Adhyaya 39
Purva BhagaFirst QuarterAdhyaya 3972 Verses

The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)

सनक ब्राह्मणों को बताते हैं कि हरि-कथा, हरि-नाम और भक्त-संग का उद्धारक सामर्थ्य सर्वोपरि है। जो नाम-कीर्तन में दृढ़ हैं, उनके बाह्य आचरण में दोष दिखे तब भी वे पूज्य हैं; गोविन्द का दर्शन, स्मरण, पूजन, ध्यान और नमस्कार भी जीव को संसार-सागर से पार कर देता है। फिर पुरातन कथा आती है—सोमवंशी राजा जयध्वज रेवा/नर्मदा तट पर विष्णु-मंदिर की सफाई और दीप-दान करता है; पुरोहित वीतिहोत्र इन दोनों कर्मों के विशेष फल पूछते हैं। राजा पूर्वजन्म-श्रृंखला सुनाता है: विद्वान पर पतित ब्राह्मण रैवत निषिद्ध आजीविका से गिरकर दीन मृत्यु पाता है और पापी चाण्डाल दण्डकेतु बनता है। वह रात में एक स्त्री के साथ सूने विष्णु-मंदिर में जाता है; अनायास मंदिर-मार्जन का स्पर्श और दीपक की स्थापना हो जाती है। शुद्ध भाव न होने पर भी पाप नष्ट होते हैं; प्रहरी उन्हें मार देते हैं, पर विष्णुदूत उन्हें विष्णुलोक ले जाते हैं, दीर्घ काल भोग के बाद वे पृथ्वी पर समृद्धि पाते हैं। जयध्वज निष्कर्ष देता है कि संकल्पयुक्त भक्ति का फल अपरिमेय है; जगन्नाथ/नारायण की पूजा, सत्संग, तुलसी-सेवा, शालग्राम-पूजन और भक्तों के सम्मान का उपदेश देता है, जिनकी सेवा अनेक पीढ़ियों का उद्धार करती है।

Shlokas

Verse 1

सनक उवाच । भूयः शृणुष्व विप्रेन्द्र माहात्म्यं परमेष्ठिनः । सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् 1. ॥ १ ॥

सनक बोले—हे विप्रश्रेष्ठ! फिर सुनो परमेष्ठी का माहात्म्य; यह पुण्यरूप है, सब पापों का नाशक है और मनुष्यों को भुक्ति तथा मुक्ति देता है।

Verse 2

अहो हरिकथालोके पापघ्न पुण्यदायिनी । शृण्वतां वदतां चैव तद्भक्तानां विशेषतः ॥ २ ॥

अहो! इस लोक में हरि-कथा पाप का नाश करने वाली और पुण्य देने वाली है—विशेषकर उन हरि-भक्तों के लिए जो उसे सुनते और कहते हैं।

Verse 3

हरिभक्तिरसास्वादमुदिता ये नरोत्तमाः । नमस्करोम्यहं तेभ्यो यत्सङ्गान्मुक्तिभाग्नरः ॥ ३ ॥

जो नरश्रेष्ठ हरि-भक्ति के रस का आस्वाद पाकर हर्षित होते हैं, उन सबको मैं नमस्कार करता हूँ; जिनके सत्संग से मनुष्य मुक्ति का भागी बनता है।

Verse 4

हरिभक्तिपरा ये तु हरिनामपरायणाः । दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा तेभ्यो नित्यं नमो नमः ॥ ४ ॥

जो हरि-भक्ति में तत्पर और हरि-नाम में पूर्णतः परायण हैं—चाहे उनका आचरण बुरा हो या अच्छा—उनको मैं नित्य बार-बार प्रणाम करता हूँ।

Verse 5

संसारसागरं तर्तुं य इच्छेन्मुनिपुङ्गव । स भजेद्धरिभक्तानां भक्तान्वै पापहारिणः ॥ ५ ॥

