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥

तब मृकण्डु का पुत्र सूखे पत्ते के समान अचल रहा। उस भयानक जलमय विस्तार में विष्णु-शक्ति से पोषित होकर, परमात्मा का ध्यान करता हुआ, वह हरि के सान्निध्य में स्थित रहा।

Verse 33

अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥

फिर समय के आ जाने पर, योगनिद्रा से मुक्त होकर, उसने ब्रह्मा-रूप धारण कर इस समस्त जगत्—चर और अचर—की सृष्टि की।

Verse 34

संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥

जल के संहृत हो जाने और विश्व की सृष्टि को देखकर मृकण्डु-पुत्र अत्यन्त विस्मित और परम आनन्दित हुआ तथा हरि के चरणों में प्रणाम कर गिर पड़ा।

Verse 35

शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥

महामुनि मार्कण्डेय ने मस्तक पर अञ्जलि रखकर, प्रिय स्तुतिवचनों से उस सदानन्द-स्वरूप प्रभु की स्तुति की।

Verse 36

मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥

मार्कण्डेय बोले—मैं सहस्रशीर्ष देव, निरामय नारायण, आधाररहित वासुदेव जनार्दन को प्रणाम करता हूँ।

Verse 37

अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥

अमेय, अजर, नित्य, सदानन्द-एकस्वरूप; तर्कातीत और अवर्णनीय—ऐसे जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 38

अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥

अक्षर, परम, नित्य; विश्व के साक्षी-नेत्र, विश्व के उद्गम; समस्त तत्त्वमय और शान्तस्वरूप—ऐसे जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 39

पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥

पुराणस्वरूप, सिद्ध सनातन परमपुरुष, समस्त ज्ञान के एकमात्र आश्रय, परात्पर से भी परे रूप वाले जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 40

परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥

आप परम ज्योति, परम धाम, परम पावन—वास्तव में परम पद हैं। सर्व में एकरूप परम जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 41

तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥

जो सदा आनन्दस्वरूप, चिन्मात्र हैं; परों के भी परम पद हैं; सर्वव्यापी, सनातन, श्रेष्ठ—उस जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 42

सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥

जो सगुण भी हैं, निर्गुण भी; शान्त; माया से परे होकर भी माया के स्वामी; अरूप होकर भी बहुरूप—उस जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 43

यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥

जिसमें वही भगवान् इस विश्व की सृष्टि करते, पालन करते और अंत में संहार भी करते हैं—उस आदिदेव, ईशान जनार्दन को मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 44

परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥

हे परमेश्वर, परम आनन्दस्वरूप, शरणागतों पर स्नेह करने वाले! करुणा-सिन्धु, मन से परे प्रभो, मेरी रक्षा कीजिए; आपको नमस्कार है।

Verse 45

एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥

इस प्रकार स्तुति करते हुए ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, जगद्गुरु मार्कण्डेय को शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले भगवान ने परम प्रीति से कहा।

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥

श्रीभगवान बोले—लोक में जो भागवत हैं और जिनका मन भगवान के भक्तों में रमा है, उनसे मैं प्रसन्न हूँ—इसमें संदेह नहीं; मैं उनकी सदा रक्षा करता हूँ।

Verse 47

अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! मैं ही सदा गुप्त स्वरूप में रहता हूँ; भगवान के भक्त का रूप धारण करके मैं लोकों की निरन्तर रक्षा करता हूँ।

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥

मार्कण्डेय बोले—भागवतों के लक्षण क्या हैं? वे किस कर्म से उत्पन्न होते हैं? मैं यह सुनना चाहता हूँ, क्योंकि मैं कौतूहल से भर गया हूँ।

Verse 49

श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥

श्रीभगवान बोले— हे मुनिश्रेष्ठ, भागवतों के लक्षण सुनो। उनके प्रभाव का वर्णन तो करोड़ों शब्दों से भी पूर्णतः नहीं हो सकता।

Verse 50

ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥

जो समस्त प्राणियों के हितैषी, ईर्ष्या-द्वेष से रहित, इन्द्रिय-निग्रही, निष्काम और शान्त होते हैं— वे ही निश्चय भागवतोत्तम हैं।

Verse 51

कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥

जो कर्म, मन और वाणी से परपीड़ा नहीं करते तथा अपरिग्रह (असंग्रह) में स्थित रहते हैं— वे ही भागवत कहे जाते हैं।

