Adhyaya 28
Purva BhagaFirst QuarterAdhyaya 2890 Verses

Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala

सनक नारद को श्राद्ध की ‘परम विधि’ बताते हैं। पूर्वदिन के नियम—एक बार भोजन, ब्रह्मचर्य, भूमि पर शयन, यात्रा/क्रोध/मैथुन का त्याग; और आमंत्रित जनों द्वारा संयम-भंग होने पर घोर पाप का विधान। फिर योग्य ब्राह्मण—श्रोत्रिय, विष्णु-भक्त, स्मृति व वेदान्त-निपुण, दयालु; तथा अयोग्य—अंग-विकृति, अशुद्ध आजीविका, दुराचार, वेद/मंत्र-विक्रय आदि। कुतप-काल अपराह्न में बताया गया और क्षयाह, विद्धा, क्षय-वृद्धि तिथि, परा-तिथि के निर्णय नियम दिए गए। आगे कर्म-क्रम—विश्वदेव व पितृ-आमंत्रण, मंडल-रचना, पाद्य-आचमनीय, तिल-प्रक्षेप, अर्घ्य-पात्र, मंत्र-संकेत, पूजन, हवि-होम (अग्नि न हो तो ताल-होम), मौन सहित भोजन-विधि, गायत्री-जप, पुरुषसूक्त/त्रिमधु/त्रिसुपर्ण/पावमान पाठ, पिण्डदान, स्वस्तिवाचन, अक्षय-उदक, दक्षिणा और विसर्जन-मंत्र। अंत में आपत्कालीन विकल्प और वैष्णव निष्कर्ष—सबमें विष्णु की व्याप्ति है; विधिपूर्वक श्राद्ध पाप हरता और वंश-वृद्धि करता है।

Shlokas

Verse 1

सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥

सनक बोले—हे मुनिशार्दूल! श्राद्ध की उत्तम विधि सुनो; जिसे सुनकर मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है—इसमें संशय नहीं।

Verse 2

क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥

क्षयाह के पूर्व दिन स्नान करके एक बार ही भोजन करे। भूमि पर शयन करे, ब्रह्मचर्य रखे और रात्रि में ब्राह्मणों को निमंत्रित करे।

Verse 3

दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥

श्राद्ध करने वाला दंतधावन, ताम्बूल-सेवन और तैलाभ्यंग से बचे। वह रति, औषध-सेवन तथा स्वादिष्ट/समृद्ध भोजन भी त्याग दे।

Verse 4

अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥

यात्रा, कलह, क्रोध, मैथुन और भार-वहन से बचे। श्राद्धकर्ता और श्राद्ध-भोजी दोनों ही दिन में सोना भी त्यागें।

Verse 5

श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥

श्राद्ध में निमंत्रित व्यक्ति यदि मैथुन करे, तो वह ब्रह्महत्या के समान पाप का भागी होता है और नरक को जाता है।

Verse 6

श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥

श्राद्ध में ऐसे ब्राह्मण को नियुक्त करे जो श्रोत्रिय हो, विष्णु-परायण हो, अपने आचार में निष्ठावान हो, शांत स्वभाव का हो और सत्कुल में उत्पन्न हो।

Verse 7

रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥

जो राग-द्वेष से रहित हो, पुराणों के तात्पर्य में निपुण हो, ‘त्रिमधु’ और ‘त्रिसुपर्ण’ के सिद्धान्तों का ज्ञाता हो, तथा समस्त प्राणियों पर दया में तत्पर हो।

Verse 8

देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥

जो देव-पूजा में रत हो, स्मृतियों के तत्त्व में विशारद हो, वेदान्त के सत्य से संपन्न हो, और समस्त लोकों के हित में निरन्तर प्रवृत्त हो।

Verse 9

कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥

मनुष्य कृतज्ञ हो, गुणों से संपन्न हो, गुरु-सेवा में रत हो, परोपदेश में तत्पर हो, तथा सत्शास्त्रों का कथन-व्याख्यान भी करता रहे।

Verse 10

एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥

हे मुनीश्वर! श्राद्ध में निश्चय ही ऐसे ब्राह्मणों को नियुक्त करना चाहिए। अब मैं श्राद्ध में वर्ज्य जनों का वर्णन करता हूँ—तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो।

Verse 11

न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥

जिसका कोई अंग न्यून हो या अधिक हो, जो कंजूस हो, जो रोगी हो; जो कुष्ठी हो, जिसके नाखून विकृत हों; जिसके कान लम्बे-लटकते हों; और जिसका व्रत-आचरण खण्डित हो—(ऐसे जन श्राद्ध में अयोग्य माने गए हैं)।