हे मुनिपुंगव! जो संसार-सागर को पार करना चाहे, वह हरि-भक्तों का भजन-सेवन करे—वे भक्त निश्चय ही पाप हरने वाले हैं।

Verse 6

दृष्टः स्मृतः पूजितो वा ध्यातः प्रणमितोऽपि वा । समुद्धरति गोविन्दो दुस्तराद्भवसागरात् ॥ ६ ॥

चाहे केवल दर्शन हो, स्मरण हो, पूजन हो, ध्यान हो, या प्रणाम ही क्यों न हो—गोविन्द दुस्तर भव-सागर से उठाकर पार लगा देते हैं।

Verse 7

स्वपन् भुञ्जन् व्रजंस्तिष्ठन्नतिष्ठंश्च वदंस्तथा । चिन्तयेद्यो हरेर्नाम तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ ७ ॥

सोते, खाते, चलते, खड़े रहते, विश्राम करते या बोलते हुए भी जो सदा हरि-नाम का चिंतन करता है, उसे मैं नित्य बार-बार नमस्कार करता हूँ।

Verse 8

अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णुभक्तिरतात्मनाम् । येषां मुक्तिः करस्थैव योगिनामपि दुर्लभा ॥ ८ ॥

अहो, कितना सौभाग्य—कितना ही सौभाग्य—उनका जिनका मन-प्राण विष्णु-भक्ति में रमता है; जिनके लिए मुक्ति मानो हथेली पर रखी हो, जो योगियों को भी दुर्लभ है।

Verse 9

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९ ॥

यहाँ भी वे इस प्राचीन पवित्र इतिहास का उदाहरण देते हैं; इसे कहने वालों और सुनने वालों—दोनों के—समस्त पापों का नाश होता है।

Verse 10

आसीत् पुरा महीपालः सोमवंशसमुद्भवः । जयध्वज इति ख्यातो नारायणपरायणः ॥ १० ॥

प्राचीन काल में सोमवंश में उत्पन्न एक महीपाल था, जो ‘जयध्वज’ नाम से प्रसिद्ध था और नारायण में ही परायण था।

Verse 11

विष्णोर्देवालये नित्यं सम्मार्जनपरायणः । दीपदानरतश्चैव सर्वभूतदयापरः ॥ ११ ॥

वह नित्य विष्णु-देवालय में सम्मार्जन में तत्पर रहता, दीपदान में रत रहता और समस्त प्राणियों पर दया में प्रवृत्त रहता था।

Verse 12

स कदाचिन्महीपालो रेवातीरे मनोरमे । विचित्रकुसुमोपेतं कृतवान्विष्णुमन्दिरम् ॥ १२ ॥

एक समय उस महीपाल ने मनोहर रेवा-तट पर अनेक प्रकार के पुष्पों से सुशोभित श्रीविष्णु का मंदिर बनवाया।

Verse 13

स तत्र नृपशार्दूलः सदा सम्मार्जने रतः । दीपदानपरश्चैव विशेषेण हरिप्रियः ॥ १३ ॥

वहाँ वह नृपशार्दूल सदा मंदिर-परिसर की सफाई में लगा रहता, दीपदान में तत्पर रहता, और विशेष रूप से हरि को प्रिय हो गया।

Verse 14

हरिनामपरो नित्यं हरिसंसक्तमानसः । हरिप्रणामनिरतो हरिभक्तजनप्रियः ॥ १४ ॥

वह नित्य हरिनाम में तत्पर, मन से हरि में आसक्त, हरि को प्रणाम करने में निरत, और हरिभक्तों के समाज में प्रिय था।

Verse 15

वीतिहोत्र इति ख्यातो ह्यासीत्तस्य पुरोहितः । जयध्वजस्य चरितं दृष्ट्वा विस्मयमागतः ॥ १५ ॥

उसका पुरोहित वीतिहोत्र नाम से प्रसिद्ध था; जयध्वज के चरित्र को देखकर वह विस्मय में पड़ गया।

