Adhyaya 51
Purva BhagaSecond QuarterAdhyaya 5147 Verses

Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design

नारद ऋषियों को कल्प को वेद का “विधि-ग्रंथ” बताकर उसके भेद समझाते हैं—नक्षत्र-कल्प (नक्षत्र देवता), आङ्गिरस-कल्प (षट्कर्म/अभिचार), और शान्ति-कल्प (दैवी, भौम व आकाशीय अपशकुनों का शमन)। फिर गृह्य-कल्प में गृह-यज्ञ की विधि आती है: ओंकार व शुभ शब्दों की प्रधानता, कुश-दर्भ का सही संग्रह-प्रयोग, अहिंसा-रक्षा (परिसमूहण), गोबर-लेपन व जल-छिड़काव से शुद्धि, अग्नि का लाना व प्रतिष्ठा, स्थान-विन्यास (दक्षिण दिशा में संकट, ब्रह्मा-स्थापन, पात्र उत्तर/पश्चिम में, यजमान पूर्वमुख), कर्म हेतु पात्र-चयन (अपनी शाखा के दो ब्रह्मचारी; पुरोहित उपलब्धतानुसार), तथा अँगुल-मान से अंगूठी, स्रुव, कटोरी, दूरी और “पूर्ण पात्र” के मानक। अंत में उपकरणों का दैवी अर्थ (स्रुव में छह देवता) और आहुतियों के देह-संबंध बताकर कर्म-विधान को ब्रह्माण्डीय अर्थ से जोड़ा गया है।

Shlokas

Verse 1

अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥

अब, हे मुनीश्वर, मैं कल्प-ग्रंथ का पूर्ण वर्णन करता हूँ; जिसके केवल ज्ञान से ही मनुष्य कर्मकाण्ड के आचरण में कुशल हो जाता है।

Verse 2

नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥

वेदों तथा उनकी संहिताओं के लिए चौथा नक्षत्र-कल्प कहा गया है; पाँचवाँ आंगिरस-कल्प है, और उसी क्रम में शान्ति-कल्प भी।

Verse 3

नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥

नक्षत्रों के अधीश्वर देवताओं का विस्तृत आख्यान जैसा है वैसा नक्षत्र-कल्प में बताया गया है; वही बात यहाँ भी जाननी चाहिए।

Verse 4

वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥

हे मुनीश्वर, वेद-कल्प में ऋग्वेद आदि वेदों के विधान विस्तार से कहे गए हैं, जिससे धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की सिद्धि हो।

Verse 5

मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥

मंत्रों के ऋषि, उनके छंद और अधिष्ठाता देवता—ये सब संहिता और कल्प-परंपरा में तत्त्वदर्शी मुनियों द्वारा स्पष्ट रूप से निर्दिष्ट किए गए हैं।

Verse 6

तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥

इसी प्रकार आङ्गिरस-कल्प में षट्कर्मों का विस्तृत वर्णन है; अभिचार-विधान की विधियों के द्वारा स्वयम्भू (ब्रह्मा) ने उन्हें निर्दिष्ट किया है।

Verse 7

शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥

परन्तु शान्ति-कल्प में, हे मुनिश्रेष्ठ, दिव्य, भौम तथा अन्तरिक्ष में उत्पन्न उत्पातों के लिए शान्ति-विधियाँ अलग-अलग बताई गई हैं।

Verse 8

संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥

इस प्रकार कल्पों के लक्षण-विषय में यह पहचान संक्षेप से कही गई; इन प्रत्येक के विशेष भेद विभिन्न वेद-शाखाओं में अलग-अलग रूप से स्थित हैं।

Verse 9

गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥

अब सबके लिए उपयोगी होने की दृष्टि से मैं तुम्हें गृह्य-कल्प का वर्णन करूँगा; हे द्विजश्रेष्ठ, पूर्ण सावधानी से सुनो।