Verse 12

नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥

जो नक्षत्र-पाठ से जीविका चलाए, जो शवदाह करे, कुतर्की विवादक, बार-बार पक्ष बदलने वाला परिर्वत्ता, तथा देवलक—ऐसे सब दुष्ट पुरुष कहे गए हैं।

Verse 13

निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥

निंदक, असहिष्णु, धूर्त, ग्रामयाजक (भाड़े का पुरोहित), असत्-शास्त्रों में रत, और पराये अन्न पर आश्रित—ये भी धर्म-विषय में निंद्य माने गए हैं।

Verse 14

वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥

वृषली से उत्पन्न पुत्र का पोषक, वृषली का पति, कुंड और गोलक, तथा अयाज्य लोगों के लिए यज्ञ कराने वाला पुरोहित—ये भी अयोग्य कहे गए हैं।

Verse 15

दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥

वह दंभ से आचरण करता है, व्यर्थ मुंडन करता है, पर-स्त्री और पर-धन में आसक्त रहता है; विष्णु-भक्ति से रहित और शिव-भक्ति से भी विमुख होता है।

Verse 16

वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥

जो वेद बेचते हैं, जो व्रत बेचते हैं, जो स्मृतियाँ बेचते हैं, और जो मंत्र बेचते हैं—ऐसे लोग भी निंदित कहे गए हैं।

Verse 17

गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥

गायक, काव्य-रचयिता, वैद्य-शास्त्र से जीविका चलाने वाले, वेद-निन्दा में रत, और ग्राम के हाट-बाज़ार को आग लगाने वाला—ये सब निन्दित वर्ग माने गए हैं।

Verse 18

तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥

इसी प्रकार अत्यन्त कामी, नशीले रस/मद्य का व्यापार करने वाला, और कूट-युक्ति (छल-कपट) में रत—ऐसे लोग श्राद्ध में प्रयत्नपूर्वक वर्जित हैं।

Verse 19

निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥

निमंत्रण पूर्वदिन या उसी दिन देना चाहिए। निमंत्रित ब्राह्मण ब्रह्मचारी, संयमी और इन्द्रियजयी हो।

Verse 20

श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥

हे सज्जनश्रेष्ठ! श्राद्ध में उचित मुहूर्त का पालन और प्रसन्न-चित्त भाव रखना चाहिए। इन्द्रियसंयमी, हाथ में दर्भ लिए, प्राज्ञ द्विज को निमंत्रित करे।

Verse 21

ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥

फिर प्रातः उठकर और प्रातःकर्म पूर्ण करके, विद्वान् कुतप-संज्ञक समय में श्राद्ध का अनुष्ठान करे।

Verse 22

दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥

दिन के आठवें भाग में जब सूर्य का तेज़ मंद होने लगे, वह समय ‘कुतप’ कहलाता है। उस समय पितरों को दिया गया दान अक्षय फल देने वाला होता है।

Verse 23

अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥

अपराह्न को स्वयंभू (ब्रह्मा) ने पितरों के लिए नियत समय ठहराया है। इसलिए श्रेष्ठ द्विजों को उसी समय पितृ-निमित्त ‘कव्य’ अर्पित करना चाहिए।

Verse 24

यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! जो काव्य (श्राद्ध-भोज्य) अनुचित समय में दो द्विजों को दिया जाता है, वह ‘राक्षस’ कहलाता है; वह पितरों तक नहीं पहुँचता।

Verse 25

काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥

सायंकाल में दिया गया काव्य भी ‘राक्षस’ हो जाता है। दाता नरक को प्राप्त होता है और भोक्ता भी नरक में जाता है।

Verse 26

क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥

हे विप्र! क्षयाह के दिन यदि तिथियाँ केवल दण्ड-परिमाण समय की हों, तो जो विधि जानता है वह विद्ध-अपराह्न में श्राद्ध करे।

Verse 27

क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥

क्षय वाले दिन यदि संबंधित तिथि दोनों अपराह्नों में फैल जाए, तो क्षय में पूर्व तिथि पर ही व्रत/कर्म करना चाहिए; और वृद्धि में उत्तर (बाद वाली) तिथि पर करना चाहिए।