Verse 16

कदाचिदुपविष्टं तं राजानं विष्णुतत्परम् । अपृच्छद्वीतिहोत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १६ ॥

एक बार विष्णु-परायण वह राजा बैठा था; तब वेद-वेदाङ्गों में पारंगत वीतिहोत्र ने उससे प्रश्न किया।

Verse 17

वीतिहोत्र उवाच । राजन्परमधर्मज्ञ हरिभक्तिपरायण । विष्णुभक्तिमतां पुंसां श्रेष्ठोऽसि भरतर्षभ ॥ १७ ॥

वीतिहोत्र बोले—हे राजन्, परम धर्मज्ञ, हरि-भक्ति में पूर्णतः परायण! हे भरतश्रेष्ठ, विष्णु-भक्त पुरुषों में आप ही सर्वोत्तम हैं।

Verse 18

सम्मार्जनपरो नित्यं दीपदानरतस्तथा । तन्मे वद महाभाग किं त्वया विदितं फलम् ॥ १८ ॥

आप नित्य मंदिर-परिसर की सफाई में लगे रहते हैं और दीपदान में भी रत हैं। हे महाभाग, मुझे बताइए—आपने इसका कौन-सा फल जाना है?

Verse 19

संपादनेन वर्त्तीनां तैल संपादनेन च । संयुक्तोऽसि सदा भद्र यद्विष्णोर्गृहमार्जने ॥ १९ ॥

हे भद्र, आप सदा बत्तियाँ बनाने, तेल जुटाने और भगवान विष्णु के गृह (मंदिर) की सफाई में लगे रहते हैं।

Verse 20

कर्माण्यन्यानि सन्त्येव विष्णोः प्रीतिकराणि च । तथापि किं महाभाग एतयोः सततोद्यतः ॥ २० ॥

भगवान विष्णु को प्रसन्न करने वाले अन्य कर्म भी हैं। फिर भी, हे महाभाग, आप इन्हीं दो कार्यों में निरंतर क्यों उद्यत रहते हैं?

Verse 21

सर्वात्मना महापुण्यं नरेश विदितं च यत् । तद् ब्रूहि मे गुह्यतमं प्रीतिर्मयि तवास्ति चेत् ॥ २१ ॥

हे नरेश, आपने सम्पूर्ण मन से जो महापुण्यकारी सत्य जाना है, वह मेरा प्रति स्नेह हो तो मुझे वह परम-गुह्य बात कहिए।

Verse 22

पुरोधसैवमुक्तस्तु प्रहसन्स जयध्वजः । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाचेदं कृताञ्जलि ॥ २२ ॥

पुरोहित के ऐसा कहने पर जयध्वज मुस्कुराए; फिर विनय से झुककर और हाथ जोड़कर श्रद्धापूर्वक उन्होंने ये वचन कहे।

Verse 23

जयध्वज उवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल मयैवाचरितं पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि श्रोतॄणां विस्मयप्रदम् ॥ २३ ॥

जयध्वज बोले— हे विप्रशार्दूल! सुनो, मैंने पूर्वकाल में जो आचरण किया था। जातिस्मरण-शक्ति से मैं उसे जानता हूँ; वह श्रोताओं को विस्मित करने वाला है।

Verse 24

आसीत्पुरा कृतयुगे ब्रह्मन्स्वारोचिषेऽन्तरे । रैवतो नाम विप्रेन्द्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ २४ ॥

हे ब्राह्मण! प्राचीन काल में— कृतयुग में, स्वारोचिष मन्वन्तर के भीतर— रैवत नामक एक श्रेष्ठ ब्राह्मण था, जो वेद और वेदाङ्गों में पारंगत था।

Verse 25

अयाज्ययाजकश्चैव सदैव ग्रामयाजकः । पिशुनो निष्ठुरश्चैव ह्यपण्यानां च विक्रयी ॥ २५ ॥

