रुद्र-स्तवराजः (Rudra-Stavarāja) — Exempla of Śiva’s Boons and the Hymn’s Phalaśruti
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामह: । स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्
sadasad vyaktam avyaktam pitā mātā pitāmahaḥ | svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ trivīṣṭapam ||
वायु ने कहा— वही सत् भी है और असत् भी; व्यक्त भी है और अव्यक्त भी। वही पिता है, माता है और पितामह है। वही स्वर्ग का द्वार है, प्रजा का द्वार है और मोक्ष का द्वार है—वही त्रिविष्टप, अर्थात् स्वर्गलोक, स्वयं है।
वायुदेव उवाच
The verse presents a single supreme principle as all-encompassing: it transcends dualities (being/non-being, manifest/unmanifest), underlies lineage and generation (father/mother/grandsire), and functions as the effective means toward the highest human aims—heavenly merit, progeny/continuity, and liberation.
Vāyudeva is speaking in a didactic context within the Anuśāsana Parva, offering a compact, exalted description of the ultimate reality (or highest object of reverence) by listing its cosmic, familial, and soteriological dimensions.