Verse 28

मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥

जब पूर्व दिन दूसरे मुहूर्त में तिथि आरम्भ हो और अगले दिन वही तिथि सायंकाल-अपराह्न तक रहे, तब परम्परा में उस तिथि को कर्म के लिए ‘परा’ (श्रेष्ठ) कहा गया है।

Verse 29

किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥

कुछ लोग कहते हैं कि दूसरे मुहूर्त के आते ही पूर्व दिन थोड़ा पहले ही कर लेना चाहिए; परन्तु हे मुनीश्वर, काव्य-दान के विषय में यह मत सबको स्वीकार नहीं है।

Verse 30

निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥

हे द्विजोत्तम, जब निमंत्रित विप्र एकत्र हो जाएँ, तब प्रायश्चित्त से शुद्ध अन्तःकरण वाला कर्ता उनसे (कर्म-समापन हेतु) अनुमति प्राप्त करे।

Verse 31

श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥

श्राद्ध के लिए अनुमति प्राप्त करके, फिर से विप्रों को निमंत्रित करे—विश्वेदेवों के लिए दो और पितरों के लिए विधिपूर्वक तीन।

Verse 32

देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥

देवताओं के हेतु और पितरों के हेतु—दोनों को या एक-एक करके—निमंत्रित करे। श्राद्ध के लिए अनुमति पाकर वह दो मण्डल विधिपूर्वक बनवाए।

Verse 33

चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥

ब्राह्मण का मण्डल चतुष्कोण, क्षत्रिय का त्रिकोण, वैश्य का वृत्ताकार जानना चाहिए; और शूद्र के लिए विधि जल-छिड़काव (अभ्याभ्युक्षण) से होती है।

Verse 34

ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥

यदि योग्य ब्राह्मण उपलब्ध न हों, तो भाई, पुत्र, या स्वयं को नियुक्त करे; पर वेद से रहित तथाकथित ब्राह्मण को नियुक्त न करे।

Verse 35

प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥

ब्राह्मणों के चरण धोकर, उन्हें आचमन देकर आसन पर बैठाए; और प्रभु नारायण का स्मरण करते हुए विधिपूर्वक पूजन करे।

Verse 36

ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥

ब्राह्मणों के मध्य में तथा द्वार-स्थान पर भी, कर्ता ‘अपहता…’ से आरम्भ होने वाली ऋचा का पाठ करते हुए तिल बिखेरे।

Verse 37

यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥

जौ के दाने और दर्भ की गाठों सहित, “यह आसन अर्पित है” ऐसा कहकर समस्त देवताओं को यह आसन समर्पित करे। फिर दैवी अर्पण में क्षण-क्षण पुनः-पुनः दान करता रहे।

Verse 38

अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥

अक्षय्य-दान और आसन-दान के लिए षष्ठी तिथि कही गई है; द्वितीय-वाहन (दूसरे वाहन) के दान हेतु द्वितीया स्मरणीय है। अन्न-दान के लिए चतुर्थी उचित है; शेष प्रसंग ‘सम्पुद्धि’ (पूर्ण शुद्धि/मंगल-सिद्धि) माने गए हैं।

Verse 39

आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥

दर्भ की शाखाओं से युक्त दो पात्र पास लाकर, उस पात्र में जल डाले। तत्पश्चात् “शं नो देवी…” से आरम्भ होने वाली ऋचा का पाठ करे।

Verse 40

यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥

“यवोऽसि” मंत्र बोलकर जौ बिखेरे, फिर वाणी को संयमित रखकर गंध और पुष्प अर्पित करे। इसके बाद “विश्वे देवासः…” से आरम्भ ऋचा द्वारा देवताओं का आवाहन करे।

Verse 41

या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥

एकाग्रचित्त होकर “या दिव्या…” मंत्र से अर्घ्य अर्पित करे। फिर गंध, पत्र-पुष्प, धूप और दीप से पूजन करे।

Verse 42

देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥

देवताओं की अनुमति प्राप्त करके फिर पितृगणों का विधिपूर्वक पूजन करे। तिल-मिश्रित कुश से उनके लिए उचित आसन अर्पित करे॥

Verse 43

पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥

अर्घ्य के लिए द्विज पहले की भाँति तीन पात्र रखे। ‘शं नो देव्या…’ का जप कर जल डाले, फिर ‘तिलोऽसि’ कहकर तिल उसमें छोड़े॥

Verse 44

उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥

‘उशन्त…’ से पितरों का आवाहन करके एकाग्र ब्राह्मण ‘या दिव्या…’ मंत्र से पूर्ववत् अर्घ्य अर्पित करे॥