जो अयाज्य के लिए यज्ञ कराता है, जो सदा ग्राम-याजक बनकर धन के लिए कर्म करता है, जो चुगलखोर और कठोर है, तथा जो अपणीय वस्तुओं का विक्रय करता है— वह भी निन्दनीय है।

Verse 26

निषिद्धकर्माचरणात्परित्यक्तः स बन्धुभिः । दरिद्रो दुःखितश्चैव शीर्णाङ्गो व्याधितोऽभवत् ॥ २६ ॥

निषिद्ध कर्मों के आचरण के कारण उसे बन्धुओं ने त्याग दिया। वह दरिद्र और दुःखी हो गया; उसका शरीर क्षीण होकर रोगग्रस्त हो गया।

Verse 27

स कदाचिद्धनार्थं तु पृथिव्यां पर्यटन् द्विजः । ममार नर्मदातीरे श्वासकासप्रपीडितः ॥ २७ ॥

वह द्विज कभी धन की खोज में पृथ्वी पर भटकता हुआ नर्मदा-तट पर श्वास-कास से पीड़ित होकर मर गया।

Verse 28

तस्मिन्मृते तस्य भार्या नाम्ना बन्धुमती मुने । कामचारपरा सा तु परित्यक्ता च बन्धुभिः ॥ २८ ॥

हे मुनि, उसके मरने पर उसकी पत्नी बन्धुमती स्वेच्छाचार में लग गई और अपने ही बन्धुओं द्वारा त्याग दी गई।

Verse 29

तस्यां जातोऽस्मि चण्डालो दण्डकेतुरिति श्रुतः । महापापरतो नित्यं ब्रह्मद्वेषपरायणः ॥ २९ ॥

उसी में मैं चाण्डाल के रूप में जन्मा, दण्डकेतु नाम से प्रसिद्ध; सदा महापाप में रत और ब्राह्मण-धर्म से द्वेष करने वाला।

Verse 30

परदारपरद्र व्यलोलुपो जन्तुहिंसकः । गावश्च विप्रा बहवो निहता मृगपक्षिणः ॥ ३० ॥

पर-स्त्री और पर-धन का लोभी होकर वह प्राणियों का हिंसक बना; बहुत-सी गौएँ, ब्राह्मण तथा असंख्य मृग-पक्षी मारे गए।

Verse 31

मेरुतुल्यसुवर्णानि बहून्यपहृतानि च । मद्यपानरतो नित्यं बहुशो मार्गरोधकृत् ॥ ३१ ॥

उसने मेरु-तुल्य बहुत-सा सुवर्ण चुराया; वह सदा मद्यपान में आसक्त रहा और बार-बार मार्ग रोकने वाला बना।

Verse 32

पशुपक्षिमृगादीनां जन्तूनामन्तकोपमः । कदाचित्कामसन्तप्तो गन्तुकामो रतिं स्त्रियः ॥ ३२ ॥

वह पशु, पक्षी, मृग आदि प्राणियों के लिए मानो यम के समान था। पर एक बार काम से दग्ध होकर वह स्त्रियों के साथ रति-सुख की चाह में निकल पड़ा।

Verse 33

शून्यं विष्णुगृहं दृष्ट्वा प्रविष्टश्च स्त्रिया सह । निशि रामोपभोगार्थं शयितं तत्र कामिना ॥ ३३ ॥

विष्णु-मन्दिर को सूना देखकर वह कामी पुरुष एक स्त्री के साथ भीतर घुस गया। रात में भोग की इच्छा से वह वहीं लेट गया।

Verse 34

ब्रह्मन्स्ववस्त्रप्रान्तेन कियद्देशः प्रमार्जितः । यावन्त्यः पांशुकणिकास्तत्र सम्मार्जिता द्विज ॥ ३४ ॥

हे ब्राह्मण! अपने वस्त्र के पल्ले से तुमने कितनी भूमि पोंछी? और वहाँ कितने धूल-कण बुहार लिए, हे द्विज!