Verse 10

ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥

आदि में ब्रह्मा के कण्ठ को भेदकर ये दो—ॐकार और पवित्र शब्द—प्रकट हुए; इसलिए ये दोनों स्वभावतः मंगलमय माने गए हैं।

Verse 11

कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥

जो पहले उपदेशित कर्मों को करके, फिर ऊर्ध्व (सूक्ष्म) साधनाओं में प्रवृत्त होता है, उसे तत्पश्चात पवित्र शब्द का प्रयोग करना चाहिए; क्योंकि वह अनन्त की प्राप्ति हेतु है।

Verse 12

कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥

कुशा को ‘परिसमूह’ हेतु गुच्छे में सघन करके, अग्रभागों को अलग-अलग रखकर लेना कहा गया है; कम या अधिक लेने से अभिप्रेत कर्म निष्फल हो जाता है।

Verse 13

कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥

कृमि, कीट, पतंग आदि पृथ्वी-तल पर विचरते हैं; उनकी रक्षा के लिए ‘परिसमूहन’ नामक विधि कही गई है।

Verse 14

रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥

हे द्विज! जो तीन रेखाएँ बताई गई हैं, उन्हें समान और समतल बनाना चाहिए; न कम, न अधिक—यही नियम कहा गया है।

Verse 15

मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥

मधु और कैटभ दैत्यों की मेद से यह पृथ्वी व्याप्त है; इसलिए उसी हेतु इसकी शुद्धि-रक्षा के लिए गोमय से लेपन करना चाहिए—ऐसा नारद ने कहा।

Verse 16

वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥

जो गाय बाँझ, दुष्टा, दुर्बल देहवाली या जिसकी बछिया मर गई हो—उसकी गोमय यज्ञ-कार्य हेतु नहीं लानी चाहिए—ऐसा कहा गया है।

Verse 17

ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥

हे द्विज! जो भयङ्कर प्राणी—पतंग आदि—सदा आकाश में विचरते हैं, उन्हें मार गिराने के लिए ऊपर की ओर प्रक्षेप (फेंकना) ही उचित उपाय माना गया है।

Verse 18

स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥

स्रुव (चम्मच) से या कुशा के तिनके से भी भूमि पर हल्का-सा उल्लेख (खरोंच/चिह्न) करना चाहिए; यह अस्थि-कण्टक आदि अशुद्धियों के निवारण हेतु ब्रह्मा द्वारा निर्धारित है।

Verse 19

आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥

हे द्विज! आपः (जल) स्वयं समस्त देवगण हैं और पितृगण भी; इसलिए विधि-कोविद मुनियों ने शुद्धि हेतु जल से प्रोक्षण (छिड़काव) का विधान कहा है।

Verse 20

अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥

अग्नि का आनयन केवल सौभाग्यवती स्त्रियों द्वारा कहा गया है। जल से प्रोक्षण करके उसे शुभदायक मिट्टी के पात्र में स्थापित करे।

Verse 21

अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥

अमृत का क्षय देखकर ब्रह्मा आदि समस्त देवताओं ने इसलिए समिधाओं को गर्भ में धारण करने वाले हुताशन को वेदी पर स्थापित किया।

Verse 22

दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥

हे नारद! यज्ञ के दक्षिण भाग में दानव आदि (विघ्नकारी) स्थित रहते हैं। उनसे रक्षा के लिए उसी दिशा में ब्रह्मा का न्यास करे।

Verse 23

उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥

हे नारद! समस्त पात्र उत्तर में रखें; प्रणीत-जल आदि पश्चिम में। यजमान पूर्वाभिमुख बैठे और सभी द्विज (ऋत्विज) भी।

Verse 24

द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥

जुए में, व्यवहार में, या यज्ञकर्म में भी—यदि कर्ता का चित्त उदासीन (अनासक्त) रहे, तो वह कर्म नष्ट (बंधनरहित) माना जाता है; यही सिद्धांत है।

