Home›Markandeya Purana›Adhy. 17›Shloka 25
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 25

Adhyaya 17 — The Birth of Atri’s Three Sons: Soma, Dattatreya, and Durvasa

Sanskrit

अन्तावसायिवेश्मान्तर्मातरिश्वा वसन्निव ।

सुरां पिबन् सपत्नीकस्तपस्तेपे स योगवित् ।

योगीश्वरश्चिन्त्यमानो योगिभिर्मुक्तिकाङ्क्षिभिः ॥

Transliteration

antāvasāyi-veśmāntar mātariśvā vasann iva /

surāṃ piban sapatnīkas tapas tepe sa yogavit /

yogīśvaraś cintyamāno yogibhir muktikāṅkṣibhiḥ

Translation

जैसे मातरिश्वा (वायु) चाण्डाल के घर में निवास करता हो, वैसे ही वह योग-ज्ञाता पत्नी सहित मद्यपान करते हुए भी तप करता रहा; और वह योगियों का स्वामी मोक्ष-इच्छुक योगियों द्वारा ध्यानित किया गया।

Word by Word
अन्त-अवसायि-वेश्म-अन्तःinside the house of a low-born/outcaste
अन्त-अवसायि-वेश्म-अन्तः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअन्त (प्रातिपदिक) + अवसायिन् (प्रातिपदिक) + वेश्मन् (प्रातिपदिक) + अन्तः (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावसमासः; ‘...वेश्मनि अन्तः’ (inside the house of an outcaste/low-born); अव्ययत्वेन प्रयोगः
मातरिश्वाMātariśvan (Vāyu)
मातरिश्वा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमातरिश्वन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेष-नाम (वायु)
वसन्dwelling
वसन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
इवas if/like
इव:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)
सुराम्liquor
सुराम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसुरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
पिबन्drinking
पिबन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स-पत्नीकःtogether with (his) wife
स-पत्नीकः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस (अव्यय) + पत्नी (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; अव्ययीभावः—पत्नीया सहितः
तपःausterity/penance
तपः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
तेपेperformed (penance)
तेपे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
योग-वित्knower of yoga
योग-वित्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक) + विद् (धातु/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः—योगं वेत्ति इति
योगीश्वरःlord of yogins
योगीश्वरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयोगीश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः—योगिनाम् ईश्वरः
चिन्त्यमानःbeing contemplated/meditated upon
चिन्त्यमानः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootचिन्त् (धातु)
Formवर्तमानकाले कर्मणि-मान (passive present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
योगिभिःby yogins
योगिभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन
मुक्ति-काङ्क्षिभिःdesiring liberation
मुक्ति-काङ्क्षिभिः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुक्ति (प्रातिपदिक) + काङ्क्षिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; तत्पुरुषः—मुक्तिं काङ्क्षन्ति ये
Speakers
Narrative voice within pitā–putra-saṃvāda; depiction of an exemplary yogīśvara (Dattātreya-like archetype)
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities
Vāyu (Mātariśvan)
Key Themes
YogaTapasPurity/impurity codesSocial marginalityMeditation on realized beings

FAQs

Realization is portrayed as independent of caste-status settings and external ‘pollution.’ The verse also reinforces the devotional-yogic practice of contemplating perfected beings as aids to liberation.

Ākhyāna (didactic narrative) and dharma-upadeśa by illustration; it supports ethical discernment rather than cosmological sarga/pratisarga.

Vāyu in an ‘impure’ house symbolizes prāṇa’s neutrality: prāṇa pervades all bodies regardless of social valuation. The yogin’s tapas amid ‘surā/saṃsarga’ suggests mastery where prāṇa and mind remain unshaken by guṇa-driven environments.

←Previous Verse
Next Verse→