Verse 35

तावज्जन्मकृतं पापं तदैव क्षयमागतम् । प्रदीपः स्थापितस्तत्र सुरतार्थं द्विजोत्तम ॥ ३५ ॥

हे द्विजोत्तम! जितना पाप जन्म-जन्म से संचित था, वह उसी क्षण नष्ट हो गया, जब वहाँ (देव-सेवा हेतु) दीपक स्थापित किया गया।

Verse 36

तेनापि मम दुष्कर्म निःशेषं क्षयमागतम् । एवं स्थिते विष्णुगृहे ह्यागताः पुरपालकाः ॥ ३६ ॥

उसी कर्म से मेरे दुष्कर्म भी पूर्णतः नष्ट हो गए। इसी बीच विष्णु-गृह में नगर-रक्षक आ पहुँचे।

Verse 37

जारोऽयमिति मां तां च हतवन्तः प्रसह्य वै । आवां निहत्य ते सर्वे निवृत्ताः पुररक्षकाः ॥ ३७ ॥

“यह जार है!” ऐसा चिल्लाकर नगर-रक्षकों ने बलपूर्वक मुझे और उसे मार डाला। हमें मारकर वे सब नगर-पालक लौट गए।

Verse 38

यदा तदैव सम्प्राप्ता विष्णुदूताश्चतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा वनमालाविभूषिताः ॥ ३८ ॥

उसी क्षण चतुर्भुज विष्णुदूत आ पहुँचे—मुकुट और कुण्डल धारण किए, तथा वनमाला से विभूषित।

Verse 39

तैस्तु स्रंपेरितावावां विष्णुदूतैरकल्मषैः । दिव्यं विमानमारुह्य सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३९ ॥

उन निष्कलंक विष्णुदूतों के प्रेरित करने पर हम दोनों दिव्य विमान पर आरूढ़ हुए, जो समस्त दिव्य भोगों से युक्त था।

Verse 40

दिव्यदेहधरौ भूत्वा विष्णुलोकमुपागतौ । तत्र स्थित्वा ब्रह्मकल्पशतं साग्रं द्विजोत्तम ॥ ४० ॥

दिव्य देह धारण करके हम दोनों विष्णुलोक को प्राप्त हुए। हे द्विजोत्तम, वहाँ रहकर सौ ब्रह्मकल्पों से कुछ अधिक समय तक स्थित रहे।

Verse 41

दिव्यभोगसमायुक्तौ तावत्कालं दिवि स्थितौ । ततश्च भूभिभागेषु देवयोगेषु वै क्रमात् ॥ ४१ ॥

दिव्य भोगों से युक्त होकर हम उतने समय तक स्वर्ग में रहे। फिर क्रमशः देव-योगों के अनुसार पृथ्वी के विभागों में प्रविष्ट हुए।

Verse 42

तेन पुण्यप्रभावेण यदूनां वंशसंभवः । तेनैव मेऽच्युता संपत्तथा राज्यमकण्टकम् ॥ ४२ ॥

उस पुण्य-प्रभाव से यदुवंश का उद्भव हुआ; और उसी पुण्य से, हे अच्युत, मुझे अक्षय समृद्धि तथा कण्टक-रहित (विघ्न-शत्रु-रहित) राज्य प्राप्त हुआ।

Verse 43

ब्रह्मन्कृत्वोपभोगार्थमेवं श्रेयो ह्यवाप्तवान् । भक्त्या कुर्वन्ति ये सन्तस्तेषां पुण्यं न वेद्म्यहम् ॥ ४३ ॥

हे ब्राह्मन्, भोग के हेतु इस प्रकार कर्म करने से भी मनुष्य कुछ कल्याण अवश्य पाता है; पर जो सज्जन भक्ति से करते हैं—उनके पुण्य की सीमा मैं नहीं जानता।