Verse 25

ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥

यज्ञकर्म में अपनी ही शाखा के दो ब्रह्मचारी अवश्य नियुक्त करने चाहिए। ऋत्विजों के विषय में कठोर नियम नहीं है; जो जैसे उपलब्ध हों, उन्हें विधिपूर्वक सत्कार कर यज्ञ में लगाना चाहिए॥२५॥

Verse 26

द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥

दो पवित्र (कुश-वलय) तीन-तीन अँगुल के हों। प्रोक्षिणी चार अँगुल की हो। आज्यस्थाली तीन अँगुल की और चरुस्थाली छह अँगुल की हो॥२६॥

Verse 27

द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥

उपयमन का माप दो अँगुल कहा गया है; सम्मार्जन (शुद्धि) का अँगुल एक अँगुल का हो। स्रुव छह अँगुल का और स्रुच साढ़े तीन अँगुल का बताया गया है॥२७॥

Verse 28

प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥

समिधाएँ एक प्रादेश (हाथ की फैलाव) भर की हों। पूर्णपात्र का माप छह अँगुल हो। प्रोक्षिणी के उत्तर भाग में आठ अँगुल की दूरी पर प्रणीतापात्र स्थापित करे॥२८॥

Verse 29

यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥

जो-जो तीर्थ, समुद्र और नदियाँ हैं—उनका स्मरण करते हुए, जब प्रणीतापात्र समीप लाया जाए तब उसे जल से भर देना चाहिए॥२९॥

Verse 30

वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥

हे द्विज! जब वैदिक कर्म उचित आवरण/उपकरणों के बिना होता है, तब उसे ‘नग्न’ कहा जाता है। इसलिए दर्भा बिछाकर, फिर बुद्धिमान पुरुष इस विधि को यथाविधि स्थापित कर सम्पन्न करे॥३०॥

Verse 31

इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥

इन्द्र का वज्र, विष्णु का चक्र और वामदेव का त्रिशूल—ये तीनों दर्भा-रूप में भावित किए जाएँ तो पवित्र (शुद्धि-वलय/तंतु) बनाने के लिए पवित्र-छेदन (काटने के साधन) भी माने जाते हैं॥३१॥

Verse 32

प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥

प्रोक्षणी (छिड़काव-पात्र) भी बनानी चाहिए, जो प्रणीतोदक (संस्कारित जल) से युक्त हो। उसके द्वारा कर्म अत्यन्त पुण्यदायक होता है; इसलिए उसे ‘पवित्र’ कहा गया है॥३२॥

Verse 33

आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥

आज्य-स्थाली (घृत-पात्र) एक पल के प्रमाण की बनानी चाहिए। जो कुम्हार के चाक पर गढ़ी हुई मिट्टी की हो, उसे ‘आसुर’ प्रकार कहा गया है॥३३॥

Verse 34

तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥

जो स्थाली आदि हाथ से गढ़ी हुई हो, वही ‘दैविक’ (देवोपयोग्य) होती है। और स्रुव (हविर्लेपन-चम्मच) में सब कर्म—शुभ भी और अशुभ भी—समाहित माने गए हैं॥३४॥

Verse 35

तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥

उसकी पवित्रता के लिए अग्नि में तपाना विधान है। घी सहित यदि उसे अग्रभाग में धारण किया जाए तो वैधव्य होता है, और मध्य में धारण करने से संतान-क्षय होता है।

Verse 36

मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥

मूल कट जाने पर होता (यजमान-कर्त्ता) भी नष्ट हो जाता है; इसलिए विचार करके उसी मूल को धारण करना चाहिए। अग्नि, सूर्य, सोम, विरञ्चि (ब्रह्मा), अनिल (वायु) और यम—ये उसके धारक देव-शक्तियाँ हैं।

Verse 37

स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥

स्रुव में ये छह देवता प्रत्येक एक-एक अङ्गुल-प्रमाण में स्थित कहे गए हैं। वहाँ अग्नि भोग-फल के नाश हेतु है, और सूर्य व्याधि-उत्पादक होता है।

