Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)

काष्ठा: कला मुहूर्ताश्न दिवा रात्रिस्तथा लवा: । मासा: पक्षा: षड़ ऋतव: कल्प: संवत्सरास्तथा

kāṣṭhāḥ kalā muhūrtāś ca divā rātris tathā lavāḥ | māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍ ṛtavaḥ kalpaḥ saṃvatsarās tathā ||

भीष्म ने कहा—काष्ठा, कला, मुहूर्त, दिन-रात और लव; मास, पक्ष, छः ऋतु, संवत्सर तथा कल्प—इन सबको ‘काल’ कहते हैं और पृथ्वी को ‘देश’ कहा जाता है। देश तो प्रत्यक्ष दिखता है, पर काल दिखाई नहीं देता। इसलिए अभीष्ट उद्देश्य की सिद्धि के लिए जिस देश और काल को उपयोगी समझकर विचार किया जाए, उसे ठीक-ठीक पहचानकर ग्रहण करना चाहिए।

काष्ठाःkāṣṭhās (units of time)
काष्ठाः:
Karta
TypeNoun
Rootकाष्ठा
FormFeminine, Nominative, Plural
कलाःkalās (minutes/parts)
कलाः:
Karta
TypeNoun
Rootकला
FormFeminine, Nominative, Plural
मुहूर्ताःmuhūrtas
मुहूर्ताः:
Karta
TypeNoun
Rootमुहूर्त
FormMasculine, Nominative, Plural
दिनम्day
दिनम्:
Karta
TypeNoun
Rootदिन
FormNeuter, Nominative, Singular
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि
FormFeminine, Nominative, Singular
तथाand/also; likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
लवाःlavas (small time-units)
लवाः:
Karta
TypeNoun
Rootलव
FormMasculine, Nominative, Plural
मासाःmonths
मासाः:
Karta
TypeNoun
Rootमास
FormMasculine, Nominative, Plural
पक्षाःfortnights
पक्षाः:
Karta
TypeNoun
Rootपक्ष
FormMasculine, Nominative, Plural
षट्six
षट्:
TypeAdjective
Rootषट्
Form—, —, —
ऋतवःseasons
ऋतवः:
Karta
TypeNoun
Rootऋतु
FormMasculine, Nominative, Plural
कल्पःkalpa (aeon)
कल्पः:
Karta
TypeNoun
Rootकल्प
FormMasculine, Nominative, Singular
संवत्सराःyears
संवत्सराः:
Karta
TypeNoun
Rootसंवत्सर
FormMasculine, Nominative, Plural
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
kāla (Time)
D
deśa (Place/Earth)