Verse 44

तस्मात्संमार्जने नित्यं दीपदाने च सत्तम । यतिष्ये परया भक्त्या ह्यहं जातिस्मरो यतः ॥ ४४ ॥

इसलिए, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ, मैं नित्य पवित्र-स्थान के संमार्जन और दीपदान में परम भक्ति से प्रयत्न करूँगा; क्योंकि इन्हीं से मैं पूर्वजन्म-स्मरण वाला हुआ हूँ।

Verse 45

यः पूजयेज्जगन्नाथमेकाकी विगतस्पृहः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमं पदम् ॥ ४५ ॥

जो एकान्त में, स्पृहा-रहित होकर, जगन्नाथ की पूजा करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर परम पद को प्राप्त होता है।

Verse 46

अवशेनापि यत्कर्म कृत्वेमां श्रियमागतः । भक्तिमद्भिः प्रशान्तैश्च किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४६ ॥

यदि अनजाने में भी कोई कर्म करके यह समृद्धि मिल जाती है, तो भक्ति-युक्त और प्रशान्त भक्तों द्वारा विधिपूर्वक सम्यक् अर्चन करने से फल कितना अधिक होगा—यह तो कहना ही क्या!

Verse 47

इति भूपवचः श्रुत्वा वीतिहोत्रो द्विजोत्तमः । अनन्ततुष्टिमापन्नो हरिपूजापरोऽभवत् ॥ ४७ ॥

राजा के ये वचन सुनकर द्विजों में श्रेष्ठ वीतिहोत्र अनन्त संतोष से भर गया और श्रीहरि की पूजा में परायण हो गया।

Verse 48

तस्माच्छृणुष्व विप्रेन्द्र देवो नारायणोऽव्ययः । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि पूजकानां विमुक्तिदः ॥ ४८ ॥

इसलिए, हे विप्रेन्द्र, सुनो—अव्यय देव नारायण अपने पूजकों को, ज्ञान से या अज्ञान से भी, मुक्ति प्रदान करते हैं।

Verse 49

अनित्या बान्धवाः सर्वे विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥ ४९ ॥

सब बन्धु-बान्धव अनित्य हैं और वैभव भी शाश्वत नहीं। मृत्यु सदा समीप है; इसलिए धर्म का संचय और आचरण करना चाहिए।

Verse 50

अज्ञो लोको वृथा गर्वं करिष्यति महोद्धतः । कायः सन्निहितापायो धनादीनां किमुच्यते ॥ ५० ॥

अज्ञानी जन अहंकार से उन्मत्त होकर व्यर्थ गर्व करता है। जब शरीर ही नाश के निकट है, तो धन आदि की क्या बात कही जाए?

Verse 51

जन्मकोटिसहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् । तेषां भक्तिर्भवेच्छुद्धा देवदेवे जनार्दने ॥ ५१ ॥

जिन्होंने करोड़ों-हजारों जन्मों में पुण्य संचित किया है, उन्हीं के हृदय में देवदेव जनार्दन के प्रति शुद्ध भक्ति उत्पन्न होती है।

Verse 52

सुलभं जाह्नवीस्नानं तथैवातिथिपूजनम् । सुलभाः सर्वयज्ञाश्च विष्णुभक्तिः सुदुर्लभा ॥ ५२ ॥

जाह्नवी (गंगा) में स्नान सहज है और अतिथि-पूजन भी; सब यज्ञों का अनुष्ठान भी सुलभ है, पर श्रीविष्णु की भक्ति अत्यन्त दुर्लभ है।

Verse 53

दुर्लभा तुलसीसेवा दुर्लभः सङ्गमः सताम् । सर्वभूतदया वापि सुलभा यस्य कस्यचित् ॥ ५३ ॥

तुलसी-सेवा दुर्लभ है, सत्पुरुषों का संग भी दुर्लभ; परन्तु सर्वभूत-दया तो किसी-न-किसी के लिए अपेक्षाकृत सुलभ हो जाती है।