Verse 38

निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥

सोम निष्फल कहा गया है; विरञ्चि (ब्रह्मा) सर्वकाम-प्रदाता हैं। अनिल (वायु) वृद्धि देने वाला कहा गया है, और यम मृत्यु-प्रदाता माने गए हैं।

Verse 39

सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥

विधि के लिए सम्मार्जन और उपयमन बनाना चाहिए, तथा कुशा की दो तृण-गुच्छियाँ भी तैयार करनी चाहिए। पहली कुशा सर्वशाख (बहु-शाखा) हो, और दूसरी पाँच-शाखा हो।

Verse 40

श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥

श्रीपर्णी, शमी, खदिर, विकंकट तथा पलाश—ये ही स्रुव और स्रुच (हवन-चम्मच) बनाने के लिए शास्त्रसम्मत काष्ठ माने गए हैं।

Verse 41

हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥

स्रुव का प्रमाण एक हस्त (हाथ-भर) कहा गया है और स्रुच का तीस अंगुल। यह माप ब्राह्मणों के लिए बताया गया है; अन्य के लिए एक अंगुल कम है।

Verse 42

शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥

हे नारद! शूद्रों, पतितों तथा गधे आदि के द्वारा देखे गए पात्रों में दृष्टिदोष की अशुद्धि नष्ट करने हेतु प्रोक्षण (पवित्र जल का छिड़काव) कहा गया है।

Verse 43

अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥

यदि पूर्णपात्र का कर्म न किया जाए तो यज्ञ में छिद्र (दोष) उत्पन्न होता है। परन्तु हे विप्र! जब वह पूर्णपात्र विधिपूर्वक पूर्ण किया जाता है, तब यज्ञ की सम्पूर्णता होती है।

Verse 44

अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥

‘किञ्चित्’ आठ मुष्टि (मुट्ठी-भर) का होता है; उसके चार भाग ‘पुष्कल’ कहे गए हैं। और चार ‘पुष्कल’ को विद्वान ‘पूर्णपात्र’ मानते हैं।

Verse 45

होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥

हवन-काल आ जाने पर कभी भी अपना आसन दान न करे। यदि दे दिया जाए तो अग्निदेव उसे अपना भाग मानकर तृप्त होकर भयंकर शाप दे सकते हैं।

Verse 46

आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥

दो आघार-आहुतियाँ नासिका के दो छिद्र कहे गए हैं और आज्यभाग की दो आहुतियाँ दोनों नेत्र हैं। प्राजापत्य कर्म मुख कहा गया है, और कटि को व्याहृतियों (भूः भुवः स्वः) से स्मरण किया गया है।

Verse 47

शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥

शीर्ष, दोनों हाथ और दोनों पाँव—ये ‘पञ्चवारुण’ कर्म कहे गए हैं। तथा, हे विप्र, स्विष्टकृत की समापन-आहुति भी करनी चाहिए; और श्रोत्रों के संबंध में पूर्णाहुति का विधान भी है।

Frequently Asked Questions

The classification establishes Kalpa’s scope across specialized ritual domains—astral (nakṣatra), effect-oriented operations (āṅgirasa/abhicāra), and pacification (śānti)—so that the subsequent Gṛhya-kalpa is understood as a practical subset within a larger Vedāṅga framework.

Sprinkling is framed as purification because Waters are identified with divine and ancestral hosts, making consecrated water a medium of sacral reset. Cow-dung plastering is justified as protective purification of the ground, presented through a mythic-ritual explanation (removing demonic taint associated with Madhu and Kaiṭabha).

Metrological precision is treated as a condition of efficacy: deficiency or excess renders rites fruitless, and correct proportions ensure the rite is properly ‘clothed’ with its required appurtenances. The chapter uses measurement as a practical control system for reproducible ritual outcomes.

It encodes a cosmological reading of ritual technology: the implement is not merely a tool but a microcosm where divine powers are stationed in measured loci. This sacralizes procedure and frames correct handling as interaction with living divine presences.