Verse 52

सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥

जिनकी सात्त्विक बुद्धि सत्कथा-श्रवण में लगी रहती है, और जो भगवान के भक्तों तथा विष्णु-भक्ति— दोनों में रत हैं— वे ही भागवतोत्तम हैं।

Verse 53

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥

जो नरश्रेष्ठ माता-पिता की सेवा करते हैं, और उस सेवा को गंगा तथा विश्वेश्वर के समान पवित्र मानते हैं— वे ही भागवतोत्तम हैं।

Verse 54

ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥

जो भगवान् की अर्चना में रत हैं और जो उसके साधक कहे गए हैं, वे पूजन देखकर हर्षित होकर अनुमोदन करते हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 55

व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥

जो व्रतधारियों और यतियों की सेवा में तत्पर रहते हैं, और जो पर-निन्दा से रहित हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 56

सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥

जो नरश्रेष्ठ सबके हित के वचन बोलते हैं, और जो इस लोक में गुणों को ग्रहण करने वाले (दूसरों के सद्गुण देखने वाले) हैं—वे ही भागवत कहे जाते हैं।

Verse 57

आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥

जो नरश्रेष्ठ समस्त प्राणियों को अपने समान देखते हैं, और शत्रु तथा मित्र में समभाव रखते हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 58

धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥

जो धर्मशास्त्रों का प्रवचन करते हैं, जो सत्य-वचन में रत हैं, और जो सत्पुरुषों की शुश्रूषा-सेवा करते हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 59

व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥

जो पुराणों का व्याख्यान करते हैं, जो उन्हें श्रद्धा से सुनते हैं, और जो उस उपदेशक वक्ता में भक्ति रखते हैं—वे ही निश्चय भगवान् के परम भागवत हैं।

Verse 60

ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥

जो मनुष्य निरंतर गौ और ब्राह्मणों की सेवा करते हैं, और जो तीर्थयात्रा में तत्पर रहते हैं—वे ही निश्चय भगवान् के भागवतोत्तम हैं।

Verse 61

अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥

जो लोग दूसरों की उन्नति देखकर हर्षित होते हैं, और जो हरिनाम में परायण रहते हैं—वे ही निश्चय भगवान् के भागवतोत्तम हैं।

Verse 62

आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥

जो उद्यान लगाने में रत रहते हैं, जो तालाबों की रक्षा करते हैं, और जो सरोवर तथा कुएँ बनवाते हैं—वे ही निश्चय भगवान् के भागवतोत्तम हैं।

Verse 63

ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥

जो जनहित के लिए तालाब बनवाते हैं, जो देवालय (मंदिर) बनाते हैं, और जो गायत्री-जप में निरत रहते हैं—वे ही निश्चय भगवान् के भागवतोत्तम हैं।

Verse 64

येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥

जो हरि के नाम सुनकर अत्यन्त हर्षित होकर उनका अभिनन्दन करते हैं और जिनके शरीर में रोमाञ्च हो उठता है—वे ही निश्चय ही भागवतों में श्रेष्ठ हैं।

Verse 65

तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥

जो लोग तुलसी के कानन को देखकर नमस्कार करते हैं, और जिनके कान उस पवित्र काष्ठ से अंकित/अलंकृत हैं—वे ही निश्चय भागवतोत्तम हैं।

Verse 66

तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥

जो तुलसी की सुगन्ध सूँघकर ही संतोष पाते हैं, और जो उसके मूल की पवित्र मृत्तिका का भी आदर करते हैं—वे निश्चय भागवतोत्तम हैं।

Verse 67

आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥

जो आश्रम-धर्म के आचार में निरत रहते हैं, अतिथि-पूजन करते हैं, और वेद के अर्थ का उपदेश कर सकते हैं—वे निश्चय भागवतोत्तम हैं।

Verse 68

शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥

जो शिव के प्रिय हैं, शिव में आसक्त हैं, शिव के चरणों के अर्चन में रत हैं, और जो त्रिपुण्ड्र धारण करते हैं—वे निश्चय भागवतोत्तम हैं।

Verse 69

व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥

जो निरन्तर हरि और महात्मा शम्भु (शिव) के नामों का उच्चारण करते हैं, और जो रुद्र उन नामों से अलंकृत हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 70

ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥

जो बहु-दक्षिणा सहित यज्ञों द्वारा महादेव की पूजा करते हैं, या जो परम भक्ति से हरि की आराधना करते हैं—वे ही निश्चय ही भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 71

विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥

जो शास्त्रों को भलीभाँति जानकर परोपकार हेतु उनका उपदेश करते हैं, और जो सर्वत्र गुणों के भागी होते हैं—वे ही भागवत कहे गए हैं।

Verse 72

शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥

जो परमेश्वर शिव और परमात्मा विष्णु के प्रति समबुद्धि से, समान श्रद्धा सहित आचरण करते हैं—वे ही भागवत कहे गए हैं।

Verse 73

शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥

जो शिव के अग्निकार्यों में निरत रहते हैं, पंचाक्षर मंत्र-जप में रत हैं, और शिव-ध्यान में लीन रहते हैं—वे ही निश्चय भागवतों में उत्तम हैं।

Verse 74

पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥

जो जल-दान में निरत हैं, जो अन्न-दान में भी रत हैं, और जो एकादशी-व्रत में स्थिर हैं—वे निश्चय ही भगवान् के भक्तों में श्रेष्ठ हैं।

Verse 75

गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥

जो गो-दान में निरत हैं, जो कन्या-दान में रत हैं, और जो मेरे हेतु कर्म करते हैं—वे निश्चय ही भगवान् के भक्तों में श्रेष्ठ हैं।

Verse 76

एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥

हे विप्र! यहाँ ऐसे भागवतों में से कुछ का ही कीर्तन किया गया है; मैं भी उन्हें पूर्णतः कहने में समर्थ नहीं—करोड़ों वर्षों में भी नहीं।

Verse 77

तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥

इसलिए, हे विप्रेन्द्र! तुम भी सदा सुशील बनो; सब प्राणियों के आश्रय, इन्द्रिय-निग्रही, मैत्रीभावयुक्त और धर्म में परायण रहो।

Verse 78

पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥

युग के अंत तक बार-बार समस्त धर्म का आचरण करते हुए, और मेरी मूर्ति के ध्यान में निरत रहकर, तुम परम निर्वाण को प्राप्त करोगे।

Verse 79

एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥

इस प्रकार कृपानिधान देवेश ने अपने भक्त मृकण्डु-पुत्र को वरदान देकर उसी स्थान पर अंतर्धान हो गए।

Verse 80

मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥

महाभाग्यशाली मार्कण्डेय सदा हरि-भक्ति में रत रहकर परम धर्म का आचरण करते और विधिपूर्वक यज्ञों का अनुष्ठान करते थे।

Verse 81

शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥

शालग्राम के महाक्षेत्र में उन्होंने परम तप किया; और ध्यान से कर्म क्षीण करके परम निर्वाण को प्राप्त हुए।

Verse 82

तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥

अतः जो हरि की पूजा करता और समस्त प्राणियों का हित करता है, वह मन में इच्छित जो कुछ भी हो, निःसंदेह प्राप्त करता है।

Verse 83

सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥

सनक बोले—हे द्विजोत्तम! तुम्हारे पूछे हुए सब विषय, अर्थात् भगवद्भक्ति का माहात्म्य, मैंने कह दिया; अब और क्या सुनना चाहते हो?

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

इस प्रकार श्रीबृहन्नारदीयपुराण के पूर्वभाग के प्रथम पाद में ‘मार्कण्डेय-वर्णन’ नामक पाँचवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥५॥

Frequently Asked Questions

It functions as a theological demonstration of Viṣṇu’s sovereign māyā and protection of the devotee: Mārkaṇḍeya remains sustained on the cosmic waters while Hari abides in yogic repose, underscoring bhakti as a means of stability across dissolution and creation. The episode also motivates the chapter’s technical kalpa–manvantara chronology, placing devotion within a cosmic-scale framework.

A Bhāgavata is characterized by universal benevolence, non-injury in thought/speech/deed, freedom from envy, self-control and non-possessiveness, love of hearing Purāṇic discourse, service to parents, cows, and brāhmaṇas, observance of Ekādaśī, generosity (water/food/cow gifts), delight in Hari-nāma, reverence for Tulasi, and an equal-minded honoring of Śiva and Viṣṇu.

By defining time from nimeṣa up to Brahmā’s day/night and parārdha measures, the text frames vrata-kalpa, daily rites, and mokṣa-dharma within an ordered cosmic chronology—implying that dharma and bhakti are not merely personal piety but practices aligned with the structure of creation, dissolution, and divine governance.