Verse 54

सत्सङ्गस्तुलसीसेवा हरिभक्तिश्च दुर्लभा ॥ ५४ ॥

सत्संग, तुलसी-सेवा और श्रीहरि-भक्ति—ये तीनों ही दुर्लभ हैं।

Verse 55

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं न तथा गमयेद् बुधः । अर्चयेद्धि जगन्नाथं सारमेतद् द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥

दुर्लभ मानव-देह पाकर बुद्धिमान उसे व्यर्थ न गँवाए; वह जगन्नाथ का पूजन करे—हे द्विजोत्तम, यही इसका सार है।

Verse 56

तर्त्तुं यदीच्छति जनो दुस्तरं भवसागरम् । हरिभक्तिपरो भूयादेतदेव रसायनम् ॥ ५६ ॥

यदि कोई जन दुस्तर भवसागर को पार करना चाहता है, तो वह श्रीहरि-भक्ति में तत्पर हो; यही एक सच्चा रसायन है।

Verse 57

भ्रातराश्रय गोविन्दं मा विलम्बं कुरु प्रिय । आसन्नमेव नगरं कृतान्तस्य हि दृश्यते ॥ ५७ ॥

भाई, गोविन्द की शरण लो; प्रिय, विलम्ब मत करो। कृतान्त (मृत्यु) का नगर निकट ही दिखाई देता है।

Verse 58

नारायणं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम् । समर्चयस्व विप्रेन्द्र यदि मुक्तिमभीप्ससि ॥ ५८ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, यदि तुम मुक्ति चाहते हो तो जगत्-योनि, सर्वकारण-कारण नारायण की भली-भाँति आराधना करो।

Verse 59

सर्वाधारं सर्वयोनिं सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः ॥ ५९ ॥

जो महात्मा सर्वाधार, सर्वयोनि, सबके भीतर स्थित अन्तर्यामी, सर्वव्यापी प्रभु की शरण में गए हैं, वे निःसंदेह कृतार्थ हैं।

Verse 60

ते वन्द्यास्ते प्रपूज्याश्च नमस्कार्या विशेषतः । येऽचयन्ति महाविष्णुं प्रणतार्तिप्रणाशनम् ॥ ६० ॥

वे वन्दनीय हैं, वे पूजनीय हैं और विशेषतः नमस्कार के योग्य हैं—जो प्रणतों के दुःख का नाश करने वाले महाविष्णु की आराधना करते हैं।

Verse 61

ये विष्णुभक्ता निष्कामा यजन्ति परमेश्वरम् । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तास्ते यान्ति हरिमन्दिरम् ॥ ६१ ॥

जो विष्णु-भक्त निष्काम होकर परमेश्वर की पूजा करते हैं, वे इक्कीस कुलों सहित हरि के धाम को प्राप्त होते हैं।

Verse 62

विष्णुभक्ताय यो दद्यान्निष्कामाय महात्मने । पानीयं वा फलं वापि स एव भगवत्प्रियः ॥ ६२ ॥

जो निष्काम महात्मा विष्णु-भक्त को जल या फल भी अर्पित करता है, वही वास्तव में भगवान का प्रिय होता है।

Verse 63

विष्णुभक्तिपराणां तु शुश्रूषां कुर्वते तु ये । ते यान्ति विष्णुभुवनं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६३ ॥

जो विष्णु-भक्ति में पूर्णतः तत्पर जनों की शुश्रूषा-सेवा करते हैं, वे विष्णु-लोक को जाते हैं और भूत-संप्लव (प्रलय) तक वहाँ रहते हैं।

Verse 64

ये यजन्ति स्पृहाशून्या हरिभक्तान् हरिं तथा । त एव भुवनं सर्वं पुनन्ति स्वाङिघ्रपांशुना ॥ ६४ ॥

जो स्पृहा-रहित होकर हरि-भक्तों तथा स्वयं हरि की पूजा करते हैं, वे ही अपने चरण-रज से समस्त जगत को पवित्र करते हैं।