Verse 45

गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥

हे सत्तम! सुगंध, पत्र-पुष्प, धूप-दीप तथा वस्त्र और भूषण आदि से, अपनी सामर्थ्य के अनुसार (भगवान् का) अर्चन करे॥

Verse 46

ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥

फिर बुद्धिमान घृत-मिश्रित अन्न का श्रेष्ठ भाग लेकर ‘मैं इसे अग्नि में अर्पित करूँगा’ ऐसा कहे और उनसे अनुमति प्राप्त करे॥

Verse 47

करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥

हे मुने! जब ब्राह्मणों से पूछा जाए—“क्या मैं करूँ?” या “क्या करवाऊँ?”—तो वे निश्चय ही कहते हैं: “करो”, “कर दिया जाए”, अथवा “कर”।

Verse 48

उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥

अपने गृह्यसूत्र में बताए विधान के अनुसार उपासना-अग्नि प्रज्वलित करके, पितृ-सम्बन्धी कर्म में ‘स्वधा, नमः’ यह मंत्र उच्चारित करे।

Verse 49

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥

यहाँ बुद्धिमान पुरुष पितृयज्ञ की भाँति आहुति दे—‘कव्यवाहन अग्नि को स्वधा सहित नमस्कार’ ऐसा कहकर; अथवा ‘स्वाहा’ से अंत होने वाले मंत्र से भी आहुति दे सकता है।

Verse 50

आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥

इन दो आहुतियों मात्र से ही पितरों की तृप्ति अक्षय होती है। और अग्नि के अभाव में ब्राह्मण के लिए हथेली में होम करने का विधान है।

Verse 51

यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥

हे द्विज! आचार के अनुसार कर्म करे—हाथ में अग्नि से या यज्ञाग्नि से। पार्वण कर्म उपस्थित होने पर अग्नि को दूर से मँगाना (या दूर रखना) उचित नहीं।

Verse 52

संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥

पवित्र अग्नि प्रज्वलित करके बुद्धिमान पुरुष विधिपूर्वक आवश्यक कर्म करे और फिर उस अग्नि को आदरपूर्वक विसर्जित करे। हे ब्राह्मण, पार्वण-श्राद्ध के समय यदि अग्नि दूर हो, तो यही विधि अपनानी चाहिए।

Verse 53

भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥

यदि क्षयाह (श्राद्ध का नियत दिन) आ पहुँचे और अपनी पवित्र अग्नि दूर हो, तो अपने भाइयों के द्वारा, अग्नि-धारी विधिवत् द्विजों से, नियमपूर्वक श्राद्ध कराना चाहिए।

Verse 54

तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥

उसी प्रकार वहाँ भाई लोग लौकिक (गृह्य) अग्नि के पास भी स्थित रहे। उपासना-संबंधी व्यवस्थाएँ की गईं—कुछ दूर रहे, और जो भाई निकट था वह वहीं स्थिर रहा।

Verse 55

यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥

जो अग्नि में होम करे या अपने हाथ में ही आहुति दे, वह निश्चय ही पापी है। जब उपासना की अग्नि दूर रखी हो, तब भी कुछ द्विज ऐसी अनुचित रीति करने की इच्छा रखते हैं।

Verse 56

तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥

हरि का स्मरण करते हुए उस शेष अर्पण को ब्राह्मणों के पात्रों में वितरित करे, और चबाने, खाने, चाटने तथा पीने योग्य अन्नादि से ब्राह्मणों का भलीभाँति पूजन-सत्कार करे।

Verse 57

अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥

तब वह दोनों प्रकार से सावधान और एकाग्रचित्त होकर अन्न-त्याग (अर्पण) करे और कहे— “महाभाग, महाबली विश्वेदेव यहाँ पधारें।”

Verse 58

ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥

श्राद्ध में जहाँ-जहाँ जिन देवताओं का विधान है, वे सब यहाँ पूर्ण सावधानी से उपस्थित हों— ऐसा कहकर वेद-ऋचा द्वारा देवताओं से प्रार्थना करे।

Verse 59

तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥

इस प्रकार वह ब्राह्मण-ऋषियों से भी यथोचित प्रार्थना करे और ‘हेति’ नामक ऋग्वैदिक ऋचा से तेजस्वी पितरों का— अमूर्त और मूर्त दोनों का— आह्वान करे।

Verse 60

नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥

योग-दृष्टि वाले उन ध्यानियों को मैं सदा नमस्कार करता हूँ। इस प्रकार पितरों को प्रणाम करके साधक नारायण-परायण, एकमात्र शरणागत होकर आगे बढ़े।

