धृतराष्ट्राश्रमगमनम् — The Pandavas’ Procession to Dhritarashtra’s Hermitage
गन्धर्वाप्सरसश्वैव पिशाचा गुहराक्षसा: । तथा पुण्यजनाश्रैव सिद्धा देवर्षयोडपि च
vyāsa uvāca | gandharvāpsarasaś caiva piśācā guhyarākṣasāḥ | tathā puṇyajanāś caiva siddhā devarṣayo 'pi ca ||
व्यास ने कहा—गन्धर्व और अप्सराएँ, पिशाच, गुह्यक और राक्षस; तथा पुण्यजन, सिद्ध और देवर्षि भी—ये सब देह धारण करके यहाँ आए और कुरुक्षेत्र के रणांगण में मारे गए।
व्यास उवाच
The verse expands the moral and metaphysical horizon of the Kurukṣetra war: its consequences are not confined to human society. When adharma ripens into large-scale violence, many strata of beings become entangled, underscoring karma, inevitability of consequence, and the gravity of collective wrongdoing.
Vyāsa enumerates various non-human and celestial classes—Gandharvas, Apsarases, Piśācas, Guhyakas, Rākṣasas, Puṇyajanas, Siddhas, and Devarṣis—stating that they too came to Kurukṣetra in embodied forms and were slain, portraying the war as a vast, multi-realm convergence.