Verse 65

देवपूजापरो यस्य गृहे वसति सर्वदा । तत्रैव सर्वदेवाश्च तिष्ठन्ति श्रीहरिस्तथा ॥ ६५ ॥

जिसके घर में देव-पूजा में निरत जन सदा निवास करता है, वहीं सब देवता और श्रीहरि भी निवास करते हैं।

Verse 66

पूज्यमाना च तुलसी यस्य तिष्ठति वेश्मनि । तत्र सर्वाणि श्रेयांसि वर्द्धन्त्यहरहर्द्विज ॥ ६६ ॥

हे द्विज! जिसके घर में पूजिता तुलसी विराजती है, वहाँ सब प्रकार के श्रेय और मंगल प्रतिदिन बढ़ते जाते हैं।

Verse 67

शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः । न बाधन्ते ग्रहास्तत्र भूतवेतालकादयः ॥ ६७ ॥

जहाँ शालग्राम-शिला के रूप में केशव विराजमान रहते हैं, वहाँ ग्रहदोष नहीं सताते; भूत, वेताल आदि भी उपद्रव नहीं करते।

Verse 68

शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । यतः सन्निहितस्तत्र भगवान्मधुसूदनः ॥ ६८ ॥

जहाँ शालग्राम-शिला होती है, वही स्थान तीर्थ है, वही तपोवन है; क्योंकि वहाँ भगवान् मधुसूदन सन्निहित रहते हैं।

Verse 69

यद् गृहे नास्ति देवर्षे शालग्रामशिलार्चनम् । श्मशानसदृशं विद्यात्तद् गृहं शुभवर्जितम् ॥ ६९ ॥

हे देवर्षि! जिस घर में शालग्राम-शिला का अर्चन नहीं होता, उस घर को श्मशान के समान जानो; वह शुभता से रहित है।

Verse 70

पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्राणि च द्विज । साङ्गा वेदास्तथा सर्वे विष्णो रूपं प्रकीर्तितम् ॥ ७० ॥

हे द्विज! पुराण, न्याय, मीमांसा और धर्मशास्त्र—तथा अंगों सहित समस्त वेद—ये सब विष्णु के ही रूप कहे गए हैं।

Verse 71

भक्त्या कुर्वन्ति ये विष्णोः प्रदक्षिणचतुष्टयम् । तेऽपि यान्ति परं स्थानं सर्वकर्मनिबर्हणम् ॥ ७१ ॥

जो भक्तिभाव से भगवान् विष्णु की चार प्रदक्षिणाएँ करते हैं, वे भी परम धाम को प्राप्त होते हैं, जो समस्त कर्म-बंधन का नाश करने वाला है।

Verse 72

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥

इस प्रकार श्रीबृहन्नारदीयपुराण के पूर्वभाग के प्रथम पाद में ‘विष्णु-माहात्म्य’ नामक उनतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥ ३९ ॥

Frequently Asked Questions

They are presented as highly accessible, repeatable acts of Viṣṇu-sevā (vrata-kalpa in miniature) that generate powerful merit even when performed with imperfect understanding. The Jayadhvaja/Daṇḍaketu narrative illustrates ajñāta-sukṛti: incidental participation in mandira-mārjana and establishing a lamp for worship burns accumulated pāpa and becomes the karmic cause for ascent to Viṣṇuloka and later prosperity—thereby validating these practices as direct instruments of mokṣa-dharma.

It explicitly states that the imperishable Nārāyaṇa grants liberation to worshippers whether they worship with understanding or without understanding, emphasizing the Lord’s grace and the intrinsic potency of devotion-oriented acts (nāma, pūjā, service to devotees).

They are affirmed as ‘forms of Viṣṇu,’ a theological move that subsumes technical disciplines under bhakti: learning and hermeneutics are not rejected but reinterpreted as participating in the divine body of knowledge, consistent with the Purāṇa’s encyclopedic self-presentation.