Verse 61

दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥

हविष्य (आहुति-भाग) देकर उसका पवित्र अंश विधिपूर्वक विष्णु को निवेदित करे। फिर वे सब ब्राह्मण द्विज—वाणी में संयमी—भोजन करें।

Verse 62

हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥

जो कोई हँसते हुए बोलता है, वह वाणी राक्षसों के लिए हवि बन जाती है। इसलिए शास्त्रोक्त आचार के अनुसार ही दान-आहुति देनी चाहिए—जहाँ विधान हो वहाँ मधु, मांस आदि भी।

Verse 63

पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥

कटोरे धारण किए, वाणी-संयम रखते हुए वे पका हुआ अन्न आदि की प्रशंसा करें। यदि श्राद्ध में नियुक्त कोई ब्राह्मण पात्र को त्याग दे (छोड़कर चला जाए),

Verse 64

श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥

वह श्राद्ध का नाश करने वाला जाना जाता है और नरक को प्राप्त होता है। और जब ब्राह्मण भोजन कर रहे हों, यदि वे परस्पर स्पर्श कर लें, तो वह भी दोष है (कर्म को बिगाड़ने वाला)।

Verse 65

तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥

उसी अन्न को बिना त्यागे (अवमान न करके) खाकर, कर्ता श्रद्धा-परायण होकर गायत्री का आठ सौ बार जप करे, जब ब्राह्मणों को भोजन कराया जा रहा हो।

Verse 66

स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥

अनंत और अजेय देव नारायण का स्मरण करे—विशेषतः रक्षोघ्न (रक्षा) कर्मों में, वैष्णव व्रत-आचारों में तथा पितृक कर्मों में।

Verse 67

जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥

पौरुष सूक्त का जप करे, तथा नाचिकेत के तीन मंत्र, त्रिमधु और त्रिसुपर्ण के पाठ, और पावमान स्तुतियाँ तथा यजुर्मंत्र भी जपे।

Verse 68

सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥

पितरों द्वारा कहे गए सामान्य उपदेशों को, जो पुण्य देने वाले हैं, कहना चाहिए; तथा इतिहास-पुराणों और धर्मशास्त्रों का भी अवश्य प्रवचन करना चाहिए।

Verse 69

भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥

हे द्विज! जब तक ब्राह्मण भोजन कर रहे हों, तब तक इन मंत्रों का जप करता रहे। और ब्राह्मणों के भोजन कर चुकने पर विधिपूर्वक विकिर (अर्पित अंश) का प्रक्षेप करे।

Verse 70

शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥

शेष अन्न पर मंत्रोच्चार भी करे और मधुसूक्त का जप करे। फिर, हे नारद! स्वयं अपने पाँव धोकर विधिपूर्वक आचमन करे।

Verse 71

आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥

ब्राह्मणों के आचमन कर लेने पर फिर पिंड का निर्वापन (अर्पण) करे। तत्पश्चात स्वस्तिवाचन कराए और अक्षय्योदक का कर्म भी करे।

Verse 72

दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥

दान देकर मन को समाहित रखे, फिर ब्राह्मणों को प्रणाम करे। पात्र को हिलाए बिना जो द्विज ‘स्वस्ति’ कहकर मंगल-आशीर्वाद देते हैं।

Verse 73

वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥

एक वर्ष तक उनके पितर उच्छिष्ट-भोजी होते हैं; ‘दातारो नोऽभिवर्धन्ताम्’ आदि स्मृति-वचनों में ऐसा कहा गया है।

Verse 74

आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥

उनसे आशीर्वाद-वचन ग्रहण करे और फिर प्रणाम करे। इसके बाद अपनी शक्ति के अनुसार दक्षिणा दे तथा सुगंध-द्रव्यों सहित ताम्बूल अर्पित करे।

Verse 75

न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥

फिर उलटा रखा हुआ पात्र लाकर ‘स्वधा’ का उच्चारण करे। ‘वाजेवाजे’ से आरम्भ होने वाली ऋचा द्वारा पितरों और देवों का विधिपूर्वक विसर्जन करे।

Verse 76

भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥

उस रात श्राद्ध-भोजन करने वाला और श्राद्ध करने वाला—दोनों मैथुन का त्याग करें। इसी प्रकार स्वाध्याय और यात्रा का भी प्रयत्नपूर्वक परित्याग करें।

Verse 77

अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥

यात्री, चतुर पुरुष और धनहीन भी आपत्कालीन श्राद्ध करे; आवश्यकता हो तो स्वर्ण से, या पत्नी का स्पर्श करके (प्रतिनिधि-विधि से) भी कर सकता है।

Verse 78

द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥

सामग्री के अभाव में और योग्य द्विज के न मिलने पर भी केवल अन्न मात्र पकाए; और विवेकी पुरुष पैतृक सूक्त से होम करे।

Verse 79

अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥

यदि हव्य योग्य सामग्री सर्वथा न हो, तो अपनी शक्ति अनुसार—विधिपूर्वक स्नान करके, हे ब्राह्मण—गायों के लिए तृण अर्पित करे, अथवा तिल-जल से तर्पण करे।

Verse 80

अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥

अथवा विवेकी पुरुष निर्जन वन में अत्यन्त ऊँचे स्वर से रोए, और बार-बार कहे—“मैं दरिद्र हूँ, मैं महापापी हूँ।”

Verse 81

परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥

जो मनुष्य पूर्वदिन श्राद्ध करके भी पितरों का तर्पण नहीं करता, उसका कुल नाश को प्राप्त होता है और वह ब्रह्महत्या तुल्य पाप का भागी होता है।

Verse 82

श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥

हे मुनीश्वर! जो मनुष्य श्रद्धा सहित श्राद्ध करते हैं, उनकी वंश-परंपरा का छेद नहीं होता; वे समृद्ध भी होते हैं।

Verse 83

पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥

जो श्राद्ध में पितरों को तृप्त करते हैं, वे उसी से विष्णु की परम पूजा करते हैं। जगन्नाथ प्रसन्न हों तो समस्त देवता प्रसन्न हो जाते हैं।

Verse 84

पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥

पितर, देवता, गंधर्व-अप्सराएँ, यक्ष, सिद्ध और मनुष्य—ये सब वास्तव में सनातन हरि ही हैं।

Verse 85

येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥

जिससे यह समस्त जगत—स्थावर और जंगम—उत्पन्न हुआ है, इसलिए वही सनातन विष्णु ही सब कुछ हैं: दाता भी और भोक्ता (ग्रहणकर्ता) भी।

Verse 86

यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥

हे विप्र! जो है और जो नहीं है, जो दृश्य है और जो अदृश्य है—यह सब विष्णुमय जानो; इसलिए उनसे भिन्न कुछ भी नहीं है।

Verse 87

आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥

वही जगत् का आधार, समस्त प्राणियों का अविनाशी अन्तरात्मा है। अनुपम स्वभाव वाले भगवान् हव्य और कव्य (पितृ-आहुति) के भोक्ता हैं॥

Verse 88

परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥

जो परब्रह्म कहलाते हैं, वही एकमात्र जनार्दन हैं। वही कर्ता भी हैं और कराने वाले भी; सब कुछ सनातन विष्णु ही है॥

Verse 89

इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥

इस प्रकार, हे मुनिश्रेष्ठ, श्राद्ध की उत्तम विधि तुम्हें कही गई। जो इसे इसी रीति से करते हैं, उनका पाप तुरंत नष्ट हो जाता है॥

Verse 90

य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥

हे द्विजोत्तम, जो श्राद्धकाल में इसे भक्तिपूर्वक पढ़ता है, उसके पितर तृप्त होते हैं और उसकी संतान-परंपरा भी बढ़ती है॥

Frequently Asked Questions

The chapter states that Svayambhū (Brahmā) appoints aparāhṇa for Pitṛs; Kutapa is defined as the eighth division of the day when the sun’s intensity softens, and offerings made then become ‘imperishable’ (akṣayya) in result for the ancestors.

A śrāddha offering made at an improper time—especially in the evening or incorrectly timed to tithi—becomes ‘Rākṣasa’ (spoiled/inauspicious) and is said not to reach the Pitṛs, bringing negative consequences to both giver and eater.

It prioritizes a learned śrotriya devoted to Viṣṇu, steady in proper conduct, serene, from a reputable family, free from attachment/aversion, Purāṇa-aware, Smṛti-versed, Vedānta-accomplished, compassionate, grateful, and engaged in teaching and welfare.

It allows alternatives such as offering as homa into the palm (for a brāhmaṇa) when fire is unavailable, cooking simple food when materials/priests are lacking, offering sesame and water or grass for cows, and treating such acts as emergency śrāddha done according to